Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Onze-Lieve-Vrouwekathedraal
Zicht op de kathedraal vanaf de Groenplaats
Zicht op de kathedraal vanaf de Groenplaats
Plaats Antwerpen
Gebouwd in 1352 tot 1521
Monumentale status Werelderfgoed (Belfort)
Architectuur
Architect(en) Jan en Pieter Appelmans
Stijlperiode Brabantse gotiek met een barok-interieur
Afmeting 8000 m²
Toren 123 m
Uurwerk op de torenzijde
Uurwerk op de torenzijde
Portaal  Portaalicoon   Christendom

De Onze-Lieve-Vrouwekathedraal is een kathedraal in de Belgische stad Antwerpen. De kathedraal staat aan de Handschoenmarkt en is de hoofdkerk van het bisdom Antwerpen. Ze is gewijd aan Maria. De kerk was een kathedraal tussen 1559 en 1803 en vanaf 1961 tot heden. De toren van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal is als onderdeel van een groep van 56 belforten in België en Frankrijk opgenomen op de lijst van werelderfgoed van UNESCO.

Architectuur[bewerken]

De Onze-Lieve-Vrouwekathedraal is een gotische kruiskerk die gebouwd werd tussen 1352 en 1521. Als eerste werd het koor gebouwd, dat in 1415 voltooid werd. Daarna werd gelijktijdig aan het schip, het dwarsschip en het westelijke torenfront gebouwd. Het schip werd in 1487 voltooid, aan het dwarsschip werd tot 1495 gewerkt. Daarna werd nog jarenlang aan de westelijke torens en de vieringtoren gewerkt. Bij de bouw van de kathedraal was onder meer bouwmeester Rombout II Keldermans betrokken.

De kerk wordt tot de hoogtepunten van de Brabantse gotiek gerekend, maar vertegenwoordigt een nieuw type binnen die stijl. Zo werden geen ronde zuilen met koolbladkapitelen toegepast, maar geprofileerde bundelpijlers die zonder onderbreking doorlopen in de gewelfribben. Daarnaast zijn de scheibogen tussen schip en zijbeuken uitzonderlijk breed en is het triforium achterwege gelaten. In plaats daarvan is er een strook maaswerk aangebracht boven de scheibogen.

De kathedraal is bekend geworden door zijn indrukwekkende westgevel met zijn timpaan dat het Laatste Oordeel weergeeft. De noordelijke toren is 123 meter hoog en is sinds de sloop van de Sint-Lambertuskathedraal te Luik in 1794 de hoogste kerktoren van de Nederlanden. Hij werd gefinancierd door de stad Antwerpen en valt ook nu nog onder het stadsbestuur en niet onder het kerkbestuur. Deze toren is een voorbeeld van flamboyante gotiek, en is opgetrokken in witte zandsteen uit Dilbeekse steengroeven. Aan de toren werd jaren gebouwd en hij werd in 1518 voltooid. Op het einde van de 19de eeuw is hij voor het eerst gerestaureerd. In deze toren bevinden zich de luidklokken en de beiaard. Er zijn 515 treden in de noordelijke toren, maar daarboven zijn nog trappen die alleen voor personeel toegankelijk zijn. De toren is elke woensdag van april tot september te bezoeken onder leiding van de officiële torenwachters. Er moet wel worden gereserveerd.

De zuidelijke, veel lagere toren werd op kosten van de parochie gebouwd.

Het onafgewerkte grotere koor op de kaart van Vergilius Bononiensis uit 1565.
Onze-Lieve-Vrouwekathedraal, Antwerpen
Onderdeel van de werelderfgoedinschrijving:
Belforten van België en Frankrijk
Land Vlag van België België
UNESCO-regio Europa en Noord-Amerika
Criteria ii, iv (Uitleg)
Inschrijvingsverloop
UNESCO-volgnr. 943-002
Inschrijving 1999 (23e sessie)
Uitbreiding 2005
Kaart
Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)
Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (Antwerpen)
51° 13′ NB, 4° 24′ OL
UNESCO-werelderfgoedlijst
Het schip met de bundelpijlers
Rubens, De kruisoprichting
Beeldengroep
Interieur

In 1521 werd begonnen met de vergroting van de kathedraal, die een groter koor en hoofdbeuk zou krijgen. Om plaats te maken voor deze hoofdbeuk moest alles ten zuiden van de huidige hoofdbeuk afgebroken worden, de huidige hoofdbeuk zelf zou dan als een zijbeuk fungeren. Men plande dus ook de Zuidertoren af te breken, wat meteen verklaart waarom deze nooit werd afgewerkt. Verder dan de basis van het nieuwe koor is men nooit geraakt, zoals te zien is op het stadsplan van Vergilius Bononiensis uit 1565. In 1533 breekt er namelijk een grote brand uit in de kathedraal die veel schade aanrichtte. De herstelling ervan trok veel mankracht en middelen naar zich toe waardoor de bouw gestaakt moest worden. Door de opkomst van het protestantisme in de decennia daarna daalden de inkomsten van de Kerk drastisch, waardoor de plannen voor de vergroting definitief opgeborgen werden. [1] Vandaag de dag kan men het grondplan van de geplande uitbreiding nog steeds aflezen in de vorm van het stratenplan (Lijnwaadmarkt, Melkmarkt, Sint-Pieterstraat).

Interieur[bewerken]

Van het oorspronkelijke interieur is zo goed als niets bewaard. In de Reformatie raasde de beeldenstorm door de kathedraal. Glasramen, beelden, relieken, praalgraven en tientallen altaren werden onteerd en vernietigd door calvinisten. De in een kapel vereerde reliekschrijn met daarin de voorhuid van Jezus ging verloren. Slechts enkele oude fresco's getuigen van de laat-gotische inrichting. Nadien werd de kathedraal heringericht in barokstijl. Later kende de kathedraal opnieuw een bloeitijd tijdens de neogotiek.

De kathedraal bezit twee beroemde drieluiken van de Vlaamse kunstschilder Rubens, De kruisafneming uit 1612 en De Kruisoprichting uit 1609-1610. Daarnaast zijn er twee andere schilderijen van dezelfde meester: De hemelvaart van Maria uit 1626 en De verrijzenis van Christus uit 1612. Voor de achterzijde van het hoofdaltaar hangt het schilderij De dood van Maria uit 1633 van Abraham Matthyssens. Verder hangt in de zogenaamde vieringtoren van de kathedraal De hemelvaart van Maria van Cornelis Schut uit 1647.

Rechts in de kathedraal bevindt zich de Ark van het Verbond. Het is in late Rococostijl en staat op het altaar van de Broederschap van het Allerheiligste Sacrament. Voorin links in de kathedraal is een donkere lambrisering met negen biechtstoelen. De twaalf apostelen zijn vergezeld door twaalf vrouwelijke figuren. In de Mariakapel bevindt zich het genadebeeld van Onze-Lieve-Vrouw van Antwerpen waar de kerk naar is vernoemd. Het stond al voor de beeldenstorm van 1566 in de kerk. De kathedraal heeft diverse gebrandschilderde ramen met religieuze afbeeldingen.

Koor[bewerken]

Het Antwerps Kathedraalkoor, bestaande uit een knapenkoor en een meisjescantorij, luistert er wekelijks de hoogmis op.

Orgel[bewerken]

Het grote Schyven-orgel omvat 90 registers. De enorme, barokke houten orgelkast van het Schyven-orgel is veel ouder dan het orgel zelf. Ze dateert van 1657 en werd door Peter Verbrugghen de Oude en Michel Boursoy vervaardigd naar een ontwerp van schilder Erasmus Quellinus de Jonge.[2]. Daarnaast is er in het midden van de kathedraal nog een transeptorgel, gemaakt in barokstijl in 1993 door Metzler Orgelbau uit Zwitserland. [3]

Beiaarden[bewerken]

De kathedraal bezat twee beiaarden in de torens. De stads- of kermisbeiaard werd gegoten door de gebroeders Hemony in Zutphen in 1655/58. De tweede was de kapittel- of kerkbeiaard die gegoten werd in 1654/55. Omdat er twee instrumenten in één toren hingen kon het niet uitblijven dat één van de twee in verval zou raken. Omdat men toch de waarde inzag van deze tweede Hemony beiaard werden de overgebleven klokken na de Tweede Wereldoorlog uitgeleend aan de kathedraal van Hoogstraten waar ze nog steeds incompleet aanwezig zijn. Een aantal discant klokken zijn zoekgeraakt en de basklokken van deze kapittelbeiaard werden al eerder uitgeleend aan noodlijdende parochies; een deel kwam terug, maar zes klokken bleven als luidklokken in de toren van de kathedraal. De (stads)beiaard wordt bespeeld op maandag, woensdag en vrijdag om 12 uur en in de zomer op maandagavond tijdens beiaardconcerten. Deze zijn te zien via een webcam van Museum het Vleeshuis.[4] Bijzonder is dat vrijwel alle oorspronkelijke Hemonyklokken nog meespelen in deze (kermis- of stads)beiaard. Bij restauraties in de 20e eeuw is deze stadsbeiaard uitgebreid tot een volledige 4 octaafs concertomvang. Ook werden er basklokken bij gemaakt.[5]

Kapelmeesters van de kathedraal[bewerken]

Zie Lijst van kapelmeesters van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen voor een volledig overzicht.

Titularis-organisten van de kathedraal[bewerken]

Zie Lijst van organisten van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen voor een volledig overzicht.

Enkele afmetingen[bewerken]

  • De lengte van de kathedraal bedraagt 119 meter (binnenwerks)
  • De lengte van het dwarsschip bedraagt 67 meter
  • De gewelfhoogte in het middenschip bedraagt 27,5 meter
  • De hoogte van het koepelgewelf bedraagt 43 meter
  • De noordertoren is 123 meter hoog, de onafgewerkte zuidertoren bedraagt 65,30 meter
  • De totale vloeroppervlakte bedraagt ongeveer 8000 vierkante meter

Bouwmeesters[bewerken]

Trivia[bewerken]

  • De Onze-Lieve-Vrouwekathedraal is één van de iconen van Antwerpen geworden en is wellicht samen met de Brabofontein op de Grote Markt, de Schelde en de Antwerpse Zoo de bekendste bezienswaardigheid in de stad.
  • Het is tot op vandaag het hoogste gebouw van de stad. Naar de hoogte van de kathedraal wordt vaak verwezen om de schaal en impact van andere projecten in Antwerpen te begrijpen. Zo werd geregeld de hoogte van het Lange Wapperviaduct (150 m), onderdeel van het oorspronkelijke Oosterweelverbinding-project, vergeleken met de kathedraalhoogte.
  • In de 19de-eeuwse jeugdroman Een hond van Vlaanderen (A Dog of Flanders) door Ouida bezoeken de arme jongen Nello en zijn hond Patrasche de Antwerpse kathedraal en brengen een oude droom in vervulling door er naar een schilderij van Pieter-Paul Rubens te kijken. In Japan is het boek een grotere literatuurklassieker dan in België en veel Japanse toeristen bezoeken hierom ook de Antwerpse kathedraal om er naar het schilderij van Rubens te kijken. In deze setting speelt de kathedraal ook een belangrijke rol in het Suske en Wiskealbum Het dreigende dinges. Het dinges fotografeert in dit album, dat geheel gewijd is aan voornoemde jeugdroman, in de kathedraal een verschijning van Nello en Patrasche.
  • In het Suske en Wiskealbum De stalen bloempot, dat zich op het eiland Amoras afspeelt, is de stad geïnspireerd op een 16de-eeuwse versie van Antwerpen. Men probeert in het album een kathedraal te bouwen die een exacte kopie is van de Antwerpse Onze-Lieve-Vrouwekathedraal.
  • La Esterella bezingt de kathedraal in haar lied: Oh Lieve Vrouwetoren (1953).
  • De Strangers sommen in hun ode aan de stad, Antwârpe (1975) diverse Antwerpse symbolen op waaronder: "Ons Lievrouwke"

Bereikbaarheid[bewerken]

Met de Antwerpse tram bovengronds via tram 10 en tram 11 langs de Melkmarkt of tram 4 via de Groenplaats, of ondergronds via tram 3, tram 5, tram 9 en tram 15. Uitstappen in premetrostation: Groenplaats.

zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen[bewerken]

  1. Patronen van patronages in het zeventiende-eeuwse Antwerpen, Bert Timmermans p89
  2. dispositie schijven-orgel
  3. transeptorgel dispositie transeptorgel Metzler
  4. Webcam beiaardconcerten
  5. Geert D'hollander, Stadsbeiaard, Onze-Lieve-Vrouwekathedraal op http://www.beiaard.org