Schiermonnikoog

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Schiermonnikoog
Gemeente in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van de gemeente Schiermonnikoog Wapen van de gemeente Schiermonnikoog
(Details) (Details)
Map - NL - Municipality code 0088 (2014).png
Situering
Provincie Friesland
Coördinaten 53° 28' NB, 6° 09' OL
Algemeen
Oppervlakte 199,07 km²
- land 43,99 km²
- water 155,08 km²
Inwoners (1 januari 2014) 938? (21 inw/km²)
Hoofdplaats Schiermonnikoog
Belangrijke verkeersaders geen
Politiek
Burgemeester (lijst) Sjon Stellinga (PvdA)
Zetels
Gemeenteraad
Ons Belang
CGS
DS10
Schiermonnikoogs Belang

9
4
2
2

1
Economie
Gemiddeld inkomen (2006) € 14.200 per inw.
Gem. WOZ-waarde (2008) € 291.000
WW-uitkeringen (2007) 50 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s) 9166
Netnummer(s) 0519
CBS-code 0088
CBS-wijkindeling zie wijken en buurten
Amsterdamse code 10355
Website www.schiermonnikoog.nl
Bevolkingspiramide van de gemeente Schiermonnikoog
Bevolkingspiramide (2008)
Foto's
Kaart Schiermonnikoog
Kaart Schiermonnikoog
Portaal  Portaalicoon   Nederland

Schiermonnikoog (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) (Eilanders: Schiermonnikeig, bijgenaamd Lytje Pole; Fries: Skiermûntseach (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg))) is vanuit het westen gerekend het vijfde bewoonde Nederlandse waddeneiland en behoort tot de provincie Friesland. Het gehele eiland valt onder één gemeente, die dezelfde naam draagt.

Met 938 inwoners (1 januari 2014, bron: CBS) is Schiermonnikoog de kleinste gemeente van Nederland qua inwoneraantal. De gemeente leeft voornamelijk van toerisme. Het eiland wordt geprezen om zijn rust, die onder andere in stand wordt gehouden doordat bezoekers hun auto op de vaste wal moeten achterlaten.

Geschiedenis[bewerken]

Schiermonnikoog lag lange tijd vast aan de rest van Friesland. Het eiland werd gevormd na de Watersnood van 1287. Van de geschiedenis van het eiland voor de middeleeuwen is niets bekend. In de middeleeuwen was Schiermonnikoog een uithof van het cisterciënzerklooster Claercamp uit Rinsumageest bij Dokkum, een van de kloosters in Friesland. De monniken van het klooster, die land indijkten, droegen grijze pijen. Zo ontstond de naam: schier betekent grijs, en oog is etymologisch hetzelfde als ei in eiland. Ter herinnering aan de monniken is in 1961 in het dorp een standbeeld van een monnik, "De Schiere Monnik", geplaatst, gemaakt door Martin van Waning.

De naam Schiermonnikoog wordt voor het eerst genoemd in 1440 in een akte (van Philips van Bourgondië). In 1580 werd Friesland protestants. Het klooster verloor alle bezittingen, en Schiermonnikoog werd onderdeel van het gewest Friesland. Het gewest verkocht het eiland wegens geldgebrek, en tussen 1638 en 1945 was Schiermonnikoog daardoor weer particulier eigendom. De familie Stachouwer bezat het eiland van 1640 tot 1859. Catharina Maria Stachouwer was tussen 1741 en 1761 voor twee derde eigenaar van het eiland. Zij liet zich Freule van Schiermonnikoog noemen. Haar eigenzinnige optreden bracht haar in aanvaring met de plaatselijke bevolking, en tot tweemaal toe riep zij bescherming van de Staten van Friesland in.

Van 1859 tot 1893 was het eiland bezit van de Hagenaar John Eric Banck. Deze liet een nieuwe waddendijk aanleggen en liet de duinen beplanten met helmgras om zandverstuivingen tegen te gaan. De Duitse graaf Hartwig Arthur von Bernstorff-Wehningen, lid van de familie Von Bernstorff, kocht het eiland in 1893 voor 200.000 gulden. Hij liet naaldbossen aanleggen voor de houtproductie. Toen hij in 1939 overleed, erfde zijn zoon Bechtold Eugen graaf von Bernstorff het eiland.

Schiermonnikoog werd gedurende de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers bezet. Zij bouwden ten noordoosten van het dorp een radarpost ("Schleidorp") en legden een smalspoorlijn aan voor het transport van per schip aangevoerd bouwmateriaal. Toen in april 1945 de provincie Groningen werd bevrijd door de Canadezen, vluchtte een groep van ongeveer 120 SS'ers naar het eiland, waar nog steeds een Duits garnizoen aanwezig was. Op 11 juni werden de laatste 600 man Duitse troepen op Schiermonnikoog door de Canadezen afgevoerd. Eind 1945 werd het eiland door de Nederlandse staat geconfisqueerd, omdat het als vijandelijk vermogen werd beschouwd. Graaf Bechtold Eugen von Bernstorff kon het goed vinden met de eilanders, maar kon desondanks niet voorkomen dat het eiland van hem zou worden afgenomen. Na de Tweede Wereldoorlog eiste de Nederlandse regering via een noodwet alle bezittingen op van de Duitsers, NSB'ers en landverraders, en dus ook Schiermonnikoog. Ook in Duitsland werden grote delen van zijn bezit door de Russen afgenomen. In 1964 probeerde de graaf Schiermonnikoog terug te krijgen. Toen dat mislukte eiste hij een schadevergoeding van de Duitse staat. Bijna veertig jaar na de confiscatie kreeg hij in 1983 een schamele vergoeding van slechts 80 000 Duitse Marken. De graaf overleed in 1987.

Geografie[bewerken]

Schiermonnikoog grenst ten noorden aan de Noordzee, en ten zuiden aan de Waddenzee. Ten westen ligt Ameland en ten oosten Rottumerplaat en de zandplaat Balg. De totale lengte is 18 km en de totale lengte van de fietspaden is 30 km.

Het eiland schuift door afkalving en aanslibbing steeds verder naar het oosten. Anno 2005 lag het oostelijk deel van het eiland op dezelfde locatie als het westen van het vergane eiland Bosch. Een kilometer van het oostelijk punt van het eiland, een gebied dat overigens bij hoogwater onder water staat, was in de provincie Groningen (gemeente Eemsmond) komen te liggen. Per 1 januari 2006 is de grens gecorrigeerd. Deze loopt nu door de geul de Eilanderbalg. De voornaamste reden voor de grenswijziging was het scheppen van duidelijkheid omtrent de verantwoordelijkheid voor rampenbestrijding omdat bovenlangs de Waddeneilanden veel schepen met giftige lading varen.

Op Schiermonnikoog ligt dijkring 1. Deze bestaat uit de waddendijk, de Westerduinen, Noorderduinen en Kooiduinen. De acceptabele normfrequentie voor overstromingen binnen deze dijkring is vastgesteld op eens in de tweeduizend jaar. In het najaar van 2013 wordt het overstromingsrisico opnieuw geanalyseerd.

Dorpskern[bewerken]

Het gelijknamige dorp Schiermonnikoog is de enige plaats in de gemeente. Plaatselijk wordt dit dorp ook wel Aisterbun oftewel 'Oosterburen' of Darp oftewel 'Dorp' genoemd. Het dorp dateert uit 1719 en werd in opdracht van de familie Stachouwer gebouwd omdat het oorspronkelijke dorp Westerburen langzaam door de zee werd verzwolgen. Het dorp is een beschermd dorpsgezicht, een van de beschermde stads- en dorpsgezichten in Friesland en is de noordelijkste plaats van Nederland.

Na de Tweede Wereldoorlog verrees aan de zuidkant van het dorp een nieuwe wijk, die door de bewoners Nieuw-Dokkum wordt genoemd. In deze wijk staat een vmbo-school en een sporthal.

Ter herinnering aan de betekenis van de walvisvaart in de periode na de Tweede Wereldoorlog staan er midden in het dorp bij de Willemshof twee kaken van een blauwe vinvis, meegenomen door de eilander Klaas Visser, die kapitein van de Willem Barendsz was. Na 1995 is een nieuwe wijk gebouwd aan de oostkant van het dorp.

Kerken[bewerken]

Scheepvaart[bewerken]

Voor de scheepvaart zijn in de 19e eeuw twee vuurtorens op het eiland gebouwd: de Noordertoren en de Zuidertoren. Ook bevinden zich twee kapen op het eiland: Kaap Kobbeduinen en Kaap Willemsduin. Schiermonnikoog heeft een continu bemande zeeverkeerspost, te bereiken via VHF-kanaal 5.

De jachthaven van Schiermonnikoog, een van de zeventien Waddenhavens, is gesitueerd aan de zuidwestkant van het eiland aan de oude Veerdam. Het biedt van april tot november ruimte en faciliteiten aan 120 schepen. De haven is een echte getijhaven: de toegang is bevaarbaar vanaf ongeveer twee uren voor hoogwater tot twee uur na hoogwater. Met laagwater staat er in de haveningang slechts ongeveer 10 cm, bij hoogwater 1,50 m. water. De aanvaarroute is aangegeven met betonning en prikken, die, samen met een recente vaarkaart, noodzakelijk zijn om de haven te bereiken. Charterschepen kunnen afmeren aan de kop van de oude Veerdam en vallen helemaal droog. Droogvallen kan ook op de plaat ten oosten van de haven, bij laagwater is dan de kant bereikbaar.

Rederij Wagenborg onderhoudt een veerdienst tussen Lauwersoog en Schiermonnikoog met de veerboten Rottum en Monnik.

Taal[bewerken]

De bevolking spreekt van oorsprong het Eilanders of Schiermonnikoogs, een sterk van het Standaardfries afwijkend dialect. Door toenemende invloeden van buitenaf (onder andere van het toerisme) wordt het dialect langzaam verdrongen door het Fries en het Nederlands. Momenteel zijn er nog slechts zo'n honderd mensen die het dialect kunnen spreken. Zij noemen hun eiland Lytje Pole, letterlijk 'Kleine Pol' (klein stukje grond).

Cultuur[bewerken]

Folklore[bewerken]

Rond Pinksteren wordt Kallemooi gevierd, een feest dat vandaag de dag uitsluitend nog op Schiermonnikoog wordt gevierd.[1][2] Op en rond 5 december viert men Klozum.[3]

Musea[bewerken]

Monumenten[bewerken]

In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie:

Kunst in de openbare ruimte[bewerken]

In de gemeente zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie:

Sport[bewerken]

VV De Monnik is de voetbalvereniging van Schiermonnikoog. De club speelt op een veld aan de noordrand van het dorp.

Gemeenteraad[bewerken]

Gemeentehuis in het dorp

De gemeenteraad van Schiermonnikoog bestaat sinds 1994 uit 9 zetels, daarvoor uit 7.

De gemeenteraadsverkiezingen op Schiermonnikoog hebben na de Tweede Wereldoorlog tot 1970 een uitermate stabiel beeld laten zien: Schiermonnikoogs Belang (SB, oorspronkelijk een lijstverbinding van PvdA en VVD) en de Christelijke Groepering Schiermonnikoog (CGS, begonnen als lijstverbinding van CHU en ARP) waren de enige deelnemende kiesverenigingen; SB veroverde iedere keer vier zetels in de gemeenteraad en de CGS drie. Beide partijen leverden vervolgens één wethouder.

Daarin kwam verandering toen in 1970 voor het eerst een derde partij aan de verkiezingen deelnam: De Alternatieve Lijst Schiermonnikoog. Zij is ontstaan als afsplitsing van SB, nadat de PvdA op het eiland een afdeling oprichtte, wel lid bleef van de kieslijst SB en door een goed gecoördineerde actie de eerste drie (van de vier verkiesbare) plaatsen van de kieslijst wist te bezetten.

Sindsdien zijn er meer afsplitsingen ontstaan waarvan tot op heden alleen Ons Belang een vaste plek in de eilander politieke constellatie heeft veroverd.

Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1970:

Gemeenteraadszetels
Partij 1970 1974 1978 1982 '1986 1990 1994 1998 2002 2006 2010 2014
Ons Belang - - - - - 1 3 4 3 3 3 4
Christelijke Groepering Schiermonnikoog 3 3 3 2 2 2 2 3 3 3 3 2
Democraten Schiermonnikoog 2010 - - - - - - - - - - 1 2
Schiermonnikoogs Belang 3 3 2 2 1 2 2 1 3 3 2 1
Schiermonnikoger Volkspartij - - - - 1 1 - - - - - -
Alternatieve Lijst Schiermonnikoog 1 1 - - - - - - - - - -
Liberalen Schiermonnikoog - - 2 3 3 1 2 1 - - - -
Totaal 7 7 7 7 7 7 9 9 9 9 9 9

Aangrenzende gemeenten[bewerken]

   Aangrenzende gemeenten   
        
   Brosen windrose nl.svg  Eemsmond 
 Dongeradeel      De Marne 

Geboren[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Noten
  1. Meertens Instituut: Pinksteren
  2. Website gemeente Schiermonnikoog: Website gemeente Schiermonnikoog: Kallemooifeest
  3. Website gemeente Schiermonnikoog: Klozum
  4. Bezoekerscentrum Schiermonnikoog