Beleg van Antwerpen (1914)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Belegering van Antwerpen
Onderdeel van de Eerste Wereldoorlog
De Koers naar de Zee en de Belgische aftocht uit Antwerpen
De Koers naar de Zee en de Belgische aftocht uit Antwerpen
Datum 28 september tot 10 oktober 1914
Locatie Antwerpen, België
Resultaat Duitse Leger neemt Antwerpen in
Strijdende partijen
Vlag van België België
Vlag van Verenigd Koninkrijk Britse Rijk
Vlag van Duitse Keizerrijk Duitse Keizerrijk
Vlag van Oostenrijk-Hongarije Oostenrijk-Hongarije
Commandanten
Vlag van België Albert I van België  ?
Troepensterkte
65.000 veld troepen en 80.000 fort garnizoen troepen meer dan 200.000

De Belegering van Antwerpen door het Duitse leger in 1914 volgde nadat de Duitse opmars door Noord- en Midden-België en Noord-Frankrijk gestopt was op de Marne.

Politiek-strategische toestand[bewerken]

Op 4 augustus 1914 waren de Duitse legers het neutrale België binnen gevallen. De vestingen Luik en Namen boden hardnekkig weerstand. Op 16 augustus viel het laatste fort van de vesting Luik. Zoals voorzien door het Belgisch defensieconcept is het veldleger al strijdend terug getrokken naar Antwerpen. De versterkte stad Antwerpen of vesting Antwerpen was de rol toebedeeld van operationele basis, en nationaal reduit of toevluchtsoord voor het Veldleger en de politieke instellingen. In Antwerpen zouden Frankrijk en Groot-Brittannië als garanten van de Belgische neutraliteit moeten ter hulp komen.

Ondertussen rukken de Duitse legers verder op doorheen Noord België en zwenken dan volgens het Schlieffenplan naar het Zuiden. Op 25 augustus en op 9 september doet het Belgisch leger uitvallen vanuit de vesting Antwerpen op de flank van de Duitse oprukkende legers. Deze worden door de Britten en de Fransen gestopt op de Marne. Na de Slag aan de Marne (6-9 september) trekken de Duitsers zich terug tot achter de Aisne. Het Schlieffenplan is mislukt. De strategische objectieven moeten herzien worden. Om nog iets te kunnen redden van zijn oorspronkelijke doelstellingen moet Duitsland Brittannië uitschakelen, om te beginnen het Britse expeditieleger. De vitale verbindingslijnen tussen de eilanden en het continent moeten verbroken worden. De Duitse vloot kan die opdracht niet aan. Antwerpen en de andere havens aan de Noordzee hebben nu een direct strategisch belang. Om de Britten mogelijk gebruik van de haven van Antwerpen te ontzeggen en om een eind te maken aan de storende uitvallen op hun flank beslissen de Duitsers de vesting Antwerpen te belegeren en in te nemen. Antwerpen zal aangepakt worden van zodra de zware belegeringsartillerie klaar is met de forten rond Maubeuge. Het Duitse 3de Reservekorps onder bevel van generaal von Beseler dat Antwerpen bewaakte wordt belast met die opdracht. Het werd versterkt en telt nu vijf infanteriedivisies met 120 stukken belegeringsartillerie.

De vesting Antwerpen[bewerken]

Belgische artillerie verdedigt Antwerpen

In 1914 was de officiële naam van de vesting Antwerpen “Position fortifiée d'Anvers” of “PFA”, in het Nederlands de Versterkte Stelling van Antwerpen of VSA. De vesting Antwerpen was toen veel uitgestrekter dan de stad zelf met rondom muren en bastions. De vroegere vesting was wegens de toenemende dracht van belegeringsartillerie telkens verder uitgebreid geworden om de kern van de stad te behoeden voor artilleriebombardementen. De Versterkte Stelling van Antwerpen is een all round defensieve stelling, te paard op de Schelde en met een doormeter van 20 tot 40 kilometer. Deze defensieve stelling bestaat uit een binnenste en een buitenste verdedigingsgordel, steunend op forten en schansen (Op de afbeelding van de PFA aangeduid met "R.", afkorting voor redoute). Het zijn oudere en nieuwere bouwwerken, gebouwd, aangepast, verstevigd, verbeterd in de periode van 1859 tot 1914. De forten en schansen werden na de mobilisatie volledig bemand. De troepen behoren tot het Vestingleger. Ze zijn hoofdzakelijk reservisten van oudere klassen. De buitenste verdedigingsgordel steunt daarenboven op inundaties langs de Rupel en de Nete (Nethe). De buitenste verdedigingsgordel heeft de rol van hoofdweerstandstelling.

Op 20 augustus was het grootste deel van het Veldleger binnen de buitenste gordel van de "Versterkte Stelling van Antwerpen" opgesteld in lijn achter en tussen de forten. De 5de LA (Leger Afdeling of Divisie; in het Frans Division d’Armée) was ontplooid achter de Nete ter hoogte van Lier waar de Duitse hoofdkrachtsinspanning verwacht werd. De 2de LA stond achter de 5de LA en nog verder in diepte op drie kilometer achter de 2de LA zou Churchill de twee Britse Naval Brigades opstellen. Op de zuidelijke perimeter in de driehoek tussen Schelde en Rupel waren de 3de LA en de 6 LA opgesteld. De 4de LA was opgesteld buiten de perimeter achter de Schelde ter hoogte van Dendermonde om te beletten dat de Duitsers daar de Schelde zouden oversteken en de vesting vanuit het Westen aanpakken. De cavalerie divisie en de cavalerieregimenten van de divisies verzekerden de dekking.

Belegering van de Vesting Antwerpen[bewerken]

Belegeringsartillerie[bewerken]

Dikke Bertha schoot granaten van 42 cm diameter af

Op 28 september begint de belegering van de Versterkte Stelling van Antwerpen met de beschieting van de forten door speciaal daarvoor ontworpen zware artillerie, kaliber 30,5 cm en 42 cm. De Oostenrijks-Hongaarse Skoda 30,5 cm houwitser was reeds met succes ingezet tegen de vesting Luik en nadien tegen de vesting Maubeuge. De maximum dracht is 12 kilometer. Het projectiel weegt bijna 400 kilogram. De vuurkadans is 10 schoten per uur. De Krupp 42 cm houwitser was pas in 1913 ontwikkeld. Het projectiel weegt 1143 kilogram. De vuurkadans is 10 schoten per uur. De maximum dracht is 14 kilometer.

De projectielen volgen een hoge kogelbaan zodat ze bijna loodrecht inslaan op het doel. Ze zijn voorzien van een vertragingsbuis zodat ze pas ontploffen nadat ze diep in het doel zijn doorgedrongen. De forten kunnen dergelijke inslagen niet weerstaan. De gewelven zullen barsten, steunpilaren verzakken en de betongewelven instorten onder hun eigen gewicht.

De Vesting Antwerpen (Forten groen en Schansen blauw)

Van 28 september tot 5 oktober[bewerken]

De forten en schansen van de buitenste verdedigingsgordel worden één na één in puin geschoten door de Duitse belegeringsartillerie die zelf buiten schot van de Belgische artillerie opgesteld is. Begin oktober zijn de forten Walem (Waelhem), Sint-Katelijne-Waver (Wavre Ste Catherine), Koningshooikt (Koningshoyckt), Lier (Lierre), Kessel (Kessel) en een aantal schansen in Duitse handen.

Op 1 oktober beginnen de Duitsers de eigenlijke aanval. Dezelfde dag stuurt de Belgische regering een telegram naar de Britse regering dat het Belgische leger zich binnen drie dagen zou terugtrekken uit Antwerpen.

De Britten realiseren zich dan dat de Belgen in Antwerpen een probleem hebben. De Britten die van hun kant dezelfde foute inschatting maakten als de Duitsers omtrent Antwerpen, zien pas nu het strategisch belang van Antwerpen in. Ze sturen de First Lord of the Admiralty Winston Churchill om de situatie op te nemen. Hij overtuigt de Britse regering versterkingen te sturen.

Op 4 oktober wordt de Britse Royal Marine Brigade (1800 man) van Duinkerken waar ze in kantonnement lag, naar Antwerpen gestuurd.

Dezelfde dag wordt het bevel gegeven de 1ste Britse Naval Brigade en de 2de Britse Naval Brigade, niet volledig opgeleide marine fuseliers, te laten inschepen om de verdedigers van de Versterkte Stelling van Antwerpen te versterken. Ze ontschepen in Zeebrugge en komen toe in Antwerpen op 6 oktober. De drie vernoemde eenheden worden samen gebracht in de Britse Naval Division.

Een Frans-Britse ontzettingsmacht[bewerken]

Groot-Brittannië en Frankrijk beslissen begin oktober een krijgsmacht op te richten om Antwerpen te ontzetten. De ontzettingsmacht onder bevel van generaal Sir Henry Rawlinson zal bestaan uit een Britse component, de EFRA (Expeditionary Force for the Relief of Antwerp), en een Franse component.

De EFRA omvat de Britse Naval Division (8000 man), de 7th Regular Division (18.000 man; 5.500 paarden) en de 3rd Cavalry Division (4000 man; 4000 paarden). De 7de en 3de divisie ontschepen in Zeebrugge op 6, 7 en 8 oktober. Op 8 oktober zijn ze in Oostende gelegerd. De EFRA stond onder directe controle van Londen, in tegenstelling tot de BEF (British Expeditionary Force) die onder Joffre ressorteert.

Van de Franse kant moeten de Brigade des Fuseliers Marins (8260 man) en de 87ste Division d’Infanterie Territoriale (DIT)(15330 man) deel uitmaken van de ontzettingsmacht.

De Brits-Franse ontzettingsmacht zal nooit in haar voorziene rol ingezet worden gezien de snelle ontwikkeling van de gebeurtenissen. De Brigade des Fuseliers Marins kwam pas op 8 oktober in Gent toe. De 87ste Division d’Infanterie Territoriale (DIT) zou nooit toekomen omdat ze in Hazebroek ingezet werd. Op 9 oktober wordt de ontzettingsopdracht afgeblazen. Rawlinson krijgt order de terugtocht van het Belgische Veldleger te dekken.

Het Veldleger verlaat de rechteroever[bewerken]

Op 5 oktober kunnen de Duitsers ten Zuiden van Lier de Nete oversteken en een bruggenhoofd vestigen. De dag nadien brengen ze kanonnen over naar het bruggenhoofd waarmee ze de 5de Legerafdeling onder direct vuur nemen. Op 6 oktober wordt ook Fort Broechem, ten Noorden van Lier en van de kleine Nete, uitgeschakeld. De hoofdweerstandstelling is doorbroken.

In de namiddag komt in de stad de Verdedigingsraad (militaire en burgerautoriteiten) samen. Winston Churchill woont de vergadering bij. Unaniem wordt beslist de buitenste verdedigingsgordel op te geven. Het gros van het Veldleger zal dezelfde nacht de Schelde oversteken naar de linkeroever. Eerst worden de forten Merksem (Merxem), Schoten (Schooten), Kapellen (Capellen), Brasschaat (Brasschaet) en Lillo opgeblazen. De enorme voorraden worden weggehaald of vernietigd. De drie legerafdelingen binnen de perimeter, de 3de Legerafdeling, de 1ste Legerafdeling en de 5de legerafdeling steken in de nacht van 6 op 7 oktober de Schelde over op respectievelijk een pontonbrug ter hoogte van Rupelmonde, een vlotbrug bij Hemiksem, en een pontonbrug ter hoogte van Burcht. Op 7 oktober om 7 uur in de morgen zijn ze elk in de hun toegewezen kantonnementen. Koning Albert vertrekt naar Sint Niklaas waar het GHK (Groot Hoofdkwartier) is opgesteld. De Britse Naval Division, de 2de Legerafdeling en tien garnizoensbataljons blijven achter.

Beschieting van de stad Antwerpen[bewerken]

Bombardement door een zeppelin

Antwerpen werd niet opgegeven. De verdediging op de rechteroever wordt verder gezet op de binnenste verdedigingsgordel, in afwachting van de komst van de Frans-Britse ontzettingsmacht om de buitenste gordel te heroveren. De forten 1 tot 8 (de gordel ontworpen door Brialmont) zijn bezet door het Vestingleger. De Britse Naval Division en de Belgische 2de Legerafdeling bezetten de intervallen tussen de forten.

Op 6 oktober hebben de Duitsers artilleriestukken opgesteld in het bruggenhoofd op schootsafstand van de stadskern. Op woensdag 7 oktober eisen ze de overgave van de stad, zoniet zal overgegaan worden tot bombarderen. De militaire autoriteit en de burgerautoriteit van de stad en vesting weigeren en om 11 uur 's avonds begint de beschieting van de stad. Meer dan 4000 obussen en 140 zeppelinbommen vallen op de stad.

Totale ontruiming van de vesting Antwerpen[bewerken]

Bron: De Vos Luc; “De Eerste Wereldoorlog”; Davidsfonds/Leuven 2003, ISBN nummer : 9789058262264

De nacht van 7 op 8 oktober geeft het GHK (Groot Hoofdkwartier) zonder medeweten van Koning Albert order aan de 4de Legerafdeling en de 6de Legerafdeling hun stelling langs de Schelde ten Oosten van Gent op te geven en zich terug te trekken naar het Noorden. De communicatielijn tussen de havens aan de kust en Antwerpen wordt bedreigd door een mogelijke doorbraak ter hoogte van Dendermonde en omsingeling van de vesting Antwerpen langs de linkeroever van de Schelde. In extremis kunnen de orders deels teruggeschroefd worden. De 4de Legerafdeling en de 6de Legerafdeling moeten stelling nemen ter hoogte van de Durme en de spoorweg Gent-Lokeren, maar het is twijfelachtig of dat volstaat om het onheil af te wenden.

Op 8 oktober stellen de Belgische “gouverneur” (de militaire opperbevelhebber) van de vesting, generaal Deguise en de Engelse autoriteiten vast dat de toestand onhoudbaar geworden is. Rawlinson had strikte orders gekregen de EFRA niet in gevaar te brengen. Hij is op de hoogte van de treurige toestand van de 2de Legerafdeling en maakt zich ernstige zorgen voor zijn Naval Division. Eerst bevestigt Londen de rol van ontzettingsmacht, maar op 9 oktober om 5 uur in de namiddag krijgt de bevelhebber van de Naval Divison, generaal Paris, toch bevel tot de aftocht. Binnen het uur marcheren zijn mannen over de pontonbrug bij Burcht. Het gros van één brigade mist de afspraak. Ze eisen een stoomboot op en steken in kleine groepen de Schelde over. In Sint-Gillis-Waas nemen ze de trein richting Zelzate. Generaal Deguise, die daarvoor bevoegdheid had gekregen, beslist de 2de Legerafdeling te laten vertrekken. De 2de Legerafdeling steekt de Schelde over met het ponton bij het Steen en marcheert langs Sint-Gillis-Waas, Stekene, Moerbeke, Wachtebeke naar Zelzate. Generaal Maes die het bevel voert over de troepen die zullen achterblijven krijgt het order zich over te geven wanneer de Duitsers verder aandringen.

Om kwart voor zes in de avond van 9 oktober wordt ook de ontzettingsopdracht afgeblazen. De vesting Antwerpen is definitief verloren. Rawlinson krijgt order de terugtocht van het Belgisch Leger te dekken.

In de stad spelen zich apocalyptische taferelen af. Petroleum tanks staan in brand. Overal heerst chaos en paniek. De wildste geruchten doen de ronde. Duizenden vluchtelingen verdringen zich op de kaden.

Onder druk van de terreurbombardementen wordt de officiële overgave op 10 oktober ondertekend op basis van een overeenkomst van de burgemeester van Antwerpen, Jan De Vos, met de Duitsers over de voorwaarden voor de overgave.

De terugtocht[bewerken]

Politieke-strategische keuzes[bewerken]

Wanneer de hoofdweerstandstelling moest opgegeven worden en het duidelijk was geworden dat België niet op eigen krachten en evenmin met de bescheiden Britse en Franse hulp Antwerpen kon houden moesten strategische keuzes gemaakt worden. A posteriori kunnen een aantal mogelijke strategieën opgelijst worden die ongetwijfeld onder ogen genomen werden, zij het niet zo formeel als hier voorgesteld.

Het Belgische Leger had ter plaatse kunnen capituleren. strategisch nut voor de bevriende naties zat daar niet in. Groot politiek verlies daarentegen was een zekerheid. Het lijkt zeker dat Koning Albert nooit de mogelijkheid van een capitulatie heeft overwogen.

Het Belgische Leger had ter plaatse kunnen strijden tot het uiterste, dat is tot de totale vernietiging van de vesting, van gans het Belgische leger en van de stad met talloze doden tot gevolg, burgers en militairen. Het strategisch nut voor de bevriende naties lag niet voor de hand. Voor een twijfelachtige politieke winst had een exorbitante prijs moeten betaald worden.

Operationeel-strategische keuzes[bewerken]

Koning Albert opteerde, samen met de Britse autoriteit, voor een derde mogelijkheid, een tijdige aftocht uit Antwerpen om het Veldleger te redden. Het werd aanvankelijk in de omgeving van Sint-Niklaas en Lokeren verzameld. De bedoeling was, met de hulp van de Frans-Britse ontzettingsmacht, Antwerpen opnieuw in te nemen. Dat vereiste dat de communicatielijnen over land tussen de kusthavens en Antwerpen open bleven. Die werden voortdurend bedreigd door de Duitse pogingen de Schelde te overschrijden in de omgeving van Dendermonde, door de uitbreiding naar het Noorden van de fronten door Duitse acties rond Rijsel en verplaatsing van de BEF (British Expeditionary Force) van Soissons naar Sint-Omaars-Hazebroek. (Koers naar de Zee).

Uiteindelijk werd besloten de Vesting Antwerpen helemaal op te geven en tot een algemene terugtocht over te gaan. De Belgische eenheden werden verzameld Noord van de Schelde, ten Westen van kanaal Gent-Terneuzen. Ze zijn dringend aan een restructuratie en rust toe. De dekking Oost van het kanaal wordt verzekerd door een Belgische cavalerie eenheid. De Britse 7th Regular Division, de Franse Brigade des Fuseliers Marins en een groepering Clooten, een geïmproviseerde cavalerie eenheid, zijn als dekking ontplooid ten Oosten en ten Zuiden van Gent.

Er moeten opnieuw strategische keuzes gemaakt worden. De vraag dringt zich op: waarheen moet de terugtocht leiden en om wat te doen. De Franse generalissimo Joseph Joffre wil het Belgische leger in de richting van de Leie en Ieper laten terug trekken. Daarmee wil hij het probleem van de bevelsstructuur forceren, m.a.w. het Belgische leger onder zijn bevel krijgen om het te kunnen meeslepen in offensieve avonturen. Koning Albert wil vermijden in Frans vaarwater terecht te komen. Hij heeft schikkingen genomen om eventueel met Oostende als basis verder te strijden. Zijn beleid van onafhankelijkheid verder zettend kiest hij uiteindelijk voor een zone op nationale grond, de streek Nieuwpoort, Veurne, Diksmuide, ook gekend als Veurne Ambacht.

De uitvoering[bewerken]

Op 10 en 11 oktober wordt een grootscheepse spoorwegoperatie uitgevoerd. De 4de Legerafdeling, de 3de Legerafdeling en de 6de Legerafdeling zullen opstappen op de trein op de lijn van Gent naar Brugge. De 5de Legerafdeling en de 2de Legerafdeling zullen opstappen op de lijn ZelzateEeklo-Brugge en van daar verder naar Nieuwpoort, Veurne, Diksmuide sporen. Nog altijd wordt gedacht aan restructuratie en rust voor de uitgeputte eenheden. Op 12 oktober is de koning in Oostende. Onder druk van de omstandigheden beslist hij dat het leger weerstand zal bieden aan de IJzer.

Vluchtelingen[bewerken]

De vlucht uit Antwerpen

De Duitse opmars door Noord België had reeds een enorme vluchtelingenstroom op gang gebracht. Tijdens de belegering van de vesting Antwerpen en vooral vanaf de beschieting van de stad ontvluchtten heel wat burgers de stad. Na de val van Antwerpen op 10 oktober 1914 waren alles samen zowat één miljoen Belgische burgers in Nederland terecht gekomen. Een half miljoen burgers waren naar Frankrijk of Engeland gevlucht. De grote meerderheid van de Belgische niet-militaire vluchtelingen in Nederland zouden terugkeren naar huis zodra de bezetter "orde en rust" verzekerd had. Ongeveer 150.000 vluchtelingen bleven in Nederland tot het einde van de oorlog.

Wanneer op 10 oktober 1914 de 2de Legerafdeling en de Bitse Naval Divison Antwerpen hadden verlaten bleven er naar schatting 40.000 Belgische soldaten, vestingtroepen en andere militairen, achter. Om aan krijgsgevangenschap na de overgave te ontkomen weken zij uit naar het neutraal gebleven Nederland.

Bijna 1.600 Britten van de First Royal Naval Brigade gingen dezelfde weg op. Ze hadden de vesting Antwerpen ordelijk verlaten. De trein die hen van Sint-Gillis-Waas naar Zelzate bracht werd door een Duitse raid overvallen. Ze raakten op de dool. Uitgeput en ten einde raad werden ze door hun commandant naar de Nederlands grens geleid, liever dan in Duitse krijgsgevangenschap te gaan.

Militaire vluchtelingen werden aan de Nederlandse grens ontwapend en geïnterneerd. Pas in 1919, nadat ook Nederland de wapenstilstand had ondertekend, mochten ze naar huis terugkeren.

Analyse[bewerken]

De Duitse plannenmakers hadden niet van bij de aanvang het belang van Antwerpen als bedreiging op hun flank, als mogelijke Britse ontschepingshaven en mogelijke haven voor de Duitse Hochseeflotte ingezien.

De Britten maakten dezelfde fout en ontdekten het strategisch belang van Antwerpen als vesting en als haven pas in oktober dat jaar.

De voor de hand liggende wijze om Britse troepen ter versterking van Engeland naar Antwerpen te brengen is ze te laten ontschepen in Antwerpen. Wegens de feitelijke blokkade van de haven door Nederland kon dat niet zo maar. De communicatielijnen over land, van Oostende en Zeebrugge naar Antwerpen, kregen daardoor extra strategisch belang.

De belegering van de vesting Antwerpen kwam neer op het systematisch vernielen van de forten met de daarvoor ontworpen en gebouwde zware belegeringsartillerie, in die tijd blijkbaar het offensieve wapen bij uitstek. In totaal vuurden de Duitsers 590 granaten van 42 cm en 2130 van 30,5 cm op de forten af. De forten waren er niet tegen bestand omdat ze als defensieve inrichting uiteraard steeds achterliepen op de technische ontwikkeling van offensieve systemen.

De forten en de Versterkte Stelling van Antwerpen in haar geheel waren desondanks niet nutteloos. De Versterkte Stelling van Antwerpen verplichtte het oprukkende Duitse leger troepen af te vaardigen om het Veldleger in de vesting te bewaken. De uitvallen van het Veldleger tijdens de Duitse opmars droegen bij aan het succes van de geallieerden in de Slag aan de Marne. De troepen die Antwerpen belegerden konden niet ingezet worden tijdens de vele korte veldslagen tijdens de Koers naar de Zee. Antwerpen bewaken en belegeren kostte tijd die nuttig gebruikt werd door Fransen en Britten om hun dispositief aan te passen.

Bronnen[bewerken]

  • Van Pul, Paul, Oktober 1914, Het koninkrijk gered door de zee, De Krijger, Erpe, 2004 (371 p.) ISBN nummer: 9058681351
  • Captain B. H. Liddell Hart; The Real War (1914–1918) (1930), later republished as History of the First World War (London: Pan Books Ltd., 1972)
  • Het Beleg Van Antwerpen, Volgens ‘t verhaal van luitenant-kolonel X in De Legerbode 670/671, 5 & 12 oktober 1919 (http://ablhistoryforum.be/viewtopic.php?f=18&t=265)