Sekse

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Human.png

Veel van de organismen die op aarde leven zijn onder te verdelen in twee of meer vormen die seksen of geslachten genoemd worden. Onderling combineren de seksen hun genetisch materiaal om zichzelf voort te planten. Dit wordt geslachtelijke voortplanting of seksuele reproductie genoemd. (Ook ongeslachtelijke voortplanting of aseksuele reproductie komt voor.)

Bij de meeste meercellige en sommige eencellige organismen zijn er twee seksen: mannelijk en vrouwelijk. De vrouwelijke sekse is gedefinieerd als de sekse met de grootste geslachtscellen. Schimmels en sommige andere organismen bestaan in meer dan twee seksen, maar zij planten zich nog steeds in paren voort (in elke combinatie van twee seksen). Sommige andere soorten als grondaaltjes of wormpjes kunnen zich zowel via seksueel als via aseksueel voortplanten. Sommige soorten zijn hermafrodiet, dat wil zeggen dat ze beide seksen tegelijk hebben. Sommige diersoorten (bijvoorbeeld sommige hagedissen en wandelende takken) planten zich uitsluitend aseksueel voort, en vele eencelligen planten zich aseksueel voort door celdeling; en er zijn soorten die zowel seksuele als aseksuele voortplanting kennen (bladluizen).

Geslachtsbepaling[bewerken]

Bij gewervelde dieren wordt de sekse bepaald door geslachtshormonen gevormd in de indifferente gonade. Bij zoogdieren is dit feitelijk een één-op-éénrelatie met de genetische constitutie en het is bij zoogdieren ook tot op heden niet mogelijk gebleken deze geslachtsontwikkeling op kunstmatige wijze om te draaien. Een individu dat een X-chromosoom heeft van de moeder en een Y-chromosoom van de vader zal een mannelijk geslachtsontwikkeling volgen en een individu dat een X-chromosoom heeft van de moeder én een X-chromosoom van de vader volgt een vrouwelijke geslachtsontwikkeling.

Het X- en Y-chromosoom worden de geslachtschromosomen genoemd. Bij genetische afwijkingen kunnen echter ook afwijkingen in de geslachtsontwikkeling optreden en bij runderen wordt de vrouwelijke ontwikkeling verstoord als er een tweeling met XX- en XY-individuen in de baarmoeder aanwezig is en er anastomoses optreden in de placenta.[1] Een belangrijke component van de secundaire geslachtsontwikkeling is "Anti Mullerian Hormone", dat zorgt voor een afbraak van de in eerste instantie aangelegde gang van Muller, de afvoergang van de vrouwelijke geslachtsproducten.

Deze eerste vorming van geslachtshormonen is een geval van positieve terugkoppeling. Door de vorming van hetzij mannelijke, hetzij vrouwelijke geslachtshormonen wordt de vorming van die hormonen bevorderd. Een klein verschil in een gevoelige fase (door activiteit van het Y-chromosoom bijvoorbeeld) wordt dus uitvergroot. Bij reptielen als krokodillen kan dit zelfs een temperatuurverschil zijn. Bij vissen is het vrij gemakkelijk om de geslachtsontwikkeling om te draaien door ze in de gevoelige periode te behandelen met mannelijke of vrouwelijke hormonen. Zo is het mogelijk genetisch vrouwelijke ouderdieren (XX) te maken die volledig als man kunnen functioneren. De nakomelingen zijn dan alle vrouwtjes (XX). Bij sommige vissen blijft de gonade plastisch en kan een individu op latere leeftijd een ander geslacht aannemen en zelfs snelle geslachtswisselingen zijn mogelijk.[2]

Vogels[bewerken]

Vogels vormen een uitzondering op dit systeem, omdat er geen sprake is van een indifferente gonade en een gevoelige periode. De cellen van een vogel zijn ofwel mannelijk (XX-genoom), ofwel vrouwelijk (XY) en het is in zeldzame gevallen mogelijk dat in één dier beide celtypen voorkomen, wat resulteert in een exemplaar dat half man, half vrouw is. De geslachtshormonen spelen nog wel een rol bij de ontwikkeling van de eicellen dan wel zaadcellen, maar het uiterlijk van dieren met beide celtypen is half mannelijk, half vrouwelijk.[3]

Vaststelling van het geslacht[bewerken]

De huidige wetenschap en maatschappij beschouwt het genetische geslacht als het "eigenlijke" geslacht. Bij zichtbaar interseksuele baby's en voor sportwedstrijden wordt hier dan ook op getest. Doorgaans baseren dokters zich echter bij mensen - net als bij dieren - op de secundaire geslachtskenmerken (de uitwendige genitaliën). In het dagelijks leven schrijven wij elkaar meestal aan een bepaald geslacht toe op basis van tertiaire of hormonale geslachtseigenschappen (haargroei, borsten, gestalte ...) of zelfs culturele geslachtskenmerken (kledij, kapsel, make-up...).

Hoe verfijnder de technieken om iemands geslacht vast te stellen, hoe moeilijker het wordt. Op alle biologische niveaus (genetisch, genitaal, hormonaal) komen immers veel variaties voor. Omdat de meeste mensen niet op al die niveaus onderzocht zijn, weten zij zelf meestal het fijne niet van hun biologische geslacht.

Afwijkingen in geslachtschromosomen[bewerken]

Hoewel de mensheid doorgaans in twee geslachten wordt ingedeeld, is de natuur gevarieerder dan dat. Soms is er maar 1 X-chromosoom aanwezig; dergelijke mensen zien eruit als vrouw (syndroom van Turner). Soms zijn er naast een Y-chromosoom meer dan één X-chromosoom aanwezig: XXY of XXXY (syndroom van Klinefelter). Er zijn individuen met XY die de gevoeligheid voor testosteron missen en uiterlijk op vrouwen lijken (androgeenongevoeligheidssyndroom). Ook XYY en XYYY komt voor. Dit zijn individuen die er als mannen uitzien, soms zelfs nog wat langer van gestalte. Mensen met deze laatste genetische structuur zouden vaak een iets subnormale intelligentie hebben en lopen meer kans om in de gevangenis te komen - hun voorkomen ligt in gevangenispopulaties duidelijk hoger dan in de algemene bevolking[bron?].

Maatschappelijke aspecten[bewerken]

Psychologische aspecten[bewerken]

Daarnaast is geslacht ook een psychologisch gegeven: het gevoel mannelijk, vrouwelijk, een mengeling of geen van beide te zijn. Bij sommige mensen komt de gender niet overeen met hun biologische geslacht. Zij noemen zich soms transgender, transseksueel of androgyn.

Sociale aspecten[bewerken]

Geslacht is ook een sociaal-cultureel fenomeen. Culturen hebben specifieke normen over de eigenschappen en gedragingen waaraan de (meestal twee, soms meer) geslachten zouden (moeten) beantwoorden. Deze sociale geslachtsnormen kunnen sterk variëren volgens de cultuur. Daarom maken sommige sociologen een onderscheid tussen sekse (biologisch) en gender (psychologisch, sociaal, cultureel). Vanaf de jaren 1970 werd dit onderscheid door feministes sterk benadrukt. Sommige queer theorieën zijn inmiddels tegen dit onderscheid. Zij pleiten voor het algemeen gebruik van 'gender' en de afschaffing van 'sekse', omdat het biologische geslacht volgens hen een culturele interpretatie zou zijn.

Wettelijke status[bewerken]

Tenslotte is er ook het wettelijke geslacht. Dit wordt opgetekend in de geboorteakte en staat in de meeste landen vast voor het leven. De sekseregistratie werd ingevoerd door Napoleon om de legerdienst te organiseren en om huwelijks- en erfeniswetten vast te leggen. Nu in sommige landen de legerdienst afgeschaft is en huwelijk en adoptie opengesteld worden voor gelijkgeslachtige koppels, heeft sekse steeds minder legale gevolgen. Om discriminatie op basis van geslacht volledig uit het wetboek te bannen en om de hindernissen voor transgenders te verminderen, pleiten sommigen[bron?] bijgevolg voor de afschaffing van sekseregistratie. Net als ras zou geslacht dan ook niet meer op identiteitspapieren voorkomen.

Segregatie[bewerken]

Soms is er segregatie naar sekse. De activiteiten of voorzieningen zijn dan voor beide seksen, maar wel gescheiden, bijvoorbeeld bij (semi-)openbare toiletten, douches en kleedruimten.

Uitsluiting van of onderscheid in voorschriften naar sekse[bewerken]

Discriminatie op basis van geslacht in Saoedi Arabië

Het komt voor dat bepaalde activiteiten of voorzieningen voorbehouden zijn aan één sekse, bijvoorbeeld:

  • Het vervullen van een bestuursfunctie of de functie van volksvertegenwoordiger in de Staatkundig Gereformeerde Partij (De voorkeur gaat uit naar mannen).
  • Het vervullen van het priesterschap in de Rooms-katholieke Kerk (alleen mannen).
  • In sommige landen zijn er metrorijtuigen alleen voor vrouwen.
  • In Saoedi-Arabië is het vrouwen niet toegestaan auto te rijden.
  • In sommige regio's is onderwijs uitsluitend weggelegd voor jongens.

Verder zijn er bijvoorbeeld verschillen in kledingvoorschriften (juridisch of alleen sociaal), bijvoorbeeld topless zijn (vaak alleen toegestaan voor mannen), het dragen van een rok of jurk (soms alleen toegestaan voor vrouwen); ook is in formele situaties bij vrouwen veel kleuriger kleding toegestaan (zoals direct opvalt op bijvoorbeeld een groepsfoto van een ministersploeg).

Andere betekenissen[bewerken]

Het bepalen van het geslacht van een (jong) dier heet seksen.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties