Madame de Staël

Madame de Staël
Madame de Staël
Algemene informatie
Volledige naam	Anne-Louise Germaine Necker, baronne de Staël-Holstein
Geboren	22 april 1766
Overleden	14 juli 1817
Werk
Periode	19e eeuw
Genre(s)	Roman, Essay
Stroming	Romantiek
Bekende werken	De l’Allemagne, 1810
Franstalige schrijvers
Portaal    Literatuur Frankrijk

Anne-Louise Germaine Necker, barones van Staël-Holstein, bekend onder de naam Madame de Staël (/sta:l/) (Parijs, 22 april 1766 – aldaar, 14 juli 1817) was een Frans-Zwitsers romanschrijfster, essayiste en literaire salongastvrouw in Parijs en in het Zwitserse Coppet. Zij reisde bovendien veel rond in Europa (al of niet noodgedwongen), waar zij intellectuele contacten onderhield die aanzienlijk bijdroegen aan de openstelling van de Franse literaire wereld voor de Romantiek. Zij was in haar tijd in politiek opzicht gematigd vooruitstrevend te noemen. Hoewel zij geen politieke macht had, was ze invloedrijk genoeg om door Napoleon verbannen te worden.

Biografie

Jeugd

Germaine Necker werd te Parijs geboren als dochter van de Geneefse bankier Jacques Necker, die minister van Financiën van Lodewijk XVI was, en van Suzanne Curchod. Beide ouders waren calvinistisch, maar van een ruimdenkend slag. Haar vader bracht het op grond van zijn kwaliteiten tot minister van financiën, al was hij noch Fransman noch katholiek. Haar moeder hield er een intellectuele salon op na, waarvan de gastenlijst de Verlichting weerspiegelt: o.a. Diderot, d'Alembert, Buffon, Mme du Deffand, maar ook oude Zwitserse vrienden en andere buitenlanders. De relatie tussen moeder en dochter was niet best.

Germaine Necker in 1780

Madame Necker was een fatsoenlijke, gereserveerde vrouw en legde haar dochter dezelfde strikte opvoeding en discipline op als zijzelf had genoten. Haar dochter betoonde zich al vroeg een wereldse, kokette dame die graag op de voorgrond trad. Dochter en moeder waren ook qua uiterlijk vrij verschillend. Suzanne Curchod was een tengere vrouw, terwijl haar dochter een alledaagser type was. Dit schijnt de rivaliteit tussen moeder en dochter voor de genegenheid van de heer des huizes verscherpt te hebben. Germaine was echter intellectueler aangelegd dan haar moeder. Al vroeg interesseerde zij zich voor de ideeën van de Verlichting en toonde ze zich een ijverig studente. Ze paste perfect in het intellectuele klimaat van haar tijd, waarin romantische mentaliteit al een grote rol speelde.

Nadat haar vader in 1781 voor de eerste keer ontslagen was als minister, verlieten de Neckers het drukke leven van Parijs; haar familie verhuisde naar het landgoed van Necker bij het Meer van Genève in Coppet, dicht bij Genève. De familie zou er gedurende enkele jaren verblijven. Germaine reisde zelf echter in die periode rond, vooral in het zuiden van Frankrijk. In 1785 keerde de familie terug naar de omgeving van Parijs. Germaine Necker hervatte daar haar literaire werk. Zo werd in 1786 Sophie ou les Sentiments secrets, een drama in verzen, anoniem uitgegeven.

Huwelijk

Germaine Necker was niet bijzonder aantrekkelijk, maar door haar fortuin een gewilde huwelijkspartner en velen dongen naar haar hand. De voorkeur van haar ouders voor een protestant beperkte haar keuze. Er was enige tijd sprake van belangstelling van William Pitt de Jongere, de Britse toekomstige premier, maar ze wilde hem niet. In 1786 huwde ze de zevenendertigjarige Zweedse ambassadeur in Parijs, Eric-Magnus, baron van Staël-Holstein. Zelf was ze nog maar twintig. Op het eerste gezicht lijkt dit huwelijk niet echt interessant voor een ambitieuze vrouw als Germaine Necker, maar haar aanstaande man had van de Zweedse koning een ambassadeurschap voor twaalf jaar losgekregen, alsmede een pensioen in geval dat hij voortijdig teruggeroepen zou worden. Er was weinig affectie tussen Germaine Necker en haar man, maar het huwelijk was voor beide partijen voordelig: hij kreeg via zijn vrouw het nodige geld en zij kreeg als ambassadeursvrouw een hogere sociale status. Tussen 1787 en 1797 zou zij vier kinderen krijgen, waarvan de eerste op 2-jarige leeftijd stierf.

Eerste literaire stappen in revolutionaire tijden

Mme de Staëls literaire carrière begon in 1788 openlijk met Lettres sur les ouvrages et le caractère de J. J. Rousseau. Het was een loftuiting op Jean-Jacques Rousseau, de Zwitsers-Franse wegbereider van de Romantiek. Zij gaf duidelijk blijk van haar talent, alsmede van haar steun voor de toenmalige constitutionele stroming in de politiek. Zij legde echter nog maar weinig kritische zin aan de dag.

In 1790 publiceerde zij een tragedie, getiteld Jeanne Grey, over de onfortuinlijke maar begaafde 16e-eeuwse Engelse koningin Jane Grey, die negen dagen koningin was en later vanwege betrokkenheid bij een complot tegen Maria Tudor onthoofd werd.

Mme de Staëls vader Jacques Necker, die wel een kundig financier was, maar in die tijd van ongekende politieke en culturele woelingen niet behendig genoeg als politicus, had zowel bij de revolutionairen als bij de koning alle steun verloren. Hij vertrok in 1790 met zijn vrouw voorgoed naar Coppet, waar zijn vrouw in 1794 stierf op het gehuurde winterverblijf kasteel Beaulieu (Lausanne). Hijzelf zou pas in 1804 overlijden. Mme de Staël was in Parijs gebleven. In de vroege periode van de Revolutie verbleef ze voornamelijk te Parijs en toonde ze interesse voor de bijeenkomsten en de inspanningen van de gematigden. Zoals zovelen uit de gegoede burgerij en de adel stond Mme de Staël aanvankelijk vrij positief tegenover de Revolutie, hoewel ze het excessieve geweld ervan aan de kaak stelde. Haar positie als ambassadeursvrouw werd steeds belangrijker als persoonlijke bescherming, toen het revolutionaire geweld escaleerde. Zij ontvluchtte Parijs toch in 1792, de dag voor de septembermoorden, samen met o.a. de revolutionaire schrijver en journalist Jean Lambert Tallien. Of Mme de Staël ooit echt in levensgevaar was, valt niet te achterhalen; haar eigen verslag hiervan is te bloemrijk om helemaal waar te zijn. Zeker is dat ze haar diplomatieke status gebruikte om enkele van haar vrienden tegen revolutionaire vijanden te beschermen, waardoor zijzelf ook risico’s liep. In 1793 werd haar man uit Frankrijk teruggeroepen, om in Denemarken minister te worden.

Salons te Coppet en te Parijs

Madame de Staël en haar dochtertje Albertine, geschilderd door Marguerite Gérard rond 1805.

Mme de Staël vluchtte naar Coppet, in Zwitserland, waar ze de grondslag legde voor haar succesvolle salon door haar vrienden en medevluchtelingen om zich heen te verzamelen. Tijdens haar verblijf te Coppet ontmoette ze Benjamin Constant, met wie zij een langdurige en stormachtige liefdesrelatie begon, die gepaard ging met een intellectueel partnerschap. Beiden hadden verschillende affaires en hij zou haar nadat zij weduwe geworden was, verschillende malen tevergeefs ten huwelijk vragen. In 1793 bezocht ze Engeland, waar ze zich vestigde in Surrey en het centrum vormde waar andere gematigd liberale emigranten zoals Talleyrand, Narbonne en de markies de Jaucourt zich bij aansloten. In de zomer van dat jaar keerde ze terug naar Coppet en schreef er een pamflet over de terechtstelling van koningin Marie-Antoinette, Réflexions sur le procès de la reine. Na de val van Robespierre in 1794 en het einde van zijn Terreur was voor haar de weg naar Parijs weer open. In dat jaar opende ze in de Rue du Bac haar Parijse salon. Germaines echtgenoot, baron de Staël, werd door de regent van Zweden in 1795 weer benoemd als ambassadeur in Frankrijk, waar inmiddels het Directoire aan de macht was gekomen, dat door de Zweedse regering erkend was. Mme de Staël was vanwege haar connecties met de politiek geëngageerde publicist Benjamin Constant verdacht bij de machthebbers van het Directoire en moest tijdelijk de wijk nemen uit Parijs. Ze keerde naar Parijs terug in 1796, heropende haar Parijse salon in de villa van de Rijngraaf van Salm en was gedurende een zekere periode een vrij opvallende persoon in de Parijse 'beau monde'. In 1797 werd haar vierde kind Albertine geboren; de vader daarvan was waarschijnlijk Benjamin Constant. In dat jaar werd haar man als ambassadeur teruggeroepen naar Zweden en leefden zij en haar man officieel gescheiden. Hij zou in 1802 overlijden op doorreis in een plaatsje aan de Frans-Zwitserse grens, met haar aan zijn zijde.

In deze periode publiceerde zij ook enkele werken zoals De l’influence des passions (1796) en De la littérature considérée dans ses rapports avec les institutions sociales (1800). Dit laatste werk is een belangrijk essay over literatuur in de toenmalige maatschappelijke context en is een van haar bekendste werken.

De invloed van Mme de Staël in deze periode was vrij groot. Zo nam zij het om politieke en persoonlijke redenen op tegen Napoleon. Mme de Staël had voorkeur voor een gematigde republiek of een constitutionele monarchie. Haar ideeën irriteerden Napoleon, die zichzelf in 1804 tot keizer zou kronen.

Conflict met Napoleon

Rond 1800 had zich een conflict ontwikkeld tussen Mme de Staël en de nieuwe leider, Napoleon Bonaparte. Beide waren sterke persoonlijkheden die een grote invloed hadden, zij het van zeer verschillende orde. Mme de Staël bleef aan het begin van de 19e eeuw heen en weer reizen tussen Parijs en Coppet en publiceerde in 1802 haar eerste roman, Delphine. Zij verwierf de bescherming van verscheidene personen, zeer tegen de zin van Napoleon. Bovendien verdacht de keizerlijke politie er haar van samen te spannen met de generaals Moreau en Jean-Baptiste Bernadotte, de latere koning Karel XIV Johan van Zweden.

Verbanning

In 1803 werd Mme de Staël opgedragen om veertig mijl van Parijs verwijderd te blijven. Als antwoord op deze verbanning, die zij zelf als "een straf wreder dan de dood" beschreef, besloot zij hierop om door Europa te reizen. Het kwam goed uit dat zij rond 1800 Duits had geleerd. Zij begon haar reis in Duitsland en reisde in het gezelschap van de intellectuele Franse officier Charles de Villers, die Duitsland goed kende, en Benjamin Constant van Metz naar Frankfurt en Weimar, waar zij de winter doorbracht. Zij werd daar hartelijk ontvangen aan het hof en ontmoette de grote Duitse romantici van hun tijd, Goethe, Schiller en Wieland. In Berlijn ontmoette zij Duitse romantische schrijver, criticus en vertaler August Wilhelm von Schlegel, die later een veel geziene figuur in haar salon te Coppet zou worden. Zij vatte in die periode het plan op om over Duitsland te gaan schrijven. Zij reisde door naar Wenen, waar zij het bericht van haar vaders ziekte en dood kreeg. Mme De Staël keerde terug naar Coppet, waarvan zij nu de enige – en rijke – eigenares was. De zomer bracht zij door te Coppet, in een kosmopolitisch gezelschap (met o. a. Schlegel, de schrijfster Mme Récamier, Constant, de Zwitserse historicus Sismondi en de militair prins August van Pruisen). In de herfst van 1804 reisde zij naar Italië, in het gezelschap van Sismondi en Schlegel, en verzamelde daar het materiaal voor haar tweede roman, Corinne ou l’Italie. In 1806 verbleef zij opnieuw een tijd ongestoord te Parijs, ondanks de haar opgelegde verbanning. Mme de Staël publiceerde in 1807 haar roman Corinne, die een grote invloed zou hebben op de literatuur van de komende halve eeuw. Het was de eerste esthetische roman die niet in het Duits was geschreven; destijds werd zo'n roman denigrerend getypeerd als een schelmenroman. Uiteindelijk werd zij door de keizerlijke politie aan haar verbanning herinnerd en werd zij gedwongen terug te keren naar Coppet. In de jaren 1807-1808 maakte zij vanuit Coppet nog meer reizen door Europa. In 1808 begon zij ook aan haar werk De l’Allemagne, waaraan zij de volgende twee jaar bijna onafgebroken werkte. Dit werk werd uitgegeven in 1810, en zou de invloedrijkste van al haar publicaties worden. Zij schetste een geïdealiseerd beeld van het toen door Frankrijk onder de voet gelopen Duitsland, dat zij ten voorbeeld stelde aan het gecentraliseerde, militaristische en dictatoriale Frankrijk. Het zou nog tientallen jaren voor Franse intellectuelen verhullen dat Duitsland op het punt stond Frankrijk in demografisch, economisch en militair opzicht voorbij te streven. Zij wist wel dat zij hiermee de grenzen van het Franse censuurbeleid aftastte en schreef een brief aan Napoleon die hem gunstig had moeten stemmen, maar geheel in verkeerde aarde viel. Het werk werd verboden door de keizer en de politie nam de hele oplage (tienduizend exemplaren) in beslag. Bovendien werd haar verbanning uitgebreid van Parijs tot heel Frankrijk. Mme de Staël trok zich daarop terug te Coppet. In de periode die daarop volgde ontmoette zij de jonge officier Rocca, drieëntwintig jaar jonger dan zij, aan wie zij op haar 46e in 1812 te Coppet in het geheim een zoon (Louis-Alphonse) baarde. Het was haar vijfde en laatste kind. In 1816 zou zij in het geheim met hem trouwen.

Omzwerving door Europa

Geleidelijk aan werd niet alleen Mme de Staël het leven zuur gemaakt door de verbanning, maar ontsnapten ook zij die haar salon frequenteerden niet aan represailles. Mathieu de Montmorency en Mme Récamier werden bijvoorbeeld verbannen omdat zij haar bezochten. Mme de Staël besloot daarop om Napoleons Frankrijk maar te mijden en bleef, in een Europa dat nu voor een groot deel onder Napoleontisch bewind stond, meestal in haar kasteel in Zwitserland. Toch verliet ze in de lente van 1812 Coppet en reisde via Bern, Innsbruck en Salzburg naar Wenen. Van daaruit reisde zij door naar Rusland, verbleef te Sint-Petersburg, waar zij de dichter Aleksandr Poesjkin ontmoette. Napoleon was op dat moment bezig met zijn opmars naar Moskou. Mme de Staël vervolgde haar reis via Finland en Zweden. Zij bracht de winter van 1812-13 door in Stockholm, waar zij Réflexions sur le suicide uitgaf. Vanuit Stockholm reisde zij door naar Engeland en in juni 1813 kwam zij aan in Londen, waar zij als heldin ontvangen werd. In de herfst van dat jaar bracht zij daar De l’Allemagne opnieuw uit. Zij kreeg er ook bericht van de dood van haar zoon Albert, die zich bij het Zweedse leger had gevoegd en was gedood in een duel ten gevolge van een geschil bij het gokken. Tijdens haar verblijf te Londen werkte zij eveneens aan haar werk Considérations sur la révolution française.

Terugkeer naar Frankrijk

Napoleon was inmiddels naar Elba verbannen en Mme de Staël keerde terug naar Parijs, waar toen Lodewijk XVIII op de troon zat. Zij sloot zich met tegenzin aan bij het kamp van de reactionaire Huis van Bourbon. In 1815 vluchtte zij bij Napoleons landing vanuit Elba weer naar Coppet, hoewel zij Napoleons terugkeer niet helemaal veroordeelde; de Bourbons bleken nu eenmaal niets goeds te bieden te hebben. Na Napoleons beslissende nederlaag te Waterloo in juni 1815 vertrok zij naar Italië voor haar eigen gezondheid en die van Rocca, met wie zij in 1816 trouwde. Haar dochter Albertine trouwde in datzelfde jaar met hertog Victor de Broglie, een belangrijk Frans staatsman. In de zomer van dat jaar verbleef de familie weer te Coppet en ontving Mme de Staël zoals vanouds weer een bont gezelschap in haar salon, waaronder veel Engelsen, zoals Lord Byron. Ook haar salon in Parijs kende in de winter van 1816-17 veel succes, ondanks haar slechter wordende gezondheid. Zij waagde zich zelfs aan de journalistiek in het tijdschrift Mercure de France. In het voorjaar van 1817 moest zij verlamd het bed houden. Zij overleed uiteindelijk op 14 juli 1817. Haar man stierf bijna zes maanden later.

Literaire en sociale betekenis

Het literaire belang van Mme de Staël is omstreden. Aan de ene kant werd zij enorm geprezen door de intellectuelen van haar tijd omdat zij beschouwd werd als een van de wegbereiders van de Romantiek in Frankrijk, dankzij haar ontvankelijkheid voor andere culturen en ideeën. Via haar salons werden de ideeën van de Romantiek verspreid onder de Franse intelligentsia. Aan de andere kant werd zij erg weinig gelezen en publiceerde niet vaak. Sommigen verwijten haar zelfs dat zij weinig echt origineel materiaal aanbracht en dat haar werk voornamelijk bestaat uit reflecties op andermans ideeën en werk. Ook wordt haar verweten een vaak hoogdravende en oversentimentele stijl te hanteren.

Madame de Staël als Corinne, geschilderd door Elisabeth Vigée-Lebrun in 1808 (Musée d'art et d'histoire, Genève).

Haar belangrijkste werken zijn waarschijnlijk haar essay De l’Allemagne en haar romans Delphine en Corinne.

• De l’Allemagne werd uitgegeven in 1810 en werd meteen verboden door Napoleon, die de politie de opdracht gaf om de tienduizend exemplaren van het werk te vernietigen. Mme de Staël zou het werk een tweede keer uitgeven in 1813, tijdens haar verblijf te Londen. De verdienste van dit werk is dat het Frankrijk in aanraking bracht met de toenmalige Duitse literatuur, in het bijzonder met Schiller, Novalis en Goethe). Mme de Staël beweerde dat de Duitse Romantiek was voortgekomen uit de mystiek, het christendom en de Germaanse riddergeest.

Corinne ou l’Italie (1807) was, net zoals haar roman uit 1802, Delphine, een roman met een autobiografische inslag. Beide romans zijn een mengeling van ideologische, historische en culturele overpeinzingen en nauwelijks verhulde persoonlijke ontboezemingen.

• Delphine, een briefroman, speelde zich af in 1790-91 en was een politiek pleidooi dat toont hoe het Ancien Régime zich afzette tegen de nieuwe maatschappelijke tendensen. Delphine kan dus worden beschouwd als een werk dat de liberale ideeën verwoordt.
• In Corinne maakt Frankrijk kennis met de Italiaanse maatschappij. Mme de Staël zag er intellectuele en artistieke vernieuwing en de belofte van vrijheid. Drie personages, Corinne, Oswald en D’Erfeuil, vertegenwoordigen elk een verschillende natie, respectievelijk Italië, Engeland en Frankrijk. Zij wisselen van ideeën en gevoelens, een mengeling die typisch is voor het werk van Mme de Staël. De heldin, Corinne, is een vrouw van rond de veertig waarin de auteur zelf herkend kan worden.

Mme de Staël kan als een rebel worden beschouwd ten tijde van het Empire. Na de revolutie bracht het bewind van Napoleon voor vrouwen een terugkeer naar een meer onderdanige rol met zich mee. De Code civil van Napoleon bevestigde de overheersende rol van de man en plaatste de vrouw op hetzelfde niveau als kinderen en bedienden. Echtscheiding werd vrijwel onmogelijk. De meeste vrouwen schikten zich in deze rol, waardoor de moed van Mme de Staël des te duidelijker uitkomt. Zij tartte Napoleon in haar salons op het intellectuele vlak en in haar levenswandel op het zedelijke vlak. Maar hoewel twee van haar romans een vrouw als hoofdpersonage hebben, zijn haar werken toch geen voorbeelden van feminisme in de hedendaagse zin des woords. De heldinnen van Mme de Staël zijn vaak verslagen vrouwen die moeten boeten voor hun anders zijn dan mannen en voor hun intelligentie. Zij tonen een zekere berusting in mannelijke overheersing. Zij erkennen tot op zekere hoogte zelfs hun eigen inferioriteit wanneer zij zich beklagen geen man te zijn.

Citaten

Citaten uit haar werk

• L'amour-propre est ce qu'il y a au monde de plus inflexible. (Corinne) (Vert: Eigenliefde is een van de meest onbuigzame dingen in de wereld.)
• Les idées nouvelles déplaisent aux personnes âgées ; elles aiment à se persuader que le monde n'a fait que perdre au lieu d'acquérir, depuis qu'elles ont cessé d'être jeunes. (Corinne) (Vert.: Nieuwe ideeën bevallen de oudere mensen niet ; zij overtuigen er zich graag van dat de wereld slechts verloren heeft in plaats van te verwerven sinds ze niet meer jong zijn.)
• Voyager est un des plus tristes plaisirs de la vie. (Corinne) (Vert.: Reizen is een van de droevigste geneugten van het leven.)
• Il faut dans nos temps modernes, avoir l'esprit européen. (De l'Allemagne) (Vert.: Men moet in onze moderne tijden de Europese geest hebben.)
• Le mérite des Allemands, c'est de bien remplir le temps ; le talent des Français, c'est de le faire oublier. (De l'Allemagne) (Vert.: Het is de verdienste van de Duitsers dat ze de tijd goed vullen ; het talent van de Fransen is om de tijd te doen vergeten.)
• Tout ce que l'homme a fait de plus grand, il le doit au sentiment douloureux de l'incomplet de sa destinée. (De la littérature) (Vert.: Alle grote dingen die de mens heeft gemaakt zijn te danken aan het pijnlijke gevoel van het onvolledige van zijn lot.)

Toegedichte citaten

• De tous les hommes que je n'aime pas, c'est certainement mon mari que je préfère. (Vert.: Van alle mannen waar ik niet van hou is het zeker mijn man die ik verkies.)
• L'amour est un égoïsme à deux. (Vert.: Liefde is een egoïsme van twee mensen.)
• Une nation n'a de caractère que lorsqu'elle est libre. (Vert.: Een natie heeft slechts een karakter wanneer zij vrij is.)

Werk

• Sophie ou les sentiments secrets (1786)
• Lettres sur le caractère et les écrits de Jean-Jacques Rousseau (1788)
• Jeanne Grey (1790)
• Réflexions sur le procès de la reine (1793)
• De l’influence des passions sur le bonheur des individus et des nations (1796)
• De la littérature considérée dans ses rapports avec les institutions sociales (1800)
• Delphine (1802)
• Du caractère de M. Necker et de sa vie privée (1804)
• Corinne ou l’Italie (1807)
• De l’Allemagne (1810, heruitgegeven in 1813)
• Réflexions sur le suicide (1812)
• Considérations sur les principaux événements de la Révolution française (1817)
• Dix années d'exil (1821, postuum)

Literatuur

• A. Sorel, Mme De Staël, 1890
• R.P.J. Tutein Nolthenius, Wegbereiders - Mevrouw de Staël en hare ouders, 1927
• P. de Lacretelle, Mme de Staël et les hommes, 1939
• Renee Weingarten, Germaine de Staël & Benjamin Constant. A dual Biography, Yale, 2008

Externe links

• (fr) Site van de Société des études staëliennes
• (fr) Biografische chronologie

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:

• Littérature XIX, Collection Henri Mitterand, Éditions Nathan, Paris, 1986, p. 38, 280-283 ISBN 2-09-178861-9
• Mille ans de littérature française, Nathan, Paris, 2003, p. 304-305 ISBN 2-09-179062-1
• Franse letterkunde, Noomen & Tans, Uitgeverij Het Spectrum, Utrecht/Antwerpen, p. 218-219 ISBN 90-274-5424-8

Mediabestanden

Zie de categorie Writers from France van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.