Wyck

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Wyck
Wiek
Wijk van Maastricht
Map NL Maastricht - Wyck.PNG
Kerngegevens
Gemeente Maastricht
Stadsdeel Centrum
Oppervlakte 64 ha.  
Inwoners 4.600 (incl. Céramique)
Zicht op de Oeverwal met Sint-Martinuskerk en Brouwerij De Ridder

Wyck (Uitspraak: Wiek, Limburgs: Wiek) is een woonwijk van de Nederlandse stad Maastricht. Het op de oostelijke Maasoever gelegen Wyck behoort tot het centrum van Maastricht en bestaat uit een middeleeuws, een laat-19e-eeuws en een laat-20e-eeuws deel.

Ligging[bewerken]

Wyck is onderdeel van het stadsdeel Centrum en ligt in het winterbed van de rivier de Maas op de oostelijke oever. Het ligt ingeklemd tussen de Maas in het westen en de spoorlijn Eindhoven-Maastricht-Luik in het oosten. Aan de noordkant ligt de wijk Sint Maartenspoort, aan de zuidkant Randwyck. Céramique is volgens de wijkindeling van de gemeente Maastricht onderdeel van Wyck, hoewel het vaak als een afzonderlijke wijk wordt gezien. Officieel bestaat Wyck uit drie delen:

  • het middeleeuwse Oud-Wyck
  • de laat-19e-eeuwse Stationsbuurt
  • de laat-20e-eeuwse uitbreidingswijk Céramique

Voor sommige Maastrichtenaren en niet-Maastrichtenaren is de naam Wyck synoniem met een groter gebied, namelijk alle (oudere) stadsdelen ten oosten van de Maas.

Geschiedenis[bewerken]

Wyck tot 1867

De naam Wyck (in 1157 Wich) is afgeleid van het Latijnse woord vicus. Vermoed wordt dat in de Romeinse tijd al een kleine nederzetting op de oostelijke Maasoever lag. In de eerste eeuw na Christus werd deze nederzetting via de oude Romeinse brug verbonden met de nederzetting op de westelijke Maasoever. Omstreeks 313 werd op de westelijke oever een castellum gebouwd ter verdediging van de brug; waarschijnlijk gebeurde dat ook op de Wyckeroever. Door riviererosie is een groot deel van Wyck, wellicht inclusief delen van de Romeinse nederzetting, verdwenen in de Maas. Bij de sloop van de oude Sint-Martinuskerk in 1853 werd de torso van een Mercuriusbeeld aangetroffen.[1]

Wyck was in 1206 al omgeven door een aarden wal, die in dat jaar door hertog Hendrik I van Brabant werd verwoest. In 1267 verwoestte de Luikse prins-elect Hendrik III van Gelre de Maasbrug en de grote verdediginstoren van Wyck, die door Dirk II van Valkenburg werd verdedigd. Met de stenen van de Wycker toren zou Hendrik het Kasteel Montfort hebben gebouwd.[2] In 1284 werd, iets ten noorden van de Romeinse brug, de huidige Sint Servaasbrug gebouwd. In 1297 werd Wyck, dat tot dan toe Luiks was geweest, Brabants. Begin 14e eeuw werd Wyck ommuurd. De stenen muur was ca. 1100 m lang. De belangrijkste oostelijke stadspoort van Maastricht was de Akerpoort in Wyck. Vanwege het feit dat deze poort niet in het verlengde van de brug lag, moest het verkeer een 'slinger' door Wyck afleggen, waardoor de Hoogbrugstraat en de Rechtstraat de belangrijkste straten in dit deel van de stad werden. Met name aan eerstgenoemde straat lagen enkele belangrijke gebouwen zoals het Sint-Gillishospitaal en enkele refugie- en poorthuizen van kloosters en adellijke families.

Stationsplein: Station Maastricht en De Colonel

Begin 17e eeuw werd in Wyck een klooster van de Annunciaten gesticht, dat tot stand kwam door financiele steun van de proost van het Sint-Servaaskapittel Engelbert Boonen. Omstreeks 1855 werd de oude Sint-Maartenskerk vervangen door de huidige parochiekerk. In 1867 verloor Maastricht de status van vestingstad en begon de sloop van de vestingwerken, ook in Wyck. Na de sloop werd hier de Stationsbuurt gerealiseerd, vooral bedoeld voor welgestelde Maastrichtenaren. Dwars door Oud-Wyck, in het verlengde van de Sint Servaasbrug, werd een oost-westdoorbraak gerealiseerd, de zogenaamde Percée (de huidige Wycker Brugstraat en Stationsstraat). Begin 20e eeuw werd aan de oostzijde, in de as van de Percée, het nieuwe station gebouwd, dat voordien een stuk noordelijker was gelegen.

Nadat eind 19e eeuw de Stationsbuurt was gerealiseerd, vond eind 20e eeuw opnieuw een uitbreiding plaats: op het voormalige fabrieksterrein van de aardewerkfabriek Société Céramique (1851-1958) verrees toen de architectuurwijk Céramique.[3]

Voorzieningen[bewerken]

In Wyck zijn talloze winkels, hotels, cafés en restaurants te vinden, vooral in de Stationsstraat, de Wycker Brugstraat, de Rechtstraat en de Hoogbrugstraat. Hoewel de Stationsstraat zich steeds meer ontwikkelt tot luxe winkel- en uitgaansstraat, is de Stationsbuurt vooral een voorname woon- en kantorenbuurt gebleven. In de Stationsstraat wordt iedere donderdagmiddag een markt van biologische levensmiddelen en op zaterdagochtend een antiek- en curiosamarkt gehouden.

In Wyck zijn ook een aantal (boven-)stedelijke voorzieningen te vinden, zoals het amateurkunstencentrum Kumulus, een dépendance van het Conservatorium Maastricht, het museum Stoombierbrouwerij De Keyzer en de voormalige Brouwerij De Ridder (thans expositieruimte voor hedendaagse kunst). De wijk is goed bereikbaar met het openbaar vervoer, met name door de aanwezigheid van het NS-station Maastricht en het busstation voor stads- en streekbussen (in de toekomst tevens eindhalte van de sneltram Hasselt - Maastricht).

In Céramique, de moderne uitbreidingswijk van Wyck, bevinden zich onder andere het Bonnefantenmuseum (museum voor oude en hedendaagse kunst), het Centre Céramique (bibliotheek, expositieruimte en ontmoetingsplaats) en de Bordenhal (theaterzaal van Toneelgroep Maastricht). Aan het Plein 1992 zijn onder andere twee supermarkten, enkele cafés en het sterrenrestaurant Beluga gevestigd. Aan de Avenue Céramique bevinden zich voornamelijk luxe (woon)winkels en kantoren (o.a. van Rijkswaterstaat).

Bezienswaardigheden[bewerken]

Beschermd stadsgezicht[bewerken]

Oud-Wyck en de Stationsstraat behoren al sinds 1982 tot het rijksbeschermd gezicht Maastricht. In 1996 werd dit gebied uitgebreid met het rijksbeschermd gezicht Maastricht Uitbreiding, waardoor thans de gehele Stationsbuurt beschermd stadsgezicht is. Dit betekent dat niet alleen de bijna 200 rijksmonumenten in Wyck bescherming genieten onder de Nederlandse Monumentenwet, maar ook de overige gebouwen en objecten, met uitzondering van het deelgebied Céramique.

De Hoogbrugstraat gezien naar het westen

Rijksmonumenten in Oud-Wyck[bewerken]

Wyck telt veel monumentale gebouwen, waarvan een groot aantal de status van rijksmonument bezitten. Van de vestingwerken zijn onder andere de Maaspunttoren en het Waterpoortje behouden gebleven, alhoewel het in beide gevallen om reconstructies uit het begin van de 20e eeuw gaat, luttele jaren nadat de orginele bouwwerken waren gesloopt. De Rechtstraat is met 80 rijksmonumenten de monumentrijkste straat van Maastricht, maar ook de Hoogbrugstraat (59), de Wycker Brugstraat (14) en de Wilhelminasingel (12) tellen een groot aantal beschermde gebouwen. Het Sint-Gillishospitaal (oorspronkelijk uit 1286) en de Poort van Beusdael (vermeld in de 16e eeuw), allebei in de Hoogbrugstraat, werden beide in de 17e eeuw vernieuwd in de stijl van de Maaslandse Renaissance. In deze straat, evenals in de Rechtstraat en de Wycker Brugstraat, zijn ook een groot aantal gevelstenen te bewonderen.

Op de plek van de Sint-Martinuskerk in de Rechtstraat stond tot 1853 de middeleeuwse kerk van Wyck. Deze werd, wegens bouwvalligheid, in de 19e eeuw gesloopt, evenals de nabije Wycker Kruittoren (in 1868). De huidige Sint-Martinuskerk dateert uit 1856 en is daarmee een van de eerste bouwwerken van architect Pierre Cuypers. In de neogotische kerk bevindt zich onder andere het 14e-eeuwse beeld van de Zwarte Christus van Wyck.

Voorbeelden van "jonge" monumenten in de stijl van de Nieuwe Zakelijkheid in Oud-Wyck zijn het voormalig warenhuis Maussen (Jos Joosten, 1932) en enkele winkelpanden van Alphons Boosten. Van Boosten is ook de kapelanie en kosterswoning van de Sint-Martinusparochie uit 1930 aan de Oeverwal en het voormalige zusterhuis van de franciscanessen uit 1932 aan de Sint Maartenspoort, waarin thans Kumulus is gevestigd.[4]

Fin-de-siècle bebouwing aan de Wilhelminalaan

Rijksmonumenten in de Stationsbuurt[bewerken]

De stationsbuurt werd eind 19e eeuw aangelegd naar een plan van stadsarchitect W.J. Brender à Brandis uit 1882. Kenmerkend zijn de brede, bomenrijke straten met afgeschuinde straathoeken en de bebouwing in overwegend neostijlen. Beeldbepalende gebouwen in dit deel van Wyck zijn het Grand Hotel De L'Empereur (Jacobus van Gils, 1901) en het stationsgebouw (George van Heukelom, 1915). Ook aan Spoorweglaan, de Stationsstraat, de Wilhelminalaan en de Alexander Battalaan zijn voorbeelden van laat-19e en vroeg-20e-eeuwse burgerlijke architectuur te vinden. Een gevel in de stijl van de Amsterdamse School is die van het transformatorgebouw aan de Akerstraat uit ca. 1925, waarschijnlijk van H. de Ronde.[5] Het seinhuis op het stationsemplacement is een voorbeeld van functionalisme in Maastricht (Sybold van Ravesteyn, 1932).[6]

Moderne architectuur[bewerken]

Hotel Maastricht verrees in 1976 aan de Ruiterij-Stenenwal en grensde in die tijd nog aan het bedrijfsterrein van de Société Céramique. Het hotel is gebouwd in pseudo-Maaslandse Renaissancestijl naar een ontwerp van Arno Meijs en bezit een betonnen skelet dat met bakstenen is opgevuld. De bebouwing rondom het Bourgogneplein werd tien jaar later in een vergelijkbare stijl gerealiseerd. Aan het Stationsplein kwam in 2005 het kantoorgebouw De Colonel van de Berlijnse architect Hans Kollhoff gereed in een opvallende post-modernistische stijl. Voor het terrein van de voormalige Palace-bioscoop zijn door de architect Wiel Arets plannen gemaakt voor een hotel- en appartementencomplex, maar de ontwikkeling ervan is door de crisis op de huizenmarkt vertraagd. Slechts het verbouwde hoekpand Wycker Brugstraat-Lage Barakken heeft een nieuwe functie gekregen.

Voor moderne architectuur in de wijk Céramique, zie onder andere Avenue Céramique, Plein 1992 en Hoge Brug.

Bronnen en referenties[bewerken]

Bronnen
  • Bisscheroux, N., S. Minis, W. van den Berg, F. Humblé, Architectuurgids Maastricht 1895-1995. Maastricht, 1997
  • Boogard, J. van den, S. Minis, Monumentengids Maastricht. Leiden, 2001
  • Cillekens, C., en W. Dijkman, 20 eeuwen Maastricht. Nijmegen, 2006
  • Martin, M., Opkomst van de moderne stad. Ruimtelijke veranderingen in Maastricht 1660-1905. Zwolle/Zeist, 2000
  • Panhuysen, T.A.S.M., Maastricht staat op zijn verleden. Maastricht, 1984 ('Panhuysen 1984' in referenties)
  • Panhuysen, T.A.S.M., Romeins Maastricht en zijn beelden. Maastricht, 1996 ('Panhuysen 1996' in referenties)
  • Ubachs, P.J.H., en I.M.H. Evers, Historische Encyclopedie Maastricht. Zutphen, 2005 ('Ubachs/Evers 2005' in referenties)
  • Ubachs, P.J.H., en I.M.H. Evers, Tweeduizend jaar Maastricht. Een stadsgeschiedenis. Zutphen, 2006 ('Ubachs/Evers 2006' in referenties)
Referenties
  1. Panhuysen 1996, pp. 380-383.
  2. Ubachs/Evers 2005, p.187.
  3. Ubachs/Evers 2005, p.591.
  4. Bisscheroux/Minis/Van den Berg/Humblé, p.170.
  5. Bisscheroux/Minis/Van den Berg/Humblé, p.55.
  6. Bisscheroux/Minis/Van den Berg/Humblé, pp.54-55.