Omega 3-vetzuren

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Omega 3-vetzuren zijn een groep meervoudig onverzadigde vetzuren. Er is één vetzuur uit deze groep, alfa-linoleenzuur, dat onder de categorie essentiële vetzuren valt. Andere vetzuren zoals DHA en EPA in deze groep kunnen door het lichaam worden gesynthetiseerd. Om dit in voldoende mate plaats te laten vinden is het wel noodzakelijk voldoende plantaardige bronnen van alfa-linoleenzuur in het dieet op te nemen. Aan omega 3-vetzuren worden positieve eigenschappen toegeschreven in het voorkomen van hart- en vaatziekten, artritis en depressies. Omega 3-vetzuren verlagen het cholesterolgehalte in het bloed en zijn onder meer van belang voor de oogfunctie en de hersenstofwisseling.

Naamgeving[bewerken]

Chemische structuur van alfa-linoleenzuur (ALA), een essentieel omega 3-vetzuur (18:3Δ9c,12c,15c). Hoewel biochemici vanaf de carbonylgroep tellen (blauwe nummering), tellen fysiologen vanaf het omega (ω)-koolstofatoom (rode nummering). Merk op dat vanaf het omega-einde (diagram rechts), de eerste dubbele binding als de derde koolstof-koolstofbinding komt, vandaar de naam omega 3.

De belangrijkste omega 3-vetzuren voor het (menselijke) lichaam zijn:

In het bovenstaande overzicht betekent n-3 dat het om een omega 3-vetzuur gaat. Het getal voor de dubbele punt geeft aan hoeveel koolstofatomen de vetzuurketen bevat. Het getal na de dubbele punt geeft het aantal dubbele bindingen aan. Ook staat tussen haakjes de meest gebruikelijke Engelse afkorting vermeld. De naam "omega 3" (ook "n-3", "ω-3") komt van het feit dat de eerste dubbele binding in de (meervoudig) onverzadigde vetzuurketen bij de derde C-C-binding ligt (vanaf het omega-einde gezien). Omega (ω) is de laatste letter van het Griekse alfabet en geeft het einde van de vetzuurketen aan (vanuit de carboxygroep (–COOH) gezien). Het koolstofatoom van de –COOH groep aan het andere uiteinde wordt het delta (δ)-atoom genoemd.

Ruimtelijke configuratie[bewerken]

Alle dubbele bindingen zijn in de cis-configuratie, dat wil zeggen dat de twee waterstofatomen aan dezelfde kant van de dubbele binding staan, zoals in vrijwel alle natuurlijke oliën. Ruimtelijk gezien zijn omega 3-vetzuren gekromd, omdat iedere cis-dubbele binding een knik in de koolstofketen veroorzaakt. Deze configuratie verklaart een groot aantal biologische verschijnselen die in de dubbele lipidenlaag van het celmembraan en andere membranen worden gezien. De vloeibaarheid van het celmembraan wordt grotendeels bepaald door het gehalte aan meervoudig onverzadigde vetzuren in het membraan. Het functioneren van receptoren en andere membraanproteïnen wordt sterk bepaald door de vloeibaarheid van het celmembraan.

Essentieel voor de mens[bewerken]

Strikt genomen is van de omega 3-vetzuren alleen alfa-linoleenzuur essentieel. Dat wil zeggen dat dit vetzuur, net als vitamines (uitgezonderd vitamine D), niet door de mens zelf gemaakt kan worden en via de voeding binnengekregen moeten worden. De andere omega 3-vetzuren kunnen door het lichaam uit alfa-linoleenzuur worden gemaakt. Daarvoor is wel noodzakelijk dat diverse enzymen in het lichaam in voldoende mate beschikbaar zijn en dat deze enzymen niet voor andere doeleinden gebruikt worden. Onderzoek wijst uit dat de omzetting bij vrijwel alle mensen voldoende efficiënt is indien er voldoende alfa-linoleenzuur in de voeding aanwezig is en de overmaat aan linolzuur niet te groot is (± 4× zoveel linolzuur dan alfa-linoleenzuur).[1][2]

Voor mensen die in hun dieet weinig plantaardige bronnen van alfa-linoleenzuur opnemen, is het ook essentieel om wat EPA en DHA in de voeding op te nemen. Behalve voor het maken van EPA en DHA heeft ALA voor het lichaam geen functie. Bij vrouwen verloopt de omzetting (conversie) van ALA in EPA en DHA wat makkelijker dan bij mannen.[3]

Gezondheidseffecten[bewerken]

Hart en vaatstelsel[bewerken]

De Inuit (ook bekend onder de naam Eskimo's) consumeren grote hoeveelheden omega 3-vetzuren uit vette vis. Zij blijken een verhoogd HDL-cholesterolgehalte te hebben en een verlaagd triglyceridengehalte. Er zijn diverse wetenschappelijke onderzoeken die tot de conclusie komen dat visoliesupplementen (die EPA en DHA bevatten) het ongunstige LDL-cholesterol en de triglyceridengehaltes verlagen. Niettemin verscheen in maart 2006 in het gezaghebbende wetenschappelijke tijdschrift British Medical Journal een meta-analyse van studies in de periode tussen 2002 en 2006. Daarbij kwamen de onderzoekers tot de conclusie dat omega 3-vetzuren geen duidelijk effect hebben op totale sterfte, op cardiovasculaire aandoeningen en op kanker.[4]

Deze studie was vollediger dan de andere, vergelijkbare studies. De bevindingen waren "op het randje" en kunnen een mogelijk belangrijk gezondheidseffect verbergen dat nog niet statistisch significant is.

Deze conclusie staat in schril contrast met een ander review-artikel uit 2006, waar Wang et al. 842 artikelen op het gebied van primaire en secundaire preventie heeft bekeken.[5] De conclusie was dat een verhoogde consumptie van de omega 3-vetzuren EPA en DHA, via vis en/of via voedingssupplementen, zowel de algehele sterfte, het optreden van een hartinfarct en plotselinge hartdood verminderde. Van belang was verder dat geen of slechts zeer weinig complicaties optraden. Ook een onderzoek van de Mayo Clinic bevestigt de beschermende invloed van omega 3-vetzuur op het hart.[6]

Er moet gewaarschuwd worden voor observationele studies in deze context. In observationele studies worden mensen gevolgd die een bepaald product wel of niet nemen. Dit is echter zeer gevoelig voor selectie van gezondheidsbewuste personen. Mensen die gewillig een placebo nemen in gerandomiseerde studies, hebben ook een veel lagere sterfte dan mensen die dat niet doen.

In diverse epidemiologische onderzoeken wordt een verband gelegd tussen de inname van omega 3-vetzuren en een gezondheidsbeschermend effect. Omega 3-vetzuren werken vooral antithrombotisch en kunnen het risico op hart- en vaatziekten verminderen, aangezien de volgende werkingen zijn aangetoond:

Eicosanoïdenstofwisseling[bewerken]

Eicosanoïden zijn hormoonachtige stoffen die het lichaam gebruikt om allerlei lichaamsfuncties te reguleren. Er zijn drie vetzuren die het lichaam gebruikt om eicosanoïden te produceren: de omega 6-vetzuren dihomo-gammalinoleenzuur en arachidonzuur, en het omega 3-vetzuur EPA (eicosapentaeenzuur). EPA dient als grondstof voor de prostaglandinen, leukotriënen, thromboxanen en isoprostanen. Behalve isoprostanen worden al deze stoffen geproduceerd onder invloed van enzymen. Door consumptie van EPA wordt de productie van prostaglandinen beïnvloed. De productie van het ontstekingsbevorderende en celgroeistimulerende prostaglandine E2 (uit arachidonzuur) wordt geremd, terwijl de productie van prostaglandine E3 uit EPA toeneemt. Een toename van de productie van prostaglandine E3 met een factor 5 tot 10 is beschreven na gebruik van visolie. Deze veranderde verhouding tussen de geproduceerde prostaglandinen heeft gevolgen voor alle reacties waarbij prostaglandinen betrokken zijn. Men gaat er overigens van uit dat de werking van EPA zowel berust op effecten in de prostaglandinenhuishouding als op andere effecten, zoals veranderingen in de aanmaak van andere stoffen als interleukine 1 alfa, interleukine 6, TNF-alfa en het cyclo-oxygenase 2 (COX-2)-enzym. Eveneens kan de productie van prostacyclinen, met een stollingremmende en vaatvernauwende werking toenemen. Een zeer goed overzicht van biochemische effecten van omega 3-vetzuren is gepubliceerd door Suzanne Larsson en collega's.[7]

Resolvines[bewerken]

Recent is een nieuwe klasse, door aspirine getriggerde, bioactieve lipiden ontdekt, die waarschijnlijk deels verantwoordelijk is voor de anti-inflammatoire werking van visolie. Resolvines worden door enzymen uit omega 3-vetzuren geproduceerd.[8] Het belangrijkste resolvine is resolvine E1 gedoopt. Menselijk resolvine E1 remt de migratie van ontstekingscellen naar de plaats van ontsteking en voorkomt tevens dat andere ontstekingcellen worden geactiveerd. Resolvines kunnen mogelijk ook de recent gebleken negatieve bijwerkingen van COX-2-remmende medicijnen verklaren. Deze groep medicijnen is ontworpen om ontstekingen te remmen, maar blijkt negatieve bijwerkingen te hebben op het cardiovasculaire systeem. COX-2 is betrokken bij de aanmaak van resolvine E1 en remming van dit COX-2 enzym blokkeert mogelijk ook de aanmaak van resolvine E1, waardoor een belangrijke groep ontstekingsremmende stoffen wordt geremd.[9]

Hersenfuncties[bewerken]

Het zenuwstelsel heeft van alle weefsels in het lichaam het hoogste vetpercentage. Volgens dr. David Horrobin, een pionier in het onderzoek naar essentiële vetzuren, bestaat ongeveer 8% van de hersenen uit omega 3-vetzuren. Met name DHA wordt aldaar ingebouwd in fosfolipidenmembranen en in de myelineschede rondom zenuwcellen. Om deze reden worden omega 3-vetzuren bij diverse psychische aandoeningen ingezet:[10][11][12]

Agressie
Niet alleen muizen, maar ook mensen lijken gevoelig voor omega 3-vetzuurinname in verband met agressie.[13] Het blijkt dat moord vaker voorkomt bij mensen die weinig omega 3-vetzuren eten. Lage bloedwaarden van deze vetzuren worden vaak gezien bij mensen die voor openbare geweldpleging op de bon zijn geslingerd. Door middel van jarenlange inname van omega 3-vetzuren neemt agressie echter af.[14] Twee studies hebben een positief effect van omega 3-vetzuren op de impulsbeheersing/agressie aangetoond.[15]
Klinische depressie
De omega 3-vetzuurcommissie van de American Psychiatric Association (APA) heeft de studies naar de potentiële gunstige effecten van omega 3-vetzuren geanalyseerd en komt tot de conclusie dat ze een gunstig effect op depressies hebben.[15]
Bipolaire stoornis
Een onderzoek van Andrew L. Stoll en collega's van de Harvard-universiteit[16] is een van de eerste systematische pogingen om het verband tussen omega 3-vetzuren en verbetering van de impulsoverdracht in de hersenen ook klinisch aan te tonen. Zij vonden dat patiënten met bipolaire stoornis (ook wel manisch-depressieve stoornis genoemd) na negen maanden visoliesuppletie aanmerkelijk opgeknapt waren in vergelijking met een placebogroep. Momenteel is er veel onderzoek gaande naar de invloed van omega 3-vetzuren op de impulsoverdracht in zenuwweefsel en de klinische uitwerking daarvan.[10][11][12][17] Inmiddels is aangetoond dat omega 3-vetzuren een positieve bijdrage aan de behandeling van een bipolaire stoornis leveren.[15]
Schizofrenie
In epidemiologisch onderzoek blijkt een verband tussen een lage inname van omega 3-vetzuren en het optreden van psychoses.[18] In klinisch onderzoek blijken omega 3-vetzuren een positief effect te hebben op de behandeling van schizofrenie en het voorkomen hiervan. Het blijkt bij jongeren even goed te werken als de huidig beschikbare neuroleptica (atypische antipsychotica).[19]
ADHD
Kinderen die in hun eerste levensjaren tekorten hebben aan omega 3-vetzuren krijgen later eerder ADHD of nemen eerder een agressieve houding aan, wordt door sommige wetenschappers betoogd.[12][20] Studies naar het effect van omega 3-vetzuren op ADHD laten deels tegenstrijdige effecten zien. Soms met positieve effecten als uitkomst[21], terwijl in andere studies geen gunstige effecten worden gevonden. De kwaliteit van bepaalde studies is niet altijd even goed.[15]
Dementie en de ziekte van Alzheimer
Dierproeven tonen aan dat hersenfuncties- en doorbloeding gunstig worden beïnvloed door toediening van omega 3-vetzuren. In theorie zouden omega 3-vetzuren het risico op het ontwikkelen van de ziekte van Alzheimer verlagen. Dit blijkt echter niet uit onderzoek: de uitkomsten van studies zijn soms tegenstrijdig, of de kwaliteit van de studies is onvoldoende.[15]

Aanbevelingen van de omega 3-vetzuur-Commissie van de APA voor het gebruik van omega 3-vetzuren in de psychiatrie:[15]

  • Alle volwassenen zouden ten minste tweemaal per week vis moeten eten
  • Patiënten met een stemmings-, impulsbeheersings-, of psychotische stoornis, zouden 1 g EPA + DHA moeten consumeren
  • Een supplement kan nuttig zijn bij patiënten met een stemmingsstoornis (1-9 g per dag). Gebruik van > 3 g per dag onder toezicht van een arts.

Oogfunctie[bewerken]

Omega 3-vetzuren kunnen een bijdrage leveren aan het voorkomen van maculadegeneratie (MD). Echter, de studies hiernaar spreken elkaar soms tegen, en zijn niet in alle gevallen van even goede kwaliteit. Een aanbeveling, over het gebruik van omega 3-vetzuren ter voorkoming van MD, kan men daarom vooralsnog niet doen.[22]

Het gezichtsvermogen van baby's verbeterde door suppletie met omega 3-vetzuren. Uit veiligheidsoverwegingen kan geen gebruiksadvies worden gegeven vanwege de rol van omega 3-vetzuren bij de ontwikkeling van het immuun- en vasculaire systeem van de pasgeborenen. Grotere onderzoeken zijn nodig om de veiligheid en effectiviteit beter in kaart te brengen.[23]

Auto-immuunziekten[bewerken]

Vanwege de anti-inflammatoire eigenschappen van omega 3-vetzuren zijn deze vetzuren ook onderzocht in de context van ontstekingsziekten en autoimmuunziekten (zoals de ziekte van Crohn en reumatoïde artritis).[24] De gunstige effecten van omega 3-vetzuren op reumatoïde artritis zijn inmiddels aangetoond. Ontstekingsremmende effecten werden gezien bij visolie doseringen tussen de 2,6 - 7,1 gram omega 3-vetzuren (EPA + DHA) per dag. Een dosering van 1 gram omega 3 per dag is ineffectief.[25]

Verhouding omega 6 / omega 3[bewerken]

De laatste tientallen jaren is het voedingspatroon in de geïndustrialiseerde wereld veranderd. Als gevolg hiervan krijgt men veel verzadigde vetten binnen, en relatief weinig van de gezondere meervoudig onverzadigde vetzuren.

Klinische studies[26][27] wijzen erop dat een goede verhouding tussen omega 6- en omega 3-vetzuren in de voeding belangrijk is voor de gezondheid van hart- en bloedvaten.

Omega 3 en omega 6 worden via hetzelfde enzymsysteem omgezet, dus de omega 6:omega 3-verhouding heeft een belangrijke invloed op de uit deze vetzuren geproduceerde eicosanoïden (bijvoorbeeld prostaglandinen, leukotriënen, thromboxanen etc.) en op deze manier ook de metabolische functies van het lichaam. Metabolieten van omega 6-vetzuren zijn significant meer ontstekingsbevorderend dan die van omega 3-vetzuren. Dit houdt in dat omega 6- en omega 3-vetzuren in een evenwichtige verhouding moeten worden geconsumeerd. Onderzoekers gaan er van uit dat de ideale verhouding tussen de 3:1 en 5:1 ligt. Onderzoek lijkt erop te wijzen dat de voeding van de oermens, rijk aan zeevoedsel, noten en andere omega 3-bronnen een dergelijke verhouding heeft verschaft.[26][28] Een typisch westers voedingspatroon heeft een omega 6:omega 3-verhouding van tussen de 10:1 tot 30:1, dus dramatisch uit balans in de richting van omega 6-vetzuren. De meeste plantaardige oliën bevatten naar verhouding veel meer omega 6- dan omega 3-vetzuren. Voorbeelden zijn sojaolie, zonnebloemolie, saffloerolie, katoenzaadolie, arachideolie en maïsolie.

Bekende of vermoede risico's van omega 3-vetzuren[bewerken]

Invloed op de bloedstolling
Bij doseringen van meer dan 3 gram visolie per dag kan de bloedstolling geremd worden, waardoor er gemakkelijker bloedingen kunnen ontstaan.
Verminderde glycemische controle bij diabetici
Bij diabetici zouden hoge doseringen visolie tot een vermindering van de glycemische controle kunnen leiden, dit is echter controversieel.
Een vermindering van immuun- en ontstekingsreacties
Onderdrukking van immuun- en ontstekingsreacties, met als gevolg een verminderde afweer tegen infecties en verhoogde gevoeligheid voor opportunistische infecties.
Waarschuwing voor mensen met hartfalen
Bij hartfalen worden cellen die slechts ternauwernood genoeg bloed toegevoerd krijgen overgevoelig. Dat kan vervolgens leiden tot een verhoogd risico op hartritmestoornissen, wat weer kan leiden tot plotselinge hartdood. Omega 3-vetzuren stabiliseren het hartritme door deze overgevoelige cellen buiten werking te stellen, waardoor het risico op hartritmestoornissen en plotselinge hartdood vermindert. Echter bij mensen met hartfalen pompt het hart al ternauwernood genoeg bloed rond om hen in leven te houden, waardoor uitval van de overgevoelige cellen ertoe kan leiden dat het hart niet meer in staat is voldoende bloed rond te pompen, waardoor het risico op overlijden toeneemt.[29]
Een verhoging van de kans op prostaatkanker
Wetenschappelijk onderzoek laat een verband zien tussen hoge concentraties van omega 3-vetzuren in het bloed en een verhoogd risico op het ontwikkelen van prostaatkanker.[30]

Bronnen voor Omega 3-vetzuren[bewerken]

Vette koudwater-zeevis[bewerken]

Vette koudwater-zeevis als makreel, haring, zalm, ansjovis en sardinen is een goede bron van omega 3-vetzuren. De olie van deze vis bevat ongeveer zeven maal meer omega 3- dan omega 6-vetzuren. Andere vette vis, zoals tonijn, bevat omega 3 in iets minder hoge doseringen.

In veel Zuid-Europese landen maakt vis een belangrijk deel uit van het voedselpatroon, in Nederland en Vlaanderen is de groep mensen die regelmatig vette vis eet echter klein.

Hoewel vis een belangrijke bron is van omega 3-vetzuren, maken vissen deze vetzuren niet zelf aan. Ze verkrijgen ze via de algen die ze consumeren. Om deze reden is er vaak een belangrijk verschil in EPA en DHA concentraties tussen gekweekte versus gevangen vis.

Bij consumptie van deze vette vissoorten moet men overigens alert zijn op de mogelijke aanwezigheid van zware metalen en vetoplosbare toxines als PCB's en dioxines, die zich in de voedselketen kunnen ophopen.

Plantaardige oliën[bewerken]

Chia wordt in het algemeen geteeld voor het zaad, rijk aan omega 3-vetzuren, aangezien 25–30% van het zaad extraheerbare plantaardige olie bevat, inclusief alfalinoleenzuur (ALA)..

Alfa-linoleenzuur wordt aangetroffen in de meeste plantaardige oliën, in de meeste oliën is het gehalte aan Alfa-linoleen echter laag (< 10%). Hierna volgen een aantal plantaardige oliën waarin relatief veel alfa-linoleenzuur voorkomt, tussen de haakjes staat steeds het percentage alfa-linoleenzuur:

In theorie kan het lichaam uit alfa-linoleenzuur EPA en DHA synthetiseren. het delta-6-desaturase-enzym werkt bij de meeste mensen voldoende efficiënt indien voldoende Alfa-linoleenzuur wordt aangeboden in het dieet.[1][2]

Voedingssupplementen[bewerken]

Omega 3-vetzuren worden ook verkocht als voedingssupplement, meestal als visolie.

Visoliesupplementen
De meeste fabrikanten van visoliesupplementen verwijderen zware metalen en andere contaminanten uit de olie, op verschillende manieren, waardoor de zuiverheid en veiligheid sterk wordt verbeterd. Een van de beste methoden om visolie van verontreinigingen te ontdoen is moleculaire distillatie. Visoliën die moleculaire distillatie hebben ondergaan bevatten geen meetbare niveaus van contaminanten meer.
GEEN Levertraan
Levertraan moet niet worden beschouwd als goede bron van omega 3-vetzuren. Weliswaar zitten er ook omega 3-vetzuren in, maar om overdosering van de potentieel toxische vitaminen A en D (waar levertraan rijk aan is) te voorkomen, wordt afgeraden levertraan (visleverolie) als bron van omega 3-vetzuren te gebruiken [bron?].
Krill-olie
Krill, een klein, garnaal-achtig planktondiertje, is een minder bekende bron van omega 3. De olie wordt geëxtraheerd volgens een gepatenteerd proces.[31]
EPA/DHA uit algen
De microalgen Crypthecodinium cohnii and Schizochytrium zijn rijke bronnen van DHA, en worden commercieel geproduceerd in bioreactors. Olie van bruine algen (kelp) is een bron van EPA. Een nieuwe algensoort met zowel EPA als DHA is onlangs ontdekt en wordt commercieel gekweekt.[32] Algen bevatten EPA en DHA in de vorm van fosfolipiden, in tegenstelling tot triglyceriden in visolie.

"Functional food"[bewerken]

Vlees en melk van dieren die omega 3-vetzuren via de voeding krijgen
Vlees en melk van koeien die vooral gras eten is rijker aan omega 3-vetzuren dan vlees en melk van dieren die vooral granen krijgen.[33] De omega 6/omega 3-verhouding van grasgevoede runderen is ongeveer 2:1, wat het een betere omega 3-bron maakt dan graangevoede runderen (ca. 4:1).[12][33] Het Louis Bolk Instituut heeft bewezen dat biologische melk meer omega 3-vetzuren en meervoudig onverzadigde vetzuren bevat dan gewone melk. Lammeren worden bijna altijd met gras gevoed, waardoor lamsvlees rijker is in omega 3-vetzuren dan andere vleessoorten.
Omega 3-rijke eieren
Simopoulos[34] heeft ontdekt dat kippen die vrij in de natuur rondlopen en rijke omega 3-bronnen, zoals postelein, kunnen eten, eieren produceren die 20 keer meer omega 3 bevatten dan eieren van graangevoede kippen. In Nederland zijn eieren op de markt (Columbus-eieren), waarbij door het ALA-gehalte in het voer te verhogen de hoeveelheid omega 3-vetzuren in de eieren verhoogd is. In tegenstelling tot traditionele eieren, die zeer rijk zijn aan pro-inflammatoire omega 6-vetzuren, hebben deze eieren een veel gunstiger omega 6/omega 3-verhouding.
Andere "functional foods"
Omega 3-vetzuren worden ook toegevoegd aan sommige voedingsmiddelen met als claim dat ze daarmee gezonder worden. Zo is er bijvoorbeeld brood met omega 3, er wordt vlees ontwikkeld dat meer omega 3 bevat, melk, andere zuivelproducten en margarine.


Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b Williams CM, Burdge G. Long-chain n-3 PUFA: plant v. marine sources. 2006. Proc Nutr Soc 65:42-50. DOI: 10.1079/PNS2005473 PMID 16441943
  2. a b (en) Burdge GC, Wootton SA. & Conversion of alpha-linolenic acid to eicosapentaenoic, docosapentaenoic and docosahexaenoic acids in young women. Br J Nutr. 2002 Oct;88(4):411–20. DOI:10.1079/BJN2002689. PMID 12323090.
  3. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0262407910612080
  4. Lee Hooper et al (April 2006). Risks and benefits of omega 3 fats for mortality, cardiovascular disease, and cancer: systematic review (pdf). British Medical Journal 332: 752-760 . DOI:10.1136/bmj.38755.366331.2F. Geraadpleegd op 7 July 2006.
  5. Wang C, Harris WS, Chung M, et al. n-3 fatty acids from fish or fish-oil supplmenets but not a-linoleic acid, benefit cardiovascular outcomes in primary and secondary prevention studies: a systematic review. Am J. Clin Nutr 2006;84:5-17
  6. Lee JH, O'Keefe JH, et al. Omega3 Fatty acids for cardioprotection. Mayo Clinic Proceedings 2008 March;Vol. 83 No(3), pp 324-32
  7. Larsson SC, Kumlin M, Ingelman-Sundberg M, et al. Dietary long-chain n-3 fatty acids for the prevention of cancer: a review of potential mechanisms. 2004. Am J Clin Nutr 79:935-945. PMID 15159222 gratis volledige artikel
  8. Arita M, Clish CB, Serhan CN. The contributions of aspirin and microbial oxygenase to the biosynthesis of anti-inflammatory resolvins: novel oxygenase products from omega-3 polyunsaturated fatty acids. 2005. Biochem Biophys Res Commun 338:149-157. DOI: [1] PMID 16112645
  9. Arita M, Bianchini F, Aliberti J, et al. Stereochemical assignment, antiinflammatory properties, and receptor for the omega-3 lipid mediator resolvin E1. 2005. J Exp Med 201:713-722. DOI: 10.1084/jem.20042031 PMID 15753205
  10. a b (en) Parker G, Gibson NA, Brotchie H, et al. Omega-3 fatty acids and mood disorders. 2006. Am J Psychiatry 163:969-978. DOI: 10.1176/appi.ajp.163.6.969 PMID 16741195 gratis volledige artikel
  11. a b Peet M, Stokes C. Omega-3 fatty acids in the treatment of psychiatric disorders. Drugs. 2005;65(8):1051-9. PMID 15907142
  12. a b c d Schachter HM, Kourad K, Merali Z, Lumb A, Tran K, Miguelez M. Effects of omega-3 fatty acids on mental health. Evid Rep Technol Assess (Summ). 2005;(116):1-11. PMID 16111435 gratis volledige artikel
  13. Laure Buydens-Branchey, M.D. Long-chain N-3 Polyunsaturated Fatty Acids Decrease Feelings of Anger in Substance Abusers," Psychiatry Res, 2008 Jan 15;157(1-3):95-104 45708 (2/2008)
  14. Hibbeln JR, Ferguson TA, Blasbalg TL. Omega-3 fatty acid deficiencies in neurodevelopment, aggression and autonomic dysregulation: Opportunities for intervention. Int Rev Psy. 2006;18(2):107-118.
  15. a b c d e f Freeman MP et al. Omega-3 fatty acids: evidence basis for treatment and future research in psychiatry. "J Clin Psychiatry". 2006;67:1954-67.
  16. Stoll et al. Omega 3 Fatty Acids in Bipolar Disorder: A Preliminary Double-blind, Placebo-Controlled Trial "Arch Gen Psychiatry". 1999;56:407-412.
  17. Stoll AL, Locke CA, Marangell LB, Severus WE. Omega-3 fatty acids and bipolar disorder: a review. Prostaglandins Leukot Essent Fatty Acids. 1999;60(5-6):329-37. PMID 10471117
  18. (en) Hedelin M, Löf M, Olsson M, et al. Dietary intake of fish, omega-3, omega-6 polyunsaturated fatty acids and vitamin D and the prevalence of psychotic-like symptoms in a cohort of 33,000 women from the general population. (2010) BMC Psychiatry 10:38. PMID 20504323 gratis volledige artikel.
  19. (en) Amminger GP, Schäfer MR, Papageorgiou K, et al. Long-chain omega-3 fatty acids for indicated prevention of psychotic disorders: a randomized, placebo-controlled trial. (2010) Arch Gen Psychiatry 67:146-154. PMID 20124114 gratis volledige artikel. Ingezonden brieven n.a.v. deze publicatie
  20. Richardson AJ. Omega-3 fatty acids in ADHD and related neurodevelopmental disorders. Int Rev Psychiatry. 2006;18(2):155-72. PMID 16777670
  21. Correlation between changes in blood fatty acid co...[Am J Clin Nutr. 2008] - PubMed Result
  22. Hodge WG et al. Efficacy of omega-3 fatty acids in preventing age-related macular degeneration: a systematic review. Ophthalmology. 2006;113:1165-72.
  23. SanGiovanni JP et al. Meta-analysis of dietary essential fatty acids and long-chain polyunsaturated fatty acids as they relate to visual resolution acuity in healthy preterm infants.Pediatrics. 2000;105:1292-8.
  24. (en) Simopoulos AP. Omega-3 fatty acids in inflammation and autoimmune diseases. (2002) J Am Coll Nutr 21:495-505. PMID 12480795 gratis volledige artikel.
  25. (en) Cleland LG, James MJ, Proudman SM. The role of fish oils in the treatment of rheumatoid arthritis. (2003) Drugs 63:845-853. PMID 12678571.
  26. a b Simopoulos AP, Cleland LG (eds): "omega-6/omega-3 Essential Fatty Acid Ratio: The Scientific Evidence." World Rev Nutr Diet. Basel, Karger, 2003, Vol 92.
  27. Okuyama H. High n-6 to n-3 ratio of dietary fatty acids rather than serum cholesterol as a major risk factor for coronary heart disease. Eur J Lipid Sci Technol. 2001; 103:418-22.
  28. Simopoulos AP, Leaf A, Salem Jr N. Statement on the essentiality of and recommended dietary intakes for omega-6 and omega-3 fatty acids. Prostaglandins, Leukotrienes and Essential Fatty Acids 2000;63:119-121.
  29. The Dark Side of Good Fats, Newsweek, updated 15 mei 2008. Geraadpleegd op 12 december 2011
  30. (en) Sciencedaily.com 13 juli 2013
  31. Neptune technologies & bioresources. Geraadpleegd op 12 december 2011
  32. Monbiot G. “Not Enough Fish in the Sea“ The Guardian 20 juni 2006. gratis volledige artikel
  33. a b Daley CA, Abbott A, Basurto M, Nader G en Larson S. Omega-3/Omega-6 fatty acid content of Grass Fed Beef Volledig artikel
  34. Simopoulos AP, Norman HA, Gillaspy JE, et al. Common purslane: a source of omega-3 fatty acids and antioxidants. 1992. J Am Coll Nutr 11:374-382. PMID 1354675 volledige artikel