Groninger Autobusdienst Onderneming

Leyland-Hainje-reiswagen 7414 in de eigen GADO-kleuren van de jaren '50 en '60.

DAF / Den Oudsten-bus 8899 van de GADO te Groningen: een standaard streekbus die typerend is voor vrijwel al het Nederlandse streekvervoer in de jaren '70 en '80.

De N.V. Groninger Autobusdienst Onderneming (GADO) te Hoogezand, vanaf 1958 te Groningen, was van 1924 tot 1999 een aanbieder van openbaar vervoer per autobus in de provincies Groningen en Drenthe.

Geschiedenis

Eerste jaren

De GADO is in 1924 opgericht door drie zakenlieden uit Appingedam: de autobuspionier Diele van der Ploeg, die directeur werd, en Aldert en Henderikus Bos als commissarissen. Deze broers hadden een wagenmakerij en carrosseriebedrijf (later bekend als Smit Appingedam) en hadden aandelen genomen in de GADO, waardoor zij zich verzekerden van de afname van buscarrosserieën.

Omdat in de omgeving van Appingedam zelf de DAM van Piet Smith Tzn. al een stevige positie had, ging de GADO andere gebieden exploreren. Het bedrijf begon in 1924 met stadsvervoer in Groningen op twee routes, maar dit bleek weinig lucratief, mede doordat de Gemeentetram Groningen zelf met stadsbussen ging rijden. Daarom richtte de GADO zich op verbindingen naar buiten de stad door een lijn via Hoogezand en Zuidbroek naar Noordbroek. De officiële oprichtingsdatum van de GADO is 31 januari 1925. De zetel van het bedrijf werd gevestigd in Hoogezand.

Expansie

Het lijnennet werd snel uitgebreid met routes naar Wildervank en Winschoten. In 1928-29 kwam er een lijn via Zuidlaren naar het Drentse Gieten bij, als resultaat van de eerste overnames door de GADO: van de "Roland" en de fa. Buiskool, beide te Zuidlaren. Er zouden er nog vele volgen.

Na een mislukte actie van DAM en GADO gezamenlijk om een bussenstandplaats in te richten op de Grote Markt, werd met de gemeente Groningen overeenstemming bereikt over een vertrekpunt op het Gedempte Zuiderdiep. De GADO deelde hier een pand met het warenhuis HEMA.

In 1931 werd de fa. Van der Bij (lijn Groningen - Grijpskerk) ingelijfd, waardoor de GADO ook doordrong in het Westerkwartier. Door overname van de fa. Iedema in 1933 kwam de GADO ook in de provincie Friesland, maar dat bleek nauwelijks een succes. In datzelfde jaar vond ook in de Groninger Veenkoloniën expansie plaats door de oprichting van de WAD, in feite de GADO onder een andere naam. In 1935 kwam er nog een lijn in de provincie Drenthe bij op de route Groningen - Emmen - Zwartemeer, overgenomen van de fa. Alderink in Zwartemeer.

Overname door NS

Nadat in 1937 nog de VP (Autobus-Maatschappij Veendam - Pekela) was ingelijfd, werd de GADO in 1938 zelf overgenomen door de ATO, het busbedrijf dat de NS had opgericht om de hevige concurrentie van de particuliere busmaatschappijen in te dammen. Diele van der Ploeg en zijn mede-aandeelhouders A. en H. Bos ontvingen hiervoor het destijds grote bedrag van 700.000 gulden, waardoor Van der Ploeg in staat werd gesteld met de "Roland" een nieuw busbedrijf te beginnen. De aanleiding voor de verkoop was overigens onenigheid tussen de drie aandeelhouders. Omdat zij het niet eens konden worden, hadden zij zelf besloten de GADO van de hand te doen en daartoe de NS benaderd, die op dat moment op zoek was naar mogelijkheden om via de ATO grotere invloed in het streekvervoer te verkrijgen.

De zetel van de GADO werd Utrecht en de directeur van de ATO werd tevens directeur van de GADO. De dagelijkse leiding werd opgedragen aan een bedrijfsleider. De ATO-lijnen in het grensgebied tussen Groningen en Drenthe werden in het GADO-net geïntegreerd. Later verdween de ATO van het toneel en werd de GADO een rechtstreekse dochteronderneming van de NS met een eigen directeur. De vestigingsplaats werd toen weer Hoogezand.

Verdere expansie

De GADO was nu veruit de grootste Groninger streekvervoerder geworden. Ook met die status heeft de GADO zich nog verder uitgebreid door overname van o.a.:

• Oldambt-Pekela in 1941
• het Groninger gedeelte van NADO (al een ATO-dochter) in 1944 (het Friese deel ging naar de NOF en NTM)
• Oostelijk Groningen in 1948
• de lijndienst van de fa. Deiman te Winschoten in 1948
• de lijndienst van de fa. Bergman te Ter Apel (al sinds 1947 rijdend op een GADO-vergunning) in 1957
• opnieuw de Roland (al sinds 1948 rijdend op een GADO-vergunning) in 1964 - dit bedrijf is dus tweemaal door de GADO overgenomen
• Marnedienst (al sinds 1954 een GADO-dochteronderneming) in 1967
• de autobusafdeling van de DAM in 1970
• GDS (al sinds 1958 een GADO-dochter) in 1975.

Inmiddels was de bussenstandplaats in Groningen in 1953 verplaatst van het Gedempte Zuiderdiep naar een nieuw autobusstation bij het Hoofdstation, waar in 1958 ook het GADO-hoofdkantoor werd gevestigd. Ook in Stadskanaal, Veendam en Winschoten nam de GADO in de jaren zestig nieuwe busstations in gebruik en in de jaren zeventig in Appingedam.

De GADO deed al sinds de jaren twintig aan touringcarreizen en sloot zich na de Tweede Wereldoorlog aan bij reisbureau Cebuto Groningen, een samenwerkingsverband waaraan ook DAM, Marnedienst en Roland deelnamen.

In 1972 waren fusiebesprekingen met de DVM te Meppel al bijna rond, waardoor één groot vervoerbedrijf voor vrijwel geheel Groningen en Drenthe zou zijn ontstaan. GADO en DVM hadden toen dezelfde directie en werkten nauw samen, o.a. op het gebied van gezamenlijke lijnvoering (o.a. Groningen - Emmen) en materieel (via de centrale inkoop van de NS). Op grond van meer emotionele dan zakelijke argumenten van Drentse kant - de cultuurverschillen zouden te groot zijn - kwam de fusie niet tot stand.

Einde

De GADO werd door de gemeenschappelijke 'moeder' NS in 1974 ingebracht in de ESO en daardoor later in de holding NV Aandelenbezit Streekvervoer. De laatste jaren van haar bestaan maakte de GADO deel uit van de Hanze Groep. In 1999 ging de GADO, waarvan de naam pas nog gewijzigd was in Gado Reisnet, evenals VEONN op in de vervoersgigant Arriva.

Arriva exploiteerde de vroegere GADO-lijnen krachtens de concessie GGD (Groningen Stad + Provincie & Noord- en Midden Drenthe). Op 13 december 2009 heeft Qbuzz het busvervoer in het voormalige GADO-gebied overgenomen.

Museumbussen

Bewaard gebleven GADO-bussen:

• Leyland-Verheul-bus 4400 uit 1958, eigendom van het Nationaal Bus Museum te Hoogezand.
• DAF / Hainje-bus 6578 uit 1962, eigendom van de Stichting Nationaal Openbaar Vervoermuseum te Ouwsterhaule.

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:

• Huib Volker: De gado op weg 1925 - 1985, uitg. Technipress, Groningen, 1985.

Mediabestanden

Zie de categorie Groninger Autobusdienst Onderneming van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.