Frans-Vlaanderen
Frans-Vlaanderen (ook: Zuid-Vlaanderen, Fransch-Vlaenderen, of Vlaenderen, of Flandre(s) française(s) in Rijsel en Dowaai) is het deel van het historische graafschap Vlaanderen dat sinds de Vrede van Nijmegen (1678) bij Frankrijk hoort.
Inhoud |
[bewerken] Afbakening
Voor het begrip Frans-Vlaanderen worden verschillende geografische afbakeningen gebruikt. In engere zin heeft Frans-Vlaanderen slechts betrekking op dat deel van het historische graafschap waar van oudsher Nederlandse (Vlaamse) dialecten gesproken worden. Dit gebied komt overeen met het huidige arrondissement Duinkerke, oftewel het deel van het Franse Noorderdepartement ten noorden van de rivier de Leie. Dit is de meest gebruikelijke afbakening, maar deze is niet helemaal juist. Hiermee wordt namelijk het zuidelijkste deel van het historische graafschap vergeten - het gebied rond de stad Rijsel ten zuiden van de Leie, dat van oudsher Romaanstalig is. Een passende term voor het historisch Nederlandstalige gebied (arrondissement Duinkerke) is Franse Westhoek (Westhoek français). De Westhoek is de naam van een grensoverschrijdende streek die ook het westelijk deel van de provincie West-Vlaanderen omvat. Het gebied rond de stad Rijsel wordt omschreven als Rijsels-Vlaanderen (Flandre lilloise), dat samen met het Doornikse als Romaans-Vlaanderen werd aangeduid.
De door Frankrijk geannexeerde delen van het graafschap Vlaanderen en het graafschap Henegouwen vormden tot aan de Franse Revolutie in 1789 samen een zelfstandige Franse provincie.
 Zie Nord-Pas-de-Calais voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
In nog ruimere zin wordt Frans-Vlaanderen ook wel gebruikt voor het hele gebied dat historisch bij de Nederlanden hoort, dus naast Frans-Henegouwen ook nog met Artesië en Picardië erbij. Deze afbakening is evenmin juist, omdat Vlaanderen slechts een deel van dit gebied omvat. Een passende term hiervoor is Franse Nederlanden (Pays-bas français).
[bewerken] Begripsverwarring
Er bestaat ook een begripsverwarring tussen Romaans-Vlaanderen (la Flandre romane of Flandre gallicante) en Frans-Vlaanderen. Romaans-Vlaanderen slaat op het Romaanstalige deel van het graafschap Vlaanderen (Rijsel, Dowaai, Orchies en Doornik), als tegengestelde van Germaanstalig Vlaanderen (la Flandre germanique of Flandre flamingante), waar men Germaanse dialecten spreekt. La Flandre flamingante is de meest gebruikelijke term van deze laatste twee. Frans-Vlaanderen slaat op de staatkundige betekenis: het deel van Vlaanderen dat in Frankrijk ligt. De twee begrippen kunnen dus niet als synoniemen beschouwd worden: "Frans-Vlaanderen" is een politiek begrip terwijl "Romaans-Vlaanderen" een taalkundig begrip is. Bovendien ligt een deel van Romaans-Vlaanderen niet in Frankrijk; het Doornikse is nu een deel van de provincie Henegouwen in België.
Omdat in de Franse Westhoek echter van oudsher, maar tegenwoordig nog slechts door enkele tienduizenden vooral oudere personen, Frans-Vlaams gesproken wordt, vormt dit gebied het Vlaamssprekend Vlaanderen binnen Frankrijk.
| Zie Frans-Vlaams voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
Een andere term, "Waals-Vlaanderen" is ook een staatkundig begrip. Waals-Vlaanderen (la Flandre wallonne) is het zuidelijk deel van de provincie Vlaanderen in het Koninkrijk Frankrijk voor 1789. Het is dus een synoniem voor Rijsels-Vlaanderen. Het noordelijk deel werd Zee-Vlaanderen (La Flandre maritime) genoemd.
[bewerken] Geschiedenis
Door de expansiepolitiek kwamen deze Spaanse bezittingen in de 17e eeuw geleidelijk onder heerschappij van Frankrijk onder Lodewijk XIV, hoewel het graafschap Vlaanderen sinds de verdragen van Madrid (1526) en Kamerijk (1529) niet meer onder Frans leenverband viel, maar deel uitmaakte van het Heilige Roomse Rijk.
In de 17e eeuw tracht Lodewijk XIV met alle mogelijke middelen de invloed van zijn vijanden in Europa in te dijken door de Franse grenzen te verschuiven naar gemakkelijk te verdedigen posities. Ten noorden van Frankrijk vormt Vlaanderen, door een gebrek aan natuurlijke hindernissen en duidelijke grenzen, het ideale gebied om terreinwinst te boeken. In 1677 bestond de strategie van Lodewijk XIV erin drie Spaanse versterkte vestingen ten val te brengen: Cambrai, Valenciennes en Sint-Omaars. Naar Sint-Omaars stuurt de koning zijn broer Monsieur, de Hertog van Orléans. De Nederlanders besluiten te reageren en Willem III voert een leger van 32.000 manschappen aan dat Sint-Omaars te hulp snelt. Vanuit Ieper weten zijn troepen door te dringen tot Noordpene (tussen Kassel en Sint-Omaars). De Slag bij Kassel of Slag aan de Penebeek draait uit op een Franse overwinning (11 april 1677). Gevolgen van de veldslag: een gedeelte van Vlaanderen wordt aan Frankrijk aangehecht (Sint-Omaars, Kassel, Belle, Ieper).
Hierna werd la Flandre flamingante binnen Frans-Vlaanderen langzaam verfranst, als gevolg van het culturele beleid van Frankrijk dat geen andere talen dan het Frans toestaat in het openbare leven (onderwijs, gerecht, bestuur, enzovoort).[1]
De bekendste Franse Vlaming uit de twintigste eeuw was wel Charles de Gaulle, die geboren werd in Rijsel als telg in een familie (Vandewalle) wier naam was verfranst tot de Gualle en later tot de Gaulle. Hij verstond nog zeer goed Nederlands en de Nederlandse militairen tijdens de tweede Wereldoorlog werd erop gewezen dat ze moesten oppassen wat ze zeiden omdat "de lange" hen maar al te best verstond.[bron?]
[bewerken] Cultuur
De inwoners zelf van Frans-Vlaanderen koesteren meestal hun Vlaamse wortels, maar dan voornamelijk in culturele en historische zin. Organisaties als de Michiel de Swaenkring of Yser houck hebben grotendeels een culturele invulling. De meeste Frans-Vlamingen hebben immers het Frans als eerste taal en voelen zich loyale Franse staatsburgers, maar zijn zich terdege bewust van hun Vlaamse achtergrond. Een politieke invulling van deze achtergrond was er wel sinds 1984, toen de Vlaemsche Federalistische Party - Parti Fédéraliste Flamand (VFP-PFF) werd opgericht, maar raakte niet van de grond.
Sedert enige jaren is er echter op taalkundig vlak sprake van een voorzichtige heropleving van het Frans-Vlaams en is er eveneens sprake van een toenemende belangstelling voor het Nederlands. Hier en daar worden taalcursussen Frans-Vlaams en Nederlands georganiseerd door de verenigingen de "Akademie voor Nuuze Vlaemsche Taele" en respectievelijk "Komitee voor Frans-Vlaanderen". In Belle is er eveneens een "Huis van het Nederlands" dat onder meer taalcursussen Nederlands verzorgt en zich verder bezig houdt met promotie van het Nederlands. Sinds begin 2008 is er ook een discussieforum (zie externe links) op het internet waar (Frans-)Vlamingen in het Nederlands kunnen discussiëren over de toekomst van Frans-Vlaanderen.
In 2008 ontstond er in Frankrijk een hoop ophef rond de film Bienvenue chez les Ch'tis, die zich afspeelt in Sint-Winoksbergen, en waarin de streekbewoners worden afgeschilderd als wat simpele, maar toch sympathieke zielen. De cineast Dany Boon droeg de film op aan zijn moeder, die hij een echte Ch'ti noemt. Sommige Frans-Vlamingen voelen zich gekrenkt omdat door die film de indruk wordt gewekt dat in de streek van Sint-Winoksbergen een Picardisch dialect wordt gesproken, terwijl deze streek historisch en ook nu nog Vlaams is.
[bewerken] Plaatsnamen
Talrijke plaatsnamen in Frans-Vlaanderen hebben een benaming die verwijst naar de oorspronkelijke Vlaamse naam, zoals Dunkerque, dat van Duinkerke komt. In Frans-Vlaanderen wordt nog wel Nederlands gesproken, maar niet meer zo veel. Bourbourg is het verfranste Broekburg of Burburg. Bergues is het oude Sint-Winoksbergen dat in het West-Vlaams als Bergen werd aangeduid en verfranst werd tot Bergues.
Lille is afgeleid van l'Île, Het Eiland. Rijsel is afgeleid van Ter IJsel, Op Het Eiland. De Nederlandse en Franse benaming hebben dus dezelfde betekenis. IJsel en île (zelf afgeleid van het Latijnse insula) hebben een betekenis die nog veel langer geleden dezelfde oorsprong hadden.
Enkele oorspronkelijk Vlaamse plaatsen in Frans-Vlaanderen, met de Franse/verfranste naam erbij:
Rijsel (Lille), Duinkerke (Dunkerque), Hazebroek (Hazebrouck), Belle (Bailleul), Hondschote (Hondschoote), Steenvoorde, Kassel (Cassel), Sint-Winoksbergen (Bergues), Kales (Calais), Broekburg (Bourbourg), Sint-Omaars (Saint-Omer), Atrecht (Arras), Boeschepe, Witzand (Wissant), Grevelingen (Gravelines), Meregem (Merville), Robaais of (Roebeke) (Roubaix), Bonen (Boulogne sur Mer), Dowaai (Douai), Heusden (Hesdin)
Uit de plaatsnamen blijkt de invloed van een Germaanse taal (die toen nog niet Vlaams of Nederlands genoemd werd) in een nog verder verleden tot Étaples (Stapel) aan de rivier de Kwinte (zie kaartje).
Voor een volledig overzicht:
- Lijst van Franse plaatsnamen in de Franse Nederlanden - vertalingen uit het Frans in het Nederlands
- Lijst van endoniemen - vertalingen uit het Nederlands in het Frans (onder Franse Westhoek en Frankrijk)
[bewerken] Achternamen
Minstens zo Vlaams als de plaatsnamen zijn nog steeds de achternamen van een belangrijk deel van de bevolking in Frans-Vlaanderen. Deze achternamen komen met exact dezelfde schrijfwijze (met name de weggelaten spaties na van en de) ook heel veel voor in België, maar vrijwel niet in Nederland.
Hieronder een greep uit de vele Vlaamse familienamen op een herdenkingsmonument van gevallen soldaten uit de Eerste Wereldoorlog en op de begraafplaats in Steenvoorde:
Camerlynck, Cleenewerck, Decoster, Decreus, Degrave, Deheegher, Dejonghe, Delbaere, Demol, Dequeker, Dereeper, Devey, Huyghe, Plaetevoet, Ryckewaert, Sansen, Spetebroot, Vanderlynden, Vannobel, Vannoorenberghe, Vanpeene, Vantorre, Verhille, Weillaert.[2]
Vrijwel zonder uitzondering hebben deze naamdragers Franse voornamen. De teksten op de grafstenen zijn puur Franstalig. Dat geldt ook voor de oudste nog aanwezige graven, van personen die al meer dan 100 jaar geleden overleden zijn.[bron?]
[bewerken] Zie ook
[bewerken] Referenties
- ↑ Overigens was het Vlaams in Frankrijk tot ver in de 19e eeuw de tweede taal na het Frans.
- ↑ Afbeelding van het monument te Steenvoorde
[bewerken] Externe links
- Yser houck Vereniging voor het Vlaamse erfgoed
- Komitee voor Frans-Vlaanderen
- Den draed De actualiteit van Frans-Vlaanderen in het Frans en in het Nederlands.
- Frans-Vlaanderen in het Nederlands
