Arnhemse trolleybus
| Trolleynet van Arnhem | ||||
 |
||||
| Basisgegevens | ||||
| Locatie | Arnhem, Nederland | |||
| Vervoerssysteem | Trolleybus | |||
| Startdatum | 5 september 1949 | |||
| Aantal lijnen | 6 trolleylijnen: 1 2 3 5 6 7 |
|||
| Uitvoerder(s) | Breng | |||
| Operationele gegevens | ||||
| Gem. snelheid | 30 km/h | |||
| Maximumsnelheid | 50 km/h | |||
| Trolleylijnen Arnhem | ||||
 |
||||
|
||||
| Trolleybus Arnhem | ||
|
|
Station Oosterbeek - Velp | |
|
|
Centraal Station - Hoogkamp | |
|
|
Burgers' Zoo - Het Duifje | |
|
|
Schuytgraaf - Presikhaaf | |
|
|
De Laar West - Elsweide/HAN | |
|
|
Geitenkamp - Rijkerswoerd | |
.JPG)
De Arnhemse trolleybus is het enige nog bestaande trolleybusnetwerk in Nederland en één van de grootste in West-Europa.
Lange tijd was vervoerder GVA, later opgegaan in GVM, daarna Oostnet en sinds 1999 Connexxion, verantwoordelijk voor de exploitatie. Door een openbare aanbesteding kwam de concessie voor het busvervoer in de gehele Stadsregio Arnhem Nijmegen en daarmee ook de trolley, per 9 december 2012 in handen van Hermes, alle bij een dochteronderneming van Connexxion. Het busvervoer in de gehele stadsregio wordt sinds 13 december 2009 uitgevoerd onder de naam Breng, toen had Novio het vervoer in handen maar bij de nieuwe aanbesteding deed Novio niet mee waardoor het niet meer bestond.
Inhoud |
Geschiedenis[bewerken]
Eerste decennia[bewerken]
Al in de jaren '30 van de twintigste eeuw waren er plannen om tramlijnen van de in 1911 opgerichte Gemeente Electrische Tram Arnhem (GETA) om te zetten in trolleybuslijnen. De vernieling van de remise van de Arnhemse tram - en daarmee ook het grootste deel van het materieel - tijdens de Slag om Arnhem in september 1944 maakte een eind aan de tramexploitatie. Daardoor kwamen plannen voor een trolleybusnet in een stroomversnelling. De GETA ging verder onder de naam Gemeente Vervoerbedrijf Arnhem (GVA) en op 5 september 1949 werd door burgemeester Matser van Arnhem de eerste trolleybuslijn, lijn 1 tussen Arnhem en Velp, geopend.
In de jaren daarna werd het net snel uitgebouwd met takken naar Oosterbeek (lijn 1), Geitenkamp (lijn 2), Hoogkamp (lijn 2), Alteveer (lijn 3), Malburgen via de tegenwoordige John Frostbrug (lijn 5, later lijn 3) en 't Broek (lijn 3, later lijn 5). Op het centrale gedeelte van lijn 1 reed een versterkingslijn (lijn 7).
Jaren '60 en '70[bewerken]
Eind jaren '60 en begin jaren '70 van de twintigste eeuw kwam echter een grote terugslag in het vervoer en daarmee ook in het trolleybusnet. De inmiddels van 't Broek naar Presikhaaf verlengde lijn 5 werd in 1970 in een gewone autobuslijn omgezet en de algehele opheffing van het trolleynet dreigde.
In een poging alles landelijk te reorganiseren nam in 1974 de rijksoverheid alle exploitatietekorten van de GVB's over en in 1975 besloot minister Tjerk Westerterp van Verkeer en Waterstaat de meerkosten (5% ten opzichte van dieselexploitatie) te betalen.
Doordat het rijk het tekort van het GVA overnam, ontstond weer financiële ruimte voor nieuwe investeringen. De inmiddels versleten bovenleidingen werden vernieuwd en in 1977 werd lijn 3 vanaf Malburgen-Oost verlengd naar Het Duifje met een zijtak naar Immerloo. Beide punten worden om-en-om bereden. Een jaar later kreeg lijn 3 richting Alteveer een zijtak naar 't Cranevelt (in 1990 verlengd naar de nieuwe ingang van dierentuin Burgers Zoo). Ook deze eindpunten worden om-en-om bereden.
Jaren '80 en '90[bewerken]
In de jaren '80 werd het trolleynet verder uitgebreid. Met de omzetting van diesellijn 9 in een trolleybus naar De Laar-West in 1984 via de nieuwe (nog niet zo genoemde) Nelson Mandelabrug over de Rijn kwam de tweede trolleybusverbinding met Arnhem-Zuid tot stand. Het traject van lijn 2 naar Geitenkamp werd door lijn 9 overgenomen en lijn 2 werd ingekort tot het station. In 1985 werd lijn 2 gedeeltelijk een dieselbus waarbij om en om een trolleybus en een dieselbus reed. De trolleybus reed op het korte traject tot Hoogkamp en de dieselbus op het lange traject naar Schaarsbergen en Heidekamp.
In 1987 volgde de derde verbinding met Arnhem-Zuid in de vorm van lijn 5 Presikhaaf - Holthuizen/Vredenburg. Ook werd werd lijn 2 verlengd naar Elsweide met om en om een trolley en een dieselbus. In 1993 werd de tak naar Holthuizen van lijn 5 opgenomen in de route door Vredenburg. In 1996 werd de route naar Vredenburg overgenomen door lijn 2 en die naar Elsweide door lijn 5. Lijn 2 reed om en om met een trolley en een dieselbus. Plannen om op lijn 2 een duobus in te zetten die gedeeltelijk als trolley en gedeeltelijk als diesel reed vonden geen doorgang.
Fusies in de jaren '90[bewerken]
Het laatste decennium van de twintigste eeuw werd gekenmerkt door de vele fusies van vervoermaatschappijen. In 1993 fuseerde het GVA met de Gelderse Streekvervoers Maatschappij (GSM) tot Gelderse Vervoer Maatschappij (GVM). In 1996 fuseerde de GVM met de TET tot Oostnet, dat in 1999 opging in Connexxion.
Door deze fusies was al spoedig niet meer duidelijk wie nu de eigenaar van de bovenleidingen was. De gemeente had het GVA verkocht, maar gold dit ook voor de infrastructuur? In elk geval waren de opeenvolgende vervoerbedrijven wel (financieel) verantwoordelijk gebleven voor het onderhoud aan de bovenleiding. Met het oog op de verplichte openbare aanbestedingen in het openbaar vervoer moest daarover in 2004 duidelijkheid komen. De conclusie was dat de benodigde infrastructuur eigendom is van de betrokken gemeenten Arnhem, Renkum (waartoe Oosterbeek behoort) en Rheden (waartoe Velp behoort), in wier opdracht de exploitant het onderhoud uitvoert (of laat uitvoeren).
Trolley 2000[bewerken]
Halverwege de jaren '90 kwam het trolleybusnet weer onder druk te staan en gingen stemmen op om het net af te stoten. Er werd in 1996 echter besloten het trolleybusnet te handhaven; de trolleybus zou echter een stuk sneller moeten worden. Het ambitieuze HOV-plan Trolley 2000 voorzag in de aanschaf van de gelede lagevloer-trolleybussen en de aanleg van busbanen met verkeerslichtbeïnvloeding. De nieuwe gelede lagevloer-trolleybussen, de Berkhof Premier AT 18 en Van Hool AG300T, werden gemeenschappelijk met het trolleybusbedrijf in het Duitse Solingen gekocht. In 1996 huurde men voor een jaar een viertal gelede van Hool trolley's uit Gent voor inzet op lijn 5, waarvan één exemplaar nog tot 1999 dienst deed. Alle bussen werden voorzien van de tekst Arnhem blijft trolleystad.
Om de exploitatie te kunnen handhaven werd snoeien wel noodzakelijk geacht: lijn 2 (inmiddels: Hoogkamp - Holthuizen / Vredenburg) werd in 1997 opgeheven. De korte zijtak van lijn 3 naar Immerloo verdween in 1999. Daar stond tegenover dat op 5 september 1999, precies 50 jaar na de openingsrit van de eerste trolleybus in Arnhem, lijn 7 werd omgezet van een dieselbus in een trolleybus en minister Tineke Netelenbos opende de snelle verbinding tussen het station Arnhem en de nieuwbouwwijk Rijkerswoerd, via winkelcentrum Kronenburg. Ook snelle verbindingen met Huissen en Westervoort werden gepland, maar daarover zijn tot op heden geen besluiten genomen. Wel is met de jaardienst 2011 de Arnhemse nieuwbouwwijk Schuytgraaf in het trolleynet opgenomen.
In 2002 werd het gehele lijnennet opnieuw gereorganiseerd. Lijn 5 is verlengd naar De Laar-West en lijn 7 is verlengd naar Geitenkamp. Lijn 9 (De Laar-West - Geitenkamp) werd opgeheven. Lijn 3 werd Burgers Zoo/Alteveer - Velp en lijn 1 werd Oosterbeek - Het Duifje.
Zowel in Oosterbeek als Velp werd de grote eindlus, die in één richting werd bereden, vervangen door een rechtstreekse route. In Oosterbeek kwam er een lus bij het station en in Velp wordt bij een rotonde aan het eind van de bebouwde kom gekeerd.
Uitbreidingen 2010[bewerken]
- Hoogkamp
Nadat jarenlang was gesproken over het weghalen van niet-functionele trolleybovenleiding, werd in 2008 besloten lijn 2 naar de Hoogkamp weer als trolleylijn in gebruik te nemen. Daartoe werd in de zomermaanden van 2009 de bovenleiding opgeknapt en deels nieuw aangelegd. Op 5 en 6 september 2009 reed lijn 2 voor het eerst weer als trolley, in het kader van de viering van 60 jaar trolleybussen in Arnhem. Daarna konden er enige tijd geen bussen rijden vanwege rioleringswerkzaamheden. De definitieve terugkeer van trolleybussen in de Hoogkamp is sinds 29 augustus 2010 een feit.
- Schuytgraaf
Sinds december 2007 werd de wijk Schuytgraaf met dieselbussen van lijn 10 bediend via station Arnhem Zuid. Vanaf het Station Arnhem gingen de routes van de lijnen 5 en 10 gelijk op tot aan Elderveld. Aldaar boog lijn 10 af naar Schuytgraaf.
In juni 2008 werd besloten niet alleen het noordelijk, maar ook het zuidelijk deel van de wijk Schuytgraaf te 'trolleyficeren'. In totaal kostte het uitbouwen van het trolleynetwerk richting Schuytgraaf 3,4 miljoen euro. Men dacht 0,8 miljoen euro te besparen door af te zien van keerlussen. In januari 2009 werd een begin gemaakt met het aanleggen van de bovenleiding in de Schuytgraaf. De gehele route is een dubbelsporige lus van 5,6 kilometer. Door vertraging in de aanleg door infrastructurele werkzaamheden en strenge vorst werd pas met ingang van de nieuwe dienstregeling in december 2010 de trolleylijn naar Schuytgraaf in gebruik genomen. Daarbij verdween diesellijn 10: beide routes worden gereden onder lijnnummer 5. De ene lijn 5 rijdt via Elderveld naar Schuytgraaf de ene rit linksom en de andere rit rechtsom, de andere via Elderveld naar De Laar-West. Daar lijn 5 ook aan de andere kant van de route twee eindpunten heeft, worden onder het lijnnummer 5 vijf verschillende routes gereden. Daarbij wordt in Presikhaaf met de halve frequentie naar elk eindpunt gereden, evenals naar De Laar-West. De beide routes in Schuytgraaf worden ieder met de helft van de halve frequentie bereden.
Om verwarring bij de reizigers weg te nemen worden met ingang van 9 december 2012 de ritten Presikhaaf - Schuytgraaf gereden als lijn 5 en de ritten Elsweide - De Laar West als lijn 6.
- Presikhaaf
In 2010 werd de lusroute van lijn 5 in Presikhaaf vervangen door een eindlus bij de Cannenburglaan.
Lijnennet[bewerken]
Dit zijn de lijnen van het trolleynet in de dienstregeling 2013, met ingang van 9 december 2012:
| Lijn | Route | Via | Opmerkingen |
|---|---|---|---|
| 1 | Oosterbeek, Station (NS) - Velp | Gemeentehuis, Mariëndaal, Lombok, Academie voor beeldende kunsten, Centraal Station, Centrum, Station Velperpoort, Plattenburg | |
| 2 | Centraal Station - Hoogkamp | Centrum, Burgemeesterswijk, Gulden Bodem | |
| 3 | Het Duifje - Burgers' Zoo | Immerloo, Malburgen-Oost, John Frostbrug, Centraal Station, Centrum, Ziekenhuis Rijnstate, 't Cranevelt, Alteveer | |
| 5 | Schuytgraaf - Presikhaaf | Station Zuid, Winkelcentrum Elderhof, Elderveld, Nelson Mandelabrug, Centraal Station, Centrum, 't Broek, Winkelcentrum Presikhaaf | |
| 6 | De Laar West - Elsweide/HAN | Elderveld, Nelson Mandelabrug, Centraal Station, Centrum, 't Broek, Winkelcentrum Presikhaaf | |
| 7 | Geitenkamp - Rijkerswoerd | Monnikenhuizen, Angerenstein, Station Velperpoort, Centrum, Centraal Station, Nelson Mandelabrug, GelreDome, Kronenburg, Rijnstate Polikliniek-Zuid |
Diesellijnen[bewerken]
Naast de trolleybuslijnen exploiteert Breng voor de stadsdienst ook nog diesellijnen.
| Lijn | Route | Via | Opmerkingen |
|---|---|---|---|
| Stadsdienst | |||
| 4 | Centraal Station - Elderveld/Schuytgraaf | Nelson Mandelabrug, Malburgen-West, Kronenburg, Rijkerswoerd, De Laar Oost, De Laar West, Station Zuid | Rijdt overdag vanaf Station Zuid om en om naar Elderveld of Schuytgraaf. |
| 8 | Holthuizen - Presikhaaf | Kronenburg, Centrum, Centraal Station, Willemsplein, Ziekenhuis Rijnstate, Station Presikhaaf | Rijdt in de ochtendspits via de Nelson Mandelabrug en GelreDome. |
| 9 | Schaarsbergen - Velp Ziekenhuis | Menthenberg, Hoogkamp, Het Dorp, Heijenoord, Willemsplein, Centraal Station, Ziekenhuis Rijnstate, Vogelwijk, Park Angerenstein, Rozendaal, Velp-Noord | |
| 10 | Centraal Station - Sportcentrum Papendal | Het Dorp | |
 Zie Openbaar vervoer in Arnhem voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
Toekomstplannen[bewerken]
- Huissen
Burgemeester en wethouders van Arnhem geven groen licht voor een brede nieuwe busbaan langs de Ir. Molsweg en een deel van de Oude Huissensedijk in Arnhem-Zuid ten bate van de aanleg van de toekomstige 'flitsbus' naar Huissen, Bemmel en Nijmegen. In het ontwerp-bestemmingsplan wordt 100 meter asfalt door waterwingebied ir. Sijmons gecompenseerd door een deel van Holthuizen tot groengebied te bestempelen. Het Arnhemse deel van het tracé vormt een groot knelpunt van de HOV-Verbinding die de Stadsregio over een paar jaar wil aanleggen om de verstokte automobilist de bus in te lokken. Files kenmerken de ochtend- en avondspits ter hoogte van de Ir. Molsweg. Om die te omzeilen is een vrijliggende busbaan voor de 'sprinter' nodig.
De aanleg van die baan gaat in het plan van Arnhem hand in hand met een ecologisch verantwoorde inrichting van het gebied met meer open water en moerasontwikkeling. Het grootste deel van de Oude Huissenseweg en de oude dijk met knotwilgen moet er fraaier uit komen te zien. In Lingewaard leven soortgelijke ideeën. Die gemeente neemt met 700 meter het leeuwendeel van de busbaan voor haar rekening, lopend vanaf rotonde Nielant tot aan de Oude Huissenseweg. Lingewaard heeft verschillende onderzoeken laten verrichten om de natuur in de Huissense Waard te versterken.
De Stadsregio betaalt voor de lijn 2,25 miljoen euro. Arnhem telt 100.000 euro neer, Lingewaard 150.000 euro. Arnhem wil trolleylijn 3 tot in Huissen doortrekken zodat er een rechtstreekse verbinding ontstaat tussen Burgers' Zoo en Huissen. Het plan voorziet ook in een extra rijstrook voor de bus op de zuidelijke afrit van de Pleijweg (N325) op de Ir. Molsweg. Per dag zullen er 244 bussen over de nieuwe busbaan van de HOV rijden, zo verwacht de Stadsregio. Aanvankelijk was het de bedoeling dat de vernieuwde trolleylijn 3 vanaf het voorjaar van 2013 zou gaan rijden. Heftige weerstand in Huissen tegen de komst van de trolley, met als voornaamste argumenten de kosten, bezwaren tegen trolleymasten en -draden en vermeende onveiligheid zorgde voor een vertraging in de plannen. Op 21 maart 2013 besloot de Gemeenteraad van Huissen met 15 stemmen voor en 14 tegen dat er in Huissen geen trolley zal worden aangelegd.
- Malburgen West - Vredenburg
De Arnhemse wethouder voor Verkeer wil onderzoeken of, na de heropening van lijn 2, ook de zuidelijke lijn 4 via Malburgen West naar Vredenburg kan worden heropend. Het is de bedoeling om lijn 4 te laten doorrijden naar Station Arnhem Zuid via de wijken Vredenburg, Rijkerswoerd, De Laar Oost en De Laar West. Op een groot gedeelte hangt nog de bovenleiding, maar deze zal vrijwel zeker geheel vervangen moeten worden. Op het huidige traject van lijn 4 (Centraal Station - Malburgen West - Vredenburg - Kronenburg v.v.) rijden nu dieselbussen. De gereserveerde financiering voor de zuidelijke lijn 4 is besteed aan uitbreiding van de trolleybuslijn 5 naar Schuytgraaf. Mocht deze lijn in de nabije toekomst worden gereactiveerd, dan is te verwachten dat deze zal worden gekoppeld aan lijn 2. Tot 1997 reed trolleybuslijn 5 door Malburgen-West te weten Vredenburg/Holthuizen - Station - Presikhaaf. De trolleyficatie van lijn 4 werd voorjaar 2013 actueel door het besluit van de Huissense gemeenteraad dat de verlenging van trolleylijn 3 naar Huissen niet zal doorgaan. Daags na dit besluit gaf de Arnhemse wethouder Mobiliteit Martijn Leisink te kennen voorstander te zijn van het spoedig aanwenden van de voor lijn 3 bestemde gelden voor de bekostiging van de aanleg van lijn 4.
Materieel[bewerken]
Het wagenpark bestaat in 2013 uit de volgende bussen:
| Nummer | Type | Bouwjaar | Herkomst | Aantal | Opmerkingen |
|---|---|---|---|---|---|
| 5201-5209 | Van Hool AG300T | 1993, 1997 | ex-Connexxion Arnhem | 9 | De 5201 is uit 1993 |
| 5210-5231 | Berkhof Premier AT18 | 1998-2002 | ex-Connexxion Arnhem | 22 | |
| 5234-5242 | Hess Swisstrolley | 2009 | Breng | 9 | Derde generatie |
Tot november 2012 deden de Volvo/Den Oudsten 12 meter trolley's 5177 en 5180 nog op werkdagen overdag dienst op op lijn 2 maar staan nu buiten dienst. Sinds juni 2012 staat de opgelegde 5182 samen met de 5172 t/m 5179 te koop voor € 6.500 bij VDL in Veldhoven.
Ter vervanging van de Volvo/Den Oudsten-bussen heeft de Stadsregio Arnhem Nijmegen bij de Zwitserse fabrikant Carrosserie Hess te Bellach 9 gelede trolleybussen gekocht van het type Swisstrolley 3, met een optie op nog eens 5 bussen. De eerste bus werd in september 2009 gepresenteerd. Sinds eind 2009 (lijn 6 vanaf december 2012) doen de 9 bussen dienst op de lijnen 1, 3, 5, 6 en 7, en in het weekeinde en in de vakanties ook op lijn 2. Er is geen rekening gehouden met verdere uitbreiding. Thans rijden dagelijks meerdere dieselbussen als aanvulling op de trolleydiensten op alle lijnen. Daardoor worden de stroomvoorziening en de dure bovenleiding niet optimaal benut.
In juli 2012 is bekend geworden dat er 31 extra bussen van het type Swisstrolley 3 gekocht gaan worden. De bussen komen vanaf 2013 in dienst, en zijn onder andere bedoeld voor de verlenging van het trolleynet naar Huissen. [bron?]
Museumactiviteiten[bewerken]
- Vier oude trolleybussen - genummerd 101 (1949), 139 (1955), 174 (1975, later vernummerd in 128) en 158 (1984) - zijn bewaard gebleven. Hiervan is de 101 (de eerste Arnhemse trolleybus) rijvaardig en beschikbaar voor speciale ritten. Deze bus rijdt 's zomers rondritten op een aantal zondagen. De 139 heeft enige jaren vertoefd in het Nederlands Spoorwegmuseum te Utrecht. De 139, 128 en 158 behoren nu tot de collectie van de Stichting Veteraan Autobussen (SVA).
- In een ruimte boven de remise van Breng aan de Westervoortsedijk is een museum ingericht, waarin voorwerpen uit de geschiedenis van de Arnhemse trolleybus tentoongesteld worden. Dit trolleybusmuseum is elke donderdag geopend van 13.00 tot 17.00 uur.
= Externe links[bewerken]
- De opvolger van de oude Volvo-trolleys
- Stichting Veteraan Autobussen De werkgroep Trolley
- VDL Bus Center Veldhoven overzicht te koop aangeboden Arnhemse trolleys
| Connexxion | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
| Arnhemse trolleylijnen | ||||
|---|---|---|---|---|
|
 |
Zie de categorie Trolleybussen in Arnhem van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden. |
