Synapsiden

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Synapsiden
Synapside schedel
Synapside schedel
Taxonomische indeling
Rijk: Animalia (Dieren)
Stam: Chordata (Chordadieren)
Infrastam: Tetrapoda (Viervoeters)
Superklasse: Amniota
Geen rang
Synapsida
Osborn, 1903
Synapsiden op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie

De synapsiden of Synapsida zijn een groep gewervelde dieren die behoort tot de Amniota. De groep is genoemd naar een onderscheidend kenmerk: het bezit van slechts een onderste slaapvenster. De vroege vormen van de groep worden wel informeel aangeduid met de term zoogdierachtige reptielen of zoogdierreptielen, hoewel ze geen reptielen zijn. Nog levende synapsiden zijn de zoogdieren.

Evolutie en afstamming[bewerken]

Definitie[bewerken]

De term Synapsida werd in 1903 bedacht door Henry Fairfield Osborn. Osborn meende dat alle vroege amnioten in drie groepen te verdelen waren: de Anapsida zonder slaapvensters (fenestrae temporales), openingen in de zijwand van de achterste schedel; de Diapsida met twee slaapvensters en de Synapsida met slechts een onderste slaapvenster. De Synapsida fungeerden binnen deze opzet als een zogenaamde parafyletische groep, een "klasse" die een bepaalde groep afstammelingen niet omvatte, in dit geval de klasse zoogdieren.

In de moderne fylogenie worden geen parafyletische groepen gebruikt maar alleen monofyletische groepen, kladen die alle afstammelingen omvatten. De eerste exacte definitie van de Synapsida als klade werd in 1988 gegeven door Jacques Gauthier: de groep die de zoogdieren omvat en alle soorten nauwer verwant aan de zoogdieren dan aan de reptielen. Tot de klade Synapsida behoren dus per definitie de zoogdieren en de vroege, basale, synapsiden zijn per definitie geen reptielen. Hoewel de groep ernaar vernoemd is, is het bezit van slechts een onderste slaapvenster geen voorwaarde voor het behoren tot de Synapsida: alleen de afstamming is beslissend.

Ontwikkeling[bewerken]

In het Carboon[bewerken]

In het Carboon ontwikkelden zich de eerste soorten synapsiden zoals Archaeothyris. Qua uiterlijk leken deze dieren op hagedissen die voorkwamen in de steenkoolwouden van Noord-Amerika. Binnen enkele miljoenen jaren waren de synapsiden de belangrijkste diergroep op Aarde. In het Vroeg-Perm beheersten grote soorten als Dimetrodon (carnivoor), Edaphosaurus (herbivoor) en Varanosaurus (carnivoor) de moerassen van Europa en Noord-Amerika. De eerste twee synapsiden waren in het bezit van een rugkam, die mogelijk een rol speelde bij regulering van de lichaamstemperatuur. Varanosaurus leek, zoals de naam al zegt, enigszins op een hedendaagse varaan.

In het Perm[bewerken]

In de loop van het Perm verspreidden de synapsiden zich verder over de Aarde en werden zeer vormenrijk in onder meer Rusland en Zuid-Afrika. In Rusland leefden reusachtige carnivore soorten zoals Inostrancevia, die in het bezit was van grote sabeltanden, en grote planteneters als Estemmenosuchus. In Zuid-Afrika waren synapsiden zowel de voornaamste carnivoren als herbivoren. Tot de eerste groep behoorde onder andere Lycaenops, een kleine verwant van de Russische Inostrancevia. De reusachtige Moschops behoorde tot de plantenetende vormen. De synapsiden deelden hun leefgebied in het Perm met grote amfibieën, en vroege reptielen behorend tot de Lepidosauromorpha en Archosauromorpha.

Aan het einde van Perm trad een massaal uitsterven op, waarbij ook de synapsiden niet gespaard werden. Vroege soorten als Dimetrodon, Edaphosaurus en Varanosaurus, die wel worden aangeduid met het verzamelbegrip "Pelycosauria", stierven volledig uit, terwijl de overlevende tak, de Therapsida, zware klappen kreeg. Enkele soorten daarvan bleven echter in leven en daaruit ontstonden de latere vormen.

In het Trias[bewerken]

In het Vroeg-Trias waren de synapsiden nog steeds de dominante dieren, hoewel ze wel steeds meer concurrentie ondervonden van de Archosauria. Er waren twee belangrijke groepen, de Dicynodontia en de Cynodontia. De eerste groep omvatte zwaargebouwde planteneters zoals Placerias, bekend van de BBC-serie Walking with Dinosaurs. Ook Lystrosaurus behoorde tot deze groep. Dit dier was wijdverspreid over Afrika, Zuid-Amerika, Rusland en zelfs Antarctica. De cynodonten waren kleiner en veelal vleeseters. De bekendste soorten zijn Cynognathus en Thrinaxodon en ook de cynodonten maakten toen hun opwachting.

Uiteindelijk stierven in het Laat-Trias wellicht bijna alle synapsiden uit (behalve de zoogdieren en de cynodonten), mogelijk doordat de concurrentiestrijd met de dinosauriërs zoals Coelophysis te sterk was. Uit de cynodonten hadden zich echter de eerste zoogdieren ontwikkeld. Uit muisvormige diertjes als Morganucodon zouden zich in de loop van miljoenen jaren alle zoogdieren ontwikkelen.

Jura en Krijt[bewerken]

Tijdens het Jura waren vermoedelijk bijna alle synapsiden vrij kleine dieren. De niches voor grotere dieren werden opgevuld door de dinosauriërs. Dat betekent echter niet dat ze een onbelangrijk deel van de fauna vormden. Er waren veel soorten, er ontwikkelden zich vele groepen zoogdieren met allerlei evolutionaire vernieuwingen en ze overtroffen de dinosauriërs bijna zeker in het aantal individuen.

Uit het vroege Krijt zijn er aanwijzingen dat er toch nog Dicynodontia overleefden. Op het eind van die periode werden zoogdieren gemiddeld wat groter. De katastrofe aan het eind van het Krijt, wellicht veroorzaakt door de inslag van een grote meteoriet, roeide ook veel synapsiden uit. Verschillende afstammingslijnen moeten het massauitsterven echter doorstaan hebben.

Cenozoïcum[bewerken]

De ramp roeide echter bijna alle dinosauriërs uit, met uitzondering van de vogels. Dit gaf de synapsiden de kans om de niches voor grote landdieren te gaan innemen. Al snel namen verschillende groepen zoogdieren in lichaamsgrootte toe en de placentale zoogdieren begonnen ook de lucht en de zee als leefgebied te gebruiken. Dit leidde tot de huidige situatie waarin er een grote vormenrijkdom aan synapside soorten is met een enorme variatie in lichaamsbouw. Het grootste bekende dier uit de wereldgeschiedenis, de blauwe vinvis, is een synapside en ook de eerste technologische soort, Homo sapiens.

Fylogenie[bewerken]

Een traditionele indeling van de Synapsida is de volgende:

Een mogelijke fylogenetische indeling wordt gegeven in dit kladogram, waarbij de zoogdieren deel zijn van de Synapsida en geen rangen gebruikt worden:

Synapsida

Caseasauria Ennatosaurus BW.jpg


Eupelycosauria

Varanopseidae Varanops brevirostris.jpg




Ophiacodontidae Archaeothyris BW.jpg




Edaphosauridae Ianthasaurus BW.jpg


Sphenacodontia

Sphenacodontidae Palaeohatteria DB.jpg


Therapsida
Biarmosuchia

Eotitanosuchus



Eutherapsida

Dinocephalia Struthiocephalus DB.jpg


Neotherapsida

Anomodontia Eodicynodon BW.jpg


Theriodontia

Gorgonopsia Gorgonops whaitsii1.jpg


Eutheriodontia

Therocephalia Moschorhinus DB.jpg


Cynodontia


Dvinia



ProcynosuchidaeProcynosuchus BW.jpg



Epicynodontia

Thrinaxodon Thrinaxodon BW.jpg


Eucynodontia


Cynognathus Cynognathus BW.jpg


Probainognathia


Trithelodontidae



Chiniquodontidae





Prozostrodon


Mammaliaformes

Mammalia Graphiurus spec -murinus-1.jpg



















Noten[bewerken]

  1. De groep waar een dier in deze plaatjesgalerij bij ingedeeld is, omvat ook alle dieren die op de volgende plaatjes te zien zijn