Arnhemse trolleybus

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Arnhems trolleybusnet)
Ga naar: navigatie, zoeken
Trolleynet van Arnhem
Hess Swisstrolley Arnhem.jpg
Basisgegevens
Locatie Arnhem, Nederland
Vervoerssysteem Trolleybus, brengtrolley
Startdatum 5 september 1949
Aantal lijnen 6 trolleylijnen:
 1   2   3   5   6   7 
Uitvoerder(s) breng
Operationele gegevens
Gem. snelheid 30 km/h
Maximumsnelheid 50 km/h
Trolleylijnen Arnhem
Trolleylijnen Arnhem
Portaal  Portaalicoon   Openbaar vervoer
Trolleybus Arnhem
1
 Station Oosterbeek - Velp
2
 Centraal Station - Hoogkamp
3
 Burgers' Zoo - Het Duifje
5
 Schuytgraaf - Presikhaaf
6
 De Laar West - Elsweide/HAN
7
 Geitenkamp - Rijkerswoerd
Buslijnen Arnhem
4
 Centraal Station - Elderveld/Schuytgraaf
8
 Holthuizen - Presikhaaf
9
 Schaarsbergen - Velp Ziekenhuis
10
 Centraal Station - Sportcentrum Papendal
De museumtrolleybus 101 rijdt op zondag een rondrit naar Burgers' Zoo.
De retrievers op de achterkant van trolleybus 101.
Den Oudsten B88-trolleybus als in gebruik op lijn  3 .
Connexxion-trolleybus 0214 op lijn  7  in 2001.
Trolley 2000, destijds nog onder Connexxion
Keerlus voor lijn  7  Rijkerswoerd met zijn bijzondere bovenleidingconstructie.

De Arnhemse trolleybus is het enige nog bestaande trolleybusnetwerk in Nederland en één van de grootste in West-Europa.

Lange tijd was vervoerder GVA, later opgegaan in GVM, daarna Oostnet en sinds 1999 Connexxion, verantwoordelijk voor de exploitatie. Na openbare aanbesteding door de provincie Gelderland kwam de concessie voor het busvervoer in de gehele Stadsregio Arnhem Nijmegen en daarmee ook de trolley per 9 december 2012 in handen van Hermes, een dochteronderneming van Connexxion. Het busvervoer in de gehele stadsregio wordt sinds 13 december 2009 uitgevoerd onder de naam Breng.

Geschiedenis[bewerken]

Eerste decennia[bewerken]

Al in de jaren '30 van de twintigste eeuw waren er plannen om tramlijnen van de in 1911 opgerichte Gemeente Electrische Tram Arnhem (GETA) om te zetten in trolleybuslijnen. De vernieling van de remise van de Arnhemse tram - en daarmee ook het grootste deel van het materieel - tijdens de Slag om Arnhem in september 1944 maakte een eind aan de tramexploitatie. Daardoor kwamen plannen voor een trolleybusnet in een stroomversnelling. De GETA ging verder onder de naam Gemeente Vervoerbedrijf Arnhem (GVA) en op 5 september 1949 werd door burgemeester Matser van Arnhem de eerste trolleybuslijn, lijn 1 tussen Arnhem en Velp, geopend.

In de jaren daarna werd het net snel uitgebouwd met takken naar Oosterbeek (lijn 1), Geitenkamp (lijn 2), Hoogkamp (lijn 2), Alteveer (lijn 3), Malburgen via de tegenwoordige John Frostbrug (lijn 5, later lijn 3) en 't Broek (lijn 3, later lijn 5). Op het centrale gedeelte van lijn 1 reed een versterkingslijn (lijn 7).

Jaren '60 en '70[bewerken]

Eind jaren '60 en begin jaren '70 van de twintigste eeuw kwam echter een grote terugslag in het vervoer en daarmee ook in het trolleybusnet. De inmiddels van 't Broek naar Presikhaaf verlengde lijn 5 werd in 1970 in een gewone autobuslijn omgezet en de algehele opheffing van het trolleynet dreigde.

In een poging alles landelijk te reorganiseren nam in 1974 de rijksoverheid alle exploitatietekorten van de GVB's over en in 1975 besloot minister Tjerk Westerterp van Verkeer en Waterstaat de meerkosten (5% ten opzichte van dieselexploitatie) te betalen.

Doordat het rijk het tekort van het GVA overnam, ontstond weer financiële ruimte voor nieuwe investeringen. De inmiddels versleten bovenleidingen werden vernieuwd en in 1977 werd lijn 3 vanaf Malburgen-Oost verlengd naar Het Duifje met een zijtak naar Immerloo. Beide punten worden om-en-om bereden. Een jaar later kreeg lijn 3 richting Alteveer een zijtak naar 't Cranevelt (in 1990 verlengd naar de nieuwe ingang van dierentuin Burgers Zoo). Ook deze eindpunten worden om-en-om bereden.

Jaren '80 en '90[bewerken]

In de jaren '80 werd het trolleynet verder uitgebreid. Met de omzetting van diesellijn 9 in een trolleylijn naar De Laar-West in 1984 via de nieuwe (nog niet zo genoemde) Nelson Mandelabrug over de Rijn kwam de tweede trolleybusverbinding met Arnhem-Zuid tot stand. Het traject van lijn 2 naar Geitenkamp werd door lijn 9 overgenomen en lijn 2 werd ingekort tot het station. In 1985 werd lijn 2 gedeeltelijk een dieselbus waarbij om en om een trolleybus en een dieselbus reed. De trolleybus reed op het korte traject tot Hoogkamp en de dieselbus op het lange traject naar Schaarsbergen en Heidekamp.

In 1987 volgde de derde verbinding met Arnhem-Zuid in de vorm van lijn 5 Presikhaaf - Holthuizen/Vredenburg. Ook werd lijn 2 verlengd naar Elsweide met om en om een trolley en een dieselbus. In 1993 werd de tak naar Holthuizen van lijn 5 opgenomen in de route door Vredenburg. In 1996 werd de route naar Vredenburg overgenomen door lijn 2 en die naar Elsweide door lijn 5. Lijn 2 reed om en om met een trolley en een dieselbus. Plannen om op lijn 2 een duobus in te zetten die gedeeltelijk als trolley en gedeeltelijk als diesel reed vonden geen doorgang.

Fusies in de jaren '90[bewerken]

Het laatste decennium van de twintigste eeuw werd gekenmerkt door de vele fusies van vervoermaatschappijen. In 1993 fuseerde het GVA met de Gelderse Streekvervoers Maatschappij (GSM) tot Gelderse Vervoer Maatschappij (GVM). In 1996 fuseerde de GVM met de TET tot Oostnet, dat in 1999 opging in Connexxion.

Door deze fusies was al spoedig niet meer duidelijk wie nu de eigenaar van de bovenleidingen was. De gemeente had het GVA verkocht, maar gold dit ook voor de infrastructuur? In elk geval waren de opeenvolgende vervoerbedrijven wel (financieel) verantwoordelijk gebleven voor het onderhoud aan de bovenleiding. Met het oog op de verplichte openbare aanbestedingen in het openbaar vervoer moest daarover in 2004 duidelijkheid komen. De conclusie was dat de benodigde infrastructuur eigendom is van de betrokken gemeenten Arnhem, Renkum (waartoe Oosterbeek behoort) en Rheden (waartoe Velp behoort), in wier opdracht de exploitant het onderhoud uitvoert (of laat uitvoeren).

Trolley 2000[bewerken]

Halverwege de jaren '90 kwam het bestaan van de trolley weer ter discussie te staan. Er werd in 1996 echter besloten het trolleybusnet te handhaven; de trolleybus zou echter een stuk sneller moeten worden. Het ambitieuze HOV-plan Trolley 2000 voorzag in de aanschaf van de gelede lagevloer-trolleybussen en de aanleg van busbanen met verkeerslichtbeïnvloeding. De nieuwe gelede lagevloer-trolleybussen, de Berkhof Premier AT 18 en Van Hool AG300T, werden gemeenschappelijk met het trolleybusbedrijf in het Duitse Solingen gekocht. In 1996 huurde men voor een jaar een viertal gelede van Hool trolley's uit Gent voor inzet op lijn 5, waarvan één exemplaar nog tot 1999 dienst deed. Alle bussen werden voorzien van de tekst Arnhem blijft trolleystad.

Om de exploitatie te kunnen handhaven werd snoeien wel noodzakelijk geacht: lijn 2 (inmiddels: Hoogkamp - Holthuizen / Vredenburg) werd in 1997 ingekort en omgezet in een diesellijn. De bovenleiding op het verlaten traject in Holthuizen en Vredenburg is anno 2013 grotendeels nog steeds, ongebruikt, aanwezig. De korte zijtak van lijn 3 naar Immerloo verdween in 1999. Daar stond tegenover dat op 5 september 1999, precies 50 jaar na de openingsrit van de eerste trolleybus in Arnhem, lijn 7 werd omgezet van een diesellijn in een trolleylijn en minister Tineke Netelenbos opende de snelle verbinding tussen het station Arnhem en de nieuwbouwwijk Rijkerswoerd, via winkelcentrum Kronenburg. Ook snelle verbindingen met onder meer Westervoort werden gepland; voor de plannen voor een lijn naar Huissen viel het doek in 2013. Wel is met de jaardienst 2011 de Arnhemse nieuwbouwwijk Schuytgraaf in het trolleynet opgenomen.

In 2002 werd het gehele lijnennet opnieuw gereorganiseerd. Lijn 5 is verlengd naar De Laar-West en lijn 7 is verlengd naar Geitenkamp. Lijn 9 (De Laar-West - Geitenkamp) werd opgeheven. Lijn 3 werd Burgers Zoo/Alteveer - Velp en lijn 1 werd Oosterbeek - Het Duifje.

Zowel in Oosterbeek als Velp werd de grote eindlus, die in één richting werd bereden, vervangen door een rechtstreekse route. In Oosterbeek kwam er een lus bij het station en in Velp wordt bij een rotonde aan het eind van de bebouwde kom gekeerd.

Ontwikkelingen 2010-2013[bewerken]

Hoogkamp

Nadat jarenlang was gesproken over het weghalen van niet-functionele trolleybovenleiding, werd in 2008 besloten lijn 2 naar de Hoogkamp weer als trolleylijn in gebruik te nemen. Daartoe werd in de zomermaanden van 2009 de bovenleiding opgeknapt en deels nieuw aangelegd. Op 5 en 6 september 2009 reed lijn 2 voor het eerst weer als trolley, in het kader van de viering van 60 jaar trolleybussen in Arnhem. Daarna konden er enige tijd geen bussen rijden vanwege rioleringswerkzaamheden. De definitieve terugkeer van trolleybussen in de Hoogkamp is sinds 29 augustus 2010 een feit.

Schuytgraaf

Sinds december 2007 werd de wijk Schuytgraaf met dieselbussen van lijn 10 bediend via station Arnhem Zuid. Vanaf het Station Arnhem gingen de routes van de lijnen 5 en 10 gelijk op tot aan Elderveld. Aldaar boog lijn 10 af naar Schuytgraaf.

In juni 2008 werd besloten niet alleen het noordelijk, maar ook het zuidelijk deel van de wijk Schuytgraaf te 'trolleyficeren'. In totaal kostte het uitbouwen van het trolleynetwerk richting Schuytgraaf 3,4 miljoen euro. Men dacht 0,8 miljoen euro te besparen door af te zien van keerlussen. In januari 2009 werd een begin gemaakt met het aanleggen van de bovenleiding in de Schuytgraaf. De gehele route is een dubbelsporige lus van 5,6 kilometer. Door vertraging in de aanleg door infrastructurele werkzaamheden en strenge vorst werd pas met ingang van de nieuwe dienstregeling in december 2010 de trolleylijn naar Schuytgraaf in gebruik genomen. Daarbij verdween diesellijn 10: beide routes werden gereden onder lijnnummer 5. De ene lijn 5 reed via Elderveld naar Schuytgraaf de ene rit linksom en de andere rit rechtsom, de andere via Elderveld naar De Laar-West. Daar lijn 5 ook aan de andere kant van de route twee eindpunten had, werden onder het lijnnummer 5 vijf verschillende routes gereden. Daarbij werd in Presikhaaf met de halve frequentie naar elk eindpunt gereden, evenals naar De Laar-West. De beide routes in Schuytgraaf werden ieder met de helft van de halve frequentie bereden.

Om verwarring bij de reizigers weg te nemen worden vanaf 9 december 2012 de ritten Presikhaaf - Schuytgraaf gereden als lijn 5 en de ritten Elsweide - De Laar West als lijn 6. Op de stille uren rijdt lijn 6 niet tussen het Station en Elsweide.

Presikhaaf

In 2010 werd de lusroute van lijn 5 in Presikhaaf vervangen door een eindlus bij de Cannenburglaan.

Alterveer/ 't Cranevelt

In 2013 werden de twee takken van trolleylijn 3 in Arnhem-Noord samengevoegd tot één grote ringlijn.

Huissen

In 2010-2012 was er sprake van dat trolleylijn 3 zou worden doorgetrokken naar Huissen. De Stadsregio zou voor de lijn 2,25 miljoen euro neertellen, Arnhem 100.000 euro en Lingewaard 150.000 euro. Op deze wijze zou er een rechtstreekse verbinding ontstaan tussen Burgers' Zoo en Huissen. Aanvankelijk was het de bedoeling dat de vernieuwde trolleylijn 3 vanaf het voorjaar van 2013 zou gaan rijden. Heftige weerstand in Huissen tegen de komst van de trolley, met als voornaamste argumenten de kosten, bezwaren tegen trolleymasten en -draden en vermeende onveiligheid zorgde voor een vertraging in de plannen. Op 21 maart 2013 besloot de Gemeenteraad van Huissen met 15 stemmen voor en 14 tegen dat er in Huissen geen trolley zal worden aangelegd.

Lijnennet[bewerken]

Kaart van het trolleynet van Arnhem

Dit zijn de lijnen van het trolleynet in de dienstregeling 2013, met ingang van 9 december 2012:

Lijn Route Via Opmerkingen
 1  Oosterbeek, Station (NS) - Velp Gemeentehuis, Mariëndaal, Lombok, Academie voor beeldende kunsten, Centraal Station, Centrum, Station Velperpoort, Plattenburg brengtrolley
 2  Centraal Station - Hoogkamp Centrum, Burgemeesterswijk, Gulden Bodem brengtrolley
 3  Het Duifje - Burgers' Zoo Immerloo, Malburgen-Oost, John Frostbrug, Centraal Station, Centrum, Ziekenhuis Rijnstate, 't Cranevelt, Alteveer brengtrolley
 5  Schuytgraaf - Presikhaaf Station Zuid, Winkelcentrum Elderhof, Elderveld, Nelson Mandelabrug, Centraal Station, Centrum, 't Broek, Winkelcentrum Presikhaaf brengtrolley
 6  De Laar West - Elsweide/HAN Elderveld, Nelson Mandelabrug, Centraal Station, Centrum, 't Broek, Winkelcentrum Presikhaaf brengtrolley
 7  Geitenkamp - Rijkerswoerd Monnikenhuizen, Angerenstein, Station Velperpoort, Centrum, Centraal Station, Nelson Mandelabrug, GelreDome, Kronenburg, Rijnstate Polikliniek-Zuid brengtrolley

Diesellijnen[bewerken]

Naast de trolleybuslijnen exploiteert Breng voor de stadsdienst ook nog diesellijnen.

Lijn Route Via Opmerkingen
 4  Centraal Station - Elderveld/Schuytgraaf Nelson Mandelabrug, Malburgen-West, Kronenburg, Rijkerswoerd, De Laar Oost, De Laar West, Station Zuid Rijdt overdag vanaf Station Zuid om en om naar Elderveld of Schuytgraaf.
 8  Holthuizen - Presikhaaf Kronenburg, Centrum, Centraal Station, Willemsplein, Ziekenhuis Rijnstate, Station Presikhaaf Rijdt in de ochtendspits via de Nelson Mandelabrug en GelreDome.
 9  Schaarsbergen - Velp Ziekenhuis Menthenberg, Hoogkamp, Het Dorp, Heijenoord, Willemsplein, Centraal Station, Ziekenhuis Rijnstate, Vogelwijk, Park Angerenstein, Rozendaal, Velp-Noord
 10  Centraal Station - Sportcentrum Papendal Het Dorp
Nuvola single chevron right.svg Zie Openbaar vervoer in Arnhem voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Toekomstplannen[bewerken]

Malburgen - Vredenburg - De Laar-Oost

Tot 1997 reed trolleylijn 5 vanuit Arnhem-Noord door Malburgen-West naar Vredenburg/Holthuizen. De bovenleiding werd, op de aansluitingen en enkele kleine gedeelten na, echter nooit weggehaald. Enkele jaren na de eeuwwisseling kwamen er plannen om deze lijn te reactiveren en door te trekken naar De Laar Oost. De hiervoor beschikbare gelden werden uiteindelijk echter besteed aan uitbreiding van trolleylijn 5 naar Schuytgraaf. Mede door het sneuvelen van de plannen voor een trolley naar Huissen kwam de gedachte aan het revitaliseren van de 'oude' trolleylijn 5 alsnog in de aandacht. In overleg met de Arnhemse wethouder Mobiliteit Martijn Leisink maakte Breng-eigenaar Hermes op 18 september 2013 haar voornemen kenbaar om de in 2010 heropende lijn 2, (Hoogkamp-Station) te verlengen naar De Laar Oost, ditkeer niet via Malburgen West maar via de John Frostbrug, Malburgen Oost, Vredenburg en Rijkerswoerd. Daags daarop stelde het College van B en W zich achter dit voornemen. Nadat er in de wijk De Laar Oost enige discussie had plaatsgevonden (een aantal bewoners hadden bezwaren tegen trolleybovenleiding door hun straat) kwam op 31 januari 2014 het besluit dat lijn 2 definitief gaat rijden en wel vanaf eind 2014. Het is de bedoeling dat lijn 2 in De Laar Oost doorrijdt als lijn 6 richting Station en verder. Op een klein gedeelte van lijn 2 Zuid hangt nog oude bovenleiding maar deze zal vrijwel zeker vervangen moeten worden. Of de verlaten bovenleiding vanaf de Bandijk door Malburgen West ooit nog gebruikt zal worden, wordt hiermee toenemend onzeker.

Materieel[bewerken]

Het wagenpark bestaat in 2013 uit de volgende bussen:

Nummer Type Bouwjaar Herkomst Aantal Opmerkingen
5201-5209 Van Hool AG300T 1993, 1997 ex-Connexxion Arnhem 9 De 5201 is uit 1993

Zijn in 2013 buiten dienst gesteld

5210-5231 Berkhof Premier AT18 1998-2002 ex-Connexxion Arnhem 22
5234-5242 Hess Swisstrolley 2009 Breng 9
5243-5253 Hess Swisstrolley 2013 Breng 11

Tot november 2012 deden de Volvo/Den Oudsten 12 meter trolley's 5177 en 5180 nog op werkdagen overdag dienst op op lijn 2 maar staan nu buiten dienst. Sinds juni 2012 staat de opgelegde 5182 samen met de 5172 t/m 5179 te koop voor € 6.500 bij VDL in Veldhoven.

Ter vervanging van de Volvo/Den Oudsten-bussen kocht de Stadsregio Arnhem Nijmegen bij de Zwitserse fabrikant Carrosserie Hess te Bellach 9 gelede trolleybussen van het type Swisstrolley 3, met een optie op nog eens 5 bussen. De eerste bus werd in september 2009 gepresenteerd. Sinds eind 2009 doen de 9 bussen dienst. In juli 2012 werd bekend dat er 31 extra bussen van het type Swisstrolley 3 gekocht gaan worden. Begin 2013 kwamen de eerste 11 in dienst. Zij vervangen de gelede van Hool trolleybussen en de oude 12-meter trolleys. De vanaf 2013 geleverde trolley´s zijn geschilderd in een nieuwe kleurencombinatie. De basiskleur is lichtblauw, aangevuld met lichtgrijs en met roze biezen. Na hun levering verschenen ook de oudere Swisstrolleys in de nieuwe kleuren. De resterende 20 nieuwe trolleys komen tot 2017 in dienst. In hoeverre met deze aanschaf voldoende trolley´s aanwezig zijn voor het bedienen van het gehele, naar verwachting nog verder groeiende trolleynet, is niet duidelijk.

Museumactiviteiten[bewerken]

  • Vier oude trolleybussen - genummerd 101 (1949), 139 (1955), 174 (1975, later vernummerd in 128) en 158 (1984) - zijn bewaard gebleven. Hiervan is de 101 (de eerste Arnhemse trolleybus) rijvaardig en beschikbaar voor speciale ritten. Deze bus rijdt 's zomers rondritten op een aantal zondagen. De 139 heeft enige jaren vertoefd in het Nederlands Spoorwegmuseum te Utrecht. De 139, 128 en 158 behoren nu tot de collectie van de Stichting Veteraan Autobussen.
  • In een ruimte boven de remise van Breng aan de Westervoortsedijk is een museum ingericht, waarin voorwerpen uit de geschiedenis van de Arnhemse trolleybus tentoongesteld worden. Dit trolleybusmuseum is elke donderdag geopend van 13.00 tot 17.00 uur.

Externe links[bewerken]