Atlantikwall

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De Atlantikwall (groen)

De Atlantikwall (Nederlands: Atlantische wal) was een 2685 kilometer lange verdedigingslinie, die nazi-Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog in de bezette gebieden heeft aangelegd ter voorkoming van een geallieerde invasie.

Overzicht[bewerken]

De Atlantikwall liep van Noorwegen, via Denemarken, Duitsland, Nederland en België naar Frankrijk tot aan de grens met Spanje. De verdedigingslinie, die overigens nooit geheel werd voltooid, bestond uit bunkers, kanonnen en mijnenvelden.

De Atlantikwall was geen aaneengesloten muur van verdedigingswerken zoals de naam suggereert. De verdedigingswerken waren geconcentreerd op strategische punten als riviermondingen, zoals bij Hoek van Holland en IJmuiden. Langs de tussenliggende kust werden op geruime afstand van elkaar verdedigingsposten gebouwd. Feitelijk was de Atlantikwall een aaneenschakeling van kustbatterijen, versperringen en ondersteuningsbunkers. Behalve artillerie tegen invasieschepen werd ook luchtafweer en antitankgeschut geplaatst. Bij dit antitankgeschut werden veelal tankversperringen aangelegd, zoals tankgrachten, drakentanden, tankmuren en tankvallen. De Atlantikwall is nooit helemaal voltooid. Na de invasie in Normandië op 6 juni 1944, waarbij de Atlantikwall werd doorbroken, is de bouw grotendeels stilgelegd. Op dat moment waren er nog maar 10 273 bunkers afgewerkt en waren er nog 799 bunkers in aanbouw.

Geschutsbedding met origineel artilleriestuk in het Provinciedomein Raversijde
Een bunker bij Cap Blanc-Nez

Zoals Rommel voorspeld had, waren de eerste 24 uur van de invasie in Normandië beslissend; de Atlantikwall werd over een front van enkele tientallen kilometers op een aantal plaatsen doorbroken; slechts in een van de vijf grote landingsgebieden, Omaha Beach ter hoogte van Colleville, konden de Duitsers zulke zware verliezen toebrengen dat de aanval daar dreigde te mislukken. Dankzij een effectieve misleidingsstrategie wisten de geallieerden de Duitsers er lange tijd van te weerhouden versterkingen vanuit Calais naar Normandië te laten verplaatsen. De geallieerden konden aldus hun numerieke overwicht snel opbouwen met versterkingen vanuit Engeland, die de door de Duitsers niet meer in zee konden worden gedreven.

Tot het einde van de oorlog bleven enkele goed verdedigde Franse havensteden nog in Duitse handen. Ook speelden de verdedigingswerken van de Atlantikwall nog een rol bij de Duitse verdediging van de Westerschelde en de Strijd om Walcheren in het najaar van 1944.

Bouwgeschiedenis[bewerken]

Om de veiligheid van Duitsland te waarborgen liet Hitler in 1933 de bouw van de "Westwall" (Siegfriedlinie) beginnen. Dat was een lijn van verdedigingswerken langs de grens met Frankrijk. De Siegfriedlinie bestond uit tankversperringen, bunkers en loopgraven. Acht jaar later, toen Westelijk Europa was bezet, kwam er een plan voor een "Neue Westwall". Deze zou langs de kust van Noorwegen, Denemarken, Duitsland, Nederland, België en Frankrijk worden gebouwd, met een totale lengte van 5000 kilometer, en was bedoeld om het Derde Rijk voor een eventuele invasie van de geallieerden te behoeden. Door de "Neue Westwall", die later om propagandistische redenen "Atlantikwall" werd genoemd, kon een groot aantal troepen vrij worden gemaakt van de kustverdediging om aan het oostfront te vechten tegen de Sovjet-Unie.

De bouw van deze verdedigingslinie gebeurde in drie fases:

Eerste fase[bewerken]

In de zomer van 1940, direct na de Duitse bezetting van West-Europa, begon de Duitse Kriegsmarine al met de bouw van kustbatterijen met de nodige infrastructuur (observatiepost, commandopost, munitiebunkers en zoeklichten) en versterkingen met het doel het scheepvaartverkeer voor de kust te kunnen controleren met licht tot zwaar geschut om de voorgenomen invasie van Groot-Brittannië te kunnen ondersteunen.

Na de Slag om Engeland in het najaar van 1940 werd de invasie van Groot-Brittannië afgelast; de Duitse oorlogvoering op de Balkan en in Rusland vanaf 1941 maakten de West-Europese kusten definitief van een offensieve tot defensieve frontlijn voor Duitsland. Vanaf dat moment werden plannen gemaakt voor de bouw van een samenhangend kustverdedigingsstelsel. De opdracht hiertoe werd gegeven op 14 december 1941. Er moesten versterkte bunkers in gewapend beton aangelegd worden (verstärkt feldmässige type). Er werd tevens gekozen voor open circulaire geschutsstellingen, die dus zo nodig ook aanvallen van reeds doorgebroken invasietroepen konden afslaan. In de maanden vanaf 23 maart 1942 werd de tactische organisatie uitgewerkt. Na Operatie Chariot, ofwel de raid op de U-bootbasis in Saint-Nazaire op 27 maart 1942, werd bovendien opdracht gegeven dit soort bases aanzienlijk te versterken.

Tweede fase[bewerken]

Een bunker in Søndervig, Denemarken

De bouw van de Atlantikwall kwam serieus op gang in de herfst van 1942 met het bevel van Hitler hiertoe op 25 augustus 1942, dus na de mislukte geallieerde Raid op Dieppe, op 18/19 augustus 1942. De bedoeling was de bouw van 15 000 bunkers tussen Schiermonnikoog en Biarritz (aan de Frans-Spaanse grens). De bunkerontwerpen werden gestandaardiseerd, namelijk van de 600-serie tot de serie 704 (in 1944). Er werden ondersteunende luchtafweerbatterijen en radarstations geïnstalleerd. De verdediging met infanterietroepen werd ook opgevoerd.

Deze bouw werd uitgevoerd door de vestinggenietroepen (Festungspioniere) en de Organisation Todt, die al vanaf 1933 onder andere de bouw van de Westwall en de Duitse autosnelwegen had gecoördineerd. Dit alles resulteerde in een reusachtige bouwactiviteit met een enorme inzet van mensen en materieel: bij de bouw van de hele Atlantikwall waren 100 000 Duitsers en 8 000 000 buitenlanders betrokken als werkkrachten, (waaronder in de eerste fase ongeveer 50 000 Nederlanders) en een maandelijks verbruik van 600 000 kubieke meter beton.

In eerste opzet zouden er 15 000 zware bunkers worden aangelegd, die op 1 mei 1943 voltooid zouden moeten zijn. Spoedig bleek dat het aanvankelijke doel niet haalbaar was. Door gebrek aan brandstof en bouwmaterialen waren er op die datum slechts 6000 bunkers voltooid.

Er werd daarna meer nadruk gelegd op de verdediging van de kusthavens. Van de beoogde 399 bunkers langs de Belgische kust werden er uiteindelijk ongeveer 80 gebouwd.

Toen de geallieerde luchtaanvallen toenamen, werd overgegaan tot een nieuw programma (Schartenbauprogramma) waarin gesloten geschutsbunkers de open circulaire geschutsstellingen moesten vervangen.

Over de bouw van de Atlantikwall werd door de Duitse media aanvankelijk gezwegen en de verdedigingslinie werd niet gebruikt in propaganda-activiteiten. De Duitse bevelhebbers dachten namelijk dat de bouw van een dergelijk omvangrijk verdedigingsproject niet zou worden geaccepteerd door de Duitse bevolking, omdat zoiets niet paste in de idee van een onoverwinnelijk Duizendjarig Rijk. Na 1943 kreeg de Atlantikwall gaandeweg meer aandacht in de media en werd het project opvallend genoeg na enige tijd zelfs gebruikt voor propagandadoeleinden. Deze propaganda had mede tot doel de geallieerden zodanig te imponeren dat zij een invasie op de West-Europese kust niet zouden aandurven.

Derde fase[bewerken]

Na de inspectiebezoeken tussen einde 1943 en begin 1944 van veldmaarschalk Erwin Rommel aan de Atlantikwall, werden de veldversterkingen nog verder uitgebreid met hindernissen op het strand (Rommelasperges) en met antitankmuren. Er werden als rugdekking brede zones met landmijnen ingericht achter de Atlantikwall. De eenheden die de Atlantikwall bemanden waren statische eenheden, dat wil zeggen ze hadden geen materieel om zich te verplaatsen vanuit hun versterkte posities voor het geval dat de geallieerden toch doorbraken; Hun zware kanonnen konden zelfs niet landinwaarts gericht worden. Vooral in Normandië en Calais, de twee waarschijnlijkste plaatsen voor een geallieerde invasie, werden veel bunkers, landmijnen, obstakels e.d. geïnstalleerd. Hiermee ging Rommel in tegen zijn vroegere tactiek van snel en beweeglijk oorlog voeren. De tijd van de superioriteit van de Duitse landstrijdkrachten was echter voorbij en de geallieerde luchtsuperioriteit maakte Duitse troepenverplaatsingen overdag tot een hachelijke zaak. Rommel was ervan overtuigd dat de invasiemacht alleen op het strand kon worden tegengehouden, liefst nog in de branding. Zouden de geallieerden vaste voet aan wal krijgen, dan was de slag volgens hem verloren voor Duitsland.

De Atlantikwall in Nederland[bewerken]

In Nederland waren twee locaties langs de Nederlandse kust voor de Duitsers van groot belang. Het belangrijkst was Festung Hoek van Holland aan de monding van de Nieuwe Waterweg met in het achterland de wereldhaven Rotterdam. De andere belangrijke locatie was Festung IJmuiden met in het achterland de haven van Amsterdam. Beide locaties werden uitgebouwd met een groot aantal bunkers, mijnenvelden en versperringen.

Andere locaties die voor de Duitsers in mindere mate van belang waren zijn Den Helder en Vlissingen. Toen de geallieerden Zeeuws-Vlaanderen veroverden namen de Duitsers aan dat er een aanval op Walcheren kon komen en verklaarden zij het eiland Walcheren ook tot Festung.

Atlantikwall nu[bewerken]

Een nog kilometers lang deel van de Atlantikwall tussen Katwijk en Wassenaar
Ondergrondse gang op het strand bij Seinpostduin
Een kanon aan de kust van Raversijde, Oostende.

Nederland[bewerken]

Het eerste Nederlandse Atlantikwall Museum staat in Hoek van Holland, opgericht in 1996. Hierna ontstonden andere Atlantikwall-musea zoals in Zoutelande (1999) en het Atlantikwall Museum Noordwijk (2001).

Veel bunkers van de Atlantikwall doen dienst als vleermuisreservaat en hebben op grond daarvan een beschermde status. Voorbeelden daarvan zijn in de omgeving van Den Haag te vinden: aan de Wassenaarse Slag, Katwijk, Scheveningen-Noord en Uilenbos.

Hoek van Holland[bewerken]

Nadat het Atlantikwall Museum Hoek van Holland jarenlang was gevestigd in een bunker aan de Badweg verhuisde het museum naar een van de bekendste en markantste bunkers van Nederland aan de Noorderpier. Op de nieuwe locatie is een eigentijds en professioneel museum gecreëerd met een unieke historische collectie. De oude museumbunker aan de Badweg is nog altijd te bezoeken met de maandelijkse rondleiding (een uitgebreide wandeltocht door de duinen waarbij diverse bunkers worden bezocht) van het museum, evenals een nabijgelegen groot ondergronds bunkercomplex. Het Atlantikwall-museum organiseert zomers rondvaarten over de voormalige tankgracht die om de Festung Hoek van Holland liep.

Noordwijk[bewerken]

In Noordwijk is het Atlantikwall Museum Noordwijk in 2004 begonnen met het leeggraven en opknappen van het gangenstelsel daar. Sinds 5 mei 2007 is het gangenstelsel geopend voor publiek. Met een gids van het museum is het gangenstelsel te bezoeken.

IJmuiden[bewerken]

In de voormalige Festung IJmuiden is het Bunker Museum IJmuiden te bezoeken. Het museum is in een zevental personeelsonderkomens van de kustbatterij Heerenduin gevestigd. Onlangs is de vuurleidingpost type M178 aan het museum toegevoegd. De museumbunkers zijn met elkaar verbonden via een loopgravenstelsel. In het landfront van IJmuiden bevindt zich nog een Walzkörpersperre, waarvan er nog maar twee bestaan (beide in Nederland). In het park Schooneberg bevinden zich thans nog de bunkers van het Festung Kommando.

Scheveningen[bewerken]

In 2005 werd de Stichting Atlantikwall Museum Scheveningen opgericht, die wandelingen en openstellingen organiseert. In 2008 werd de commandobunker van de Stutzpunktgruppe Scheveningen opengesteld. Tegenwoordig bevindt zich hier het bezoekerscentrum van de Stichting.

België[bewerken]

Op het Domein Raversijde in (Oostende) is een groot deel van de Atlantikwall uitzonderlijk goed bewaard gebleven. Het is nu een openluchtmuseum, met daarin nog origineel ingerichte bunkers. Het hoofdkwartier van de Atlantikwall van de Franse grens tot Walcheren lag in het Park Den Brandt in Antwerpen. De bunkers zijn nog redelijk intact en een van de hoofdbunkers kan bezocht worden.

Trivia[bewerken]

De appartementsblokkenrij aan de Belgische kust wordt door architectuurliefhebbers soms gekscherend 'Atlantikwall' genoemd.
De Atlantikwall is het enige nazi-bouwwerk dat onbedoeld aan Albert Speers Ruinenwert-principe beantwoordt. Daarmee bedoelt men dat de ontwerper een bouwwerk moest bedenken dat ook als ruïne mooi moet ogen.

Bronnen[bewerken]

  • Sakkers, H. - Festung Hoek van Holland, een parel van de Atlantikwall aan de Nieuwe Waterweg 1942-1945
  • Pols R. en Vries de L. - Seefront IJmuiden, Duitse bunkers in de kustverdediging van de Festug IJmuiden
  • Hoevens H. en Pols R. - Landfront IJmuiden, Duitse bunkers in het landfront van de Festug IJmuiden
  • Ambachtsheer ir. H.F., m.m.v. ing. C.J. van Harmelen - Van verdediging naar bescherming, de Atlantikwall in Den Haag
  • Harff P. en D. Harff - IJmuiden - Den Haag: Atlantikwall 1940 - 1945 - P.E. Harff 2005
  • Jacobs Mariette - Raversijde 1940-1944: De Atlantikwall Batterij Saltzwedel neu/ Tirpitz
  • Rolf R. - Atlantic Wall Typology
  • Rolf R. - Der Atlantikwall. Perlenschur aus Stahlbeton

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
Operaties: Operatie Overlord (Het algemene invasieplan) · Operatie Neptune (Het aanvalsplan) · Amerikaanse luchtlandingen in Normandië · Operatie Pluto (Pipeline Under The Ocean) · Operatie Fortitude · Operatie Tonga (VK) · Operatie Epsom (VK) · Operatie Charnwood (VK) · Operatie Atlantic (Canada) · Operatie Goodwood (VK) · Operatie Spring (Canada) · Operatie Cobra (VS) · Operatie Bluecoat (VK) · Operatie Totalize (VK, Canada, Polen) · Operatie Tractable (VK, Canada, Polen)
Belangrijke locaties: Landingsplaatsen: Sword Beach (VK) · Gold Beach (VK) · Juno Beach (Canada) · Omaha Beach (VS) · Utah Beach (VS) · Pointe du Hoc (VS)
Overige: Bayeux · Caen · Carentan · Cherbourg · Zak van Falaise · Pegasusbrug · Villers-Bocage
Zie ook: Atlantikwall · D-Day · Aanval op Dieppe · Hobart's Funnies · Lijst van geallieerde troepen in Normandië · Mulberryhaven · Operatie Dragoon (Invasie Zuid-Frankrijk) · Militaire begraafplaatsen in Normandië