Planetaire grenzen
Het begrip planetaire grenzen (van de planeet Aarde) werd in 2009 geïntroduceerd in het wetenschappelijk tijdschrift Nature.[1] De auteurs stellen negen planetaire grenzen vast waarbinnen de mensheid moet navigeren om duurzaam gebruik te kunnen blijven maken van de hulpbronnen van de planeet Aarde. Het raamwerk is sindsdien meermalen herzien en wordt sinds 2024 jaarlijks beoordeeld.
Het concept is gebaseerd op wetenschappelijk bewijs dat menselijk handelen sinds de industriële revolutie de belangrijkste oorzaak is van wereldwijde milieudegradatie. Het overschrijden van een of meer planetaire grenzen kan schadelijk of zelfs catastrofaal zijn omdat dit niet-lineaire, abrupte veranderingen in het milieu op continentale of planetaire schaal veroorzaakt.[2]
Het raamwerk is sindsdien driemaal geactualiseerd: in 2015, in 2023 en vanaf 2024 jaarlijks in de Planetary Health Check. De onderstaande tabel geeft de stand volgens de beoordeling van 2025.
| planetaire grens | controlevariabele | status 2025 |
|---|---|---|
| Klimaatverandering | CO2-concentratie en totale stralingsforcering | overschreden |
| Aantasting van de biosfeerintegriteit | uitsterftesnelheid en het aandeel van de natuurlijke energieproductie dat de mens gebruikt | overschreden |
| Verandering van landsystemen | resterende bosbedekking ten opzichte van de oorspronkelijke situatie | overschreden |
| Verandering van zoetwater | verstoring van oppervlaktewater en van bodemvocht | overschreden |
| Verstoring van biogeochemische kringlopen | toevoer van stikstof en fosfor naar landbouwgrond | overschreden |
| Introductie van nieuwe entiteiten | synthetische stoffen, plastics, hormoonverstorende stoffen, zware metalen en radioactief afval in het milieu | overschreden |
| Oceaanverzuring | verzadigingsgraad van aragoniet in oppervlaktezeewater | overschreden sinds 2025 |
| Aantasting van de stratosferische ozonlaag | ozonconcentratie in Dobson-eenheden | niet overschreden |
| Atmosferische aerosolbelasting | verschil in aerosoloptische dikte tussen beide halfronden | niet overschreden |
Zeven van de negen grenzen zijn daarmee overschreden. Alleen de stratosferische ozonlaag en de atmosferische aerosolbelasting bevinden zich nog binnen de veilige ruimte.[3] De grenzen staan niet los van elkaar maar beïnvloeden elkaar. Zo kan een grote verandering van landgebruik in het Amazonegebied gevolgen hebben voor de zoetwaterhuishouding elders.
Actualisaties
[bewerken | brontekst bewerken]In 2015 verscheen een herziening van het raamwerk, waarin de negen grenzen opnieuw werden gedefinieerd en van kwantitatieve controlevariabelen werden voorzien.[4]
In september 2023 concludeerde een team onder leiding van Katherine Richardson dat zes van de negen grenzen waren overschreden. Oceaanverzuring naderde toen haar grens en de aerosolbelasting overschreed die regionaal.[5]
Sinds 2024 verschijnt jaarlijks de Planetary Health Check, een wetenschappelijke beoordeling van het Potsdam-Institut für Klimafolgenforschung. De editie van 2025 stelt vast dat zeven van de negen grenzen zijn overschreden, waarbij oceaanverzuring voor het eerst als overschreden wordt beoordeeld. De koolstofdioxideconcentratie bedroeg in 2025 423 ppm tegenover een grens van 350 ppm, en de totale antropogene stralingsforcering ongeveer +2,97 W/m² tegenover een hoogrisicodrempel van +1,5 W/m². De bosbedekking is gedaald tot ongeveer 59 procent van het oorspronkelijke areaal, terwijl 75 procent als veilige ondergrens geldt. Voor oceaanverzuring bedroeg de gemiddelde verzadigingsgraad van aragoniet 2,84 tegenover een grens van 2,86. Het rapport plaatst de aarde aan de bovenkant van de gele risicozone, in beweging richting de rode zone.[3]
Het rapport constateert daarnaast dat de meeste grensprocessen wel onder een vorm van internationaal bestuur vallen, maar dat die kaders versnipperd en onderwerpsgebonden zijn in plaats van gebaseerd op een systeembenadering, waardoor het gat tussen de toestand van het milieu en de beleidsdoelen blijft groeien.[3] ``` Volgens een onderzoek van 14 wetenschappers is de planetaire grens 8 overschreden. Hun bevindingen zijn 18 januari 2022 gepubliceerd in Environmental Science & Technology. Auteurs van het artikel zijn o.a. Patricia Villarubia-Gómez van het Stockholm Resilience Centre en Bethanie Carney Almroth van de Universiteit van Göteborg.[6]
Kritiek
[bewerken | brontekst bewerken]Hoewel het bestaan van grenzen op zich niet controversieel is, zijn de exacte waarden van de grenzen arbitrair. Het is niet zeker of de grens van 350 ppm CO2 een veilige grens is. Ook zijn wetenschappers het er nog niet over eens dat een uitstervingssnelheid (grens 2) van tien keer de achtergrondsnelheid juist is. Ondanks de huidige beperkingen is het vaststellen van de negen planetaire grenzen voor een veilig voortbestaan van de mensheid een veelbelovende eerste stap.[7]
De donut
[bewerken | brontekst bewerken]
Zie Donut (economisch model) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.In 2012 constateerde Kate Raworth, die toen nog senior onderzoeker bij Oxfam was, dat het Rockström-concept geen rekening houdt met bevolkingsgroei. Zij stelde voor dat sociale grenzen zoals banen, onderwijs, voedsel, toegang tot water, gezondheidsvoorzieningen en energie een plaats moesten krijgen in het raamwerk van planetaire grenzen. Binnen de planetaire grenzen en het sociaal fundament ligt een donut-vormig gebied, dat het gebied is waar er een "veilige en rechtvaardige ruimte is voor de mensheid om te bloeien”. Deze constatering, vormde de basis van het Donut-model dat ze beschreef in haar boek Donuteconomie: In zeven stappen naar een economie voor de 21e eeuw.
Zie ook
[bewerken | brontekst bewerken]Externe links
[bewerken | brontekst bewerken]Noten
[bewerken | brontekst bewerken]- ↑ Rockström, J. et al (2009) 'A safe operating space for humanity', Nature 461, 472-475 (23 september 2009)
- ↑ Rockström, Johan (2009). Planetary Boundaries: Exploring the Safe Operating Space for Humanity. Ecology and Society 14 (2). DOI: 10.5751/ES-03180-140232.
- 1 2 3 (en) Kitzmann, N., Caesar, L., Sakschewski, B. en Rockström, J. (red.), Planetary Health Check 2025. PBScience, Potsdam-Institut für Klimafolgenforschung (2025).
- ↑ Steffen, Will (2015). Planetary boundaries: Guiding human development on a changing planet. Science 347 (6223). DOI: 10.1126/science.1259855.
- ↑ Richardson, Katherine (2023). Earth beyond six of nine planetary boundaries. Science Advances 9 (37). DOI: 10.1126/sciadv.adh2458.
- ↑ (en) Outside the Safe Operating Space of the Planetary Boundary for Novel Entities. American Chemical Society (18 januari 2022). Geraadpleegd op 21 januari 2022.
- ↑ Nature-editorial: Earth's boundaries? (24 september 2009)
· 
· 