Arnhems trolleybusnet
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||
.JPG)
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||
Het Arnhems trolleybusnet is het enige trolleybusnetwerk in Nederland en één van de grootste in West-Europa. Lange tijd was vervoerder GVA, later opgegaan in GVM, daarna Oostnet en sinds 1999 Connexxion, verantwoordelijk voor de exploitatie. Door een openbare aanbesteding kwam de concessie voor het busvervoer in de gehele Stadsregio Arnhem Nijmegen, en daarmee ook de trolley, per 13 december 2009 in handen van Novio, een dochteronderneming van Connexxion. Het busvervoer in de gehele stadsregio wordt sindsdien uitgevoerd onder de naam Breng.
Inhoud |
[bewerken] Geschiedenis
[bewerken] Eerste decennia
Al in de jaren 30 van de twintigste eeuw waren er plannen om de tramlijnen van de in 1911 opgerichte Gemeente Electrische Tram Arnhem (GETA) om te zetten in trolleybuslijnen. De vernieling van de remise van de Arnhemse tram - en daarmee ook het grootste deel van het materieel - tijdens de Slag om Arnhem in september 1944 maakte een eind aan de tramexploitatie. Daardoor kwamen plannen voor een trolleybusnet in een stroomversnelling. De GETA ging verder onder de naam Gemeente Vervoersbedrijf Arnhem (GVA) en op 5 september 1949 werd door burgemeester Matser van Arnhem de eerste trolleybuslijn, lijn 1 tussen Arnhem en Velp, geopend.
In de jaren daarna werd het net snel uitgebouwd met takken naar Oosterbeek (lijn 1), Geitenkamp (lijn 2), Hoogkamp (lijn 2), Alteveer (lijn 3), Malburgen via de tegenwoordige John Frostbrug (lijn 5, later lijn 3) en 't Broek (lijn 3, later lijn 5). Op het centrale gedeelte van lijn 1 reed een versterkingslijn (lijn 7).
[bewerken] Jaren 60 en 70
Eind jaren 60 en begin jaren 70 van de twintigste eeuw kwam echter een grote terugslag in het vervoer en daarmee ook in het trolleybusnet. De inmiddels van 't Broek naar Presikhaaf verlengde lijn 5 werd in 1970 in een gewone autobuslijn omgezet en de algehele opheffing van het trolleynet dreigde.
In een poging alles landelijk te reorganiseren nam in 1974 de rijksoverheid alle exploitatietekorten van de GVB's over en in 1975 besloot minister Tjerk Westerterp van Verkeer en Waterstaat de meerkosten (5% ten opzichte van dieselexploitatie) te betalen.
Doordat het rijk het tekort van het GVA overnam, ontstond weer financiële ruimte voor nieuwe investeringen. De inmiddels versleten bovenleidingen werden vernieuwd en in 1977 werd lijn 3 vanaf Malburgen-Oost verlengd naar Het Duifje met een zijtak naar Immerloo. Beide punten worden om-en-om bereden. Een jaar later kreeg lijn 3 richting Alteveer een zijtak naar 't Cranevelt (in 1990 verlengd naar de nieuwe ingang van dierentuin Burgers Zoo). Ook deze punten worden om-en-om bereden.
[bewerken] Jaren 80 en 90
In de jaren 80 werd het trolleynet verder uitgebreid. Met de omzetting in een trolleybus van diesellijn 9 naar De Laar-West in 1984 via de nieuwe Nelson Mandelabrug over de Rijn kwam de tweede trolleybusverbinding met Arnhem-Zuid tot stand. Het traject van lijn 2 naar Geitenkamp werd door lijn 9 overgenomen en lijn 2 werd ingekort tot het station. In 1985 werd lijn 2 gedeeltelijk een dieselbus waarbij om en om een trolleybus en een dieselbus reed. De trolleybus reed op het korte traject tot Hoogkamp en de dieselbus op het lange traject naar Schaarsbergen en Heidekamp.
In 1987 volgde de derde verbinding met Arnhem-Zuid in de vorm van lijn 5 Presikhaaf - Holthuizen/Vredenburg. Ook werd werd lijn 2 verlengd naar Elsweide met om en om een trolley en een dieselbus. In 1993 werd de tak naar Holthuizen van lijn 5 opgenomen in de route door Vredenburg. In 1996 werd de route naar Vredenburg overgenomen door lijn 2 en die naar Elsweide door lijn 5. Lijn 2 reed om en om met een trolley en een dieselbus. Plannen om op lijn 2 een duobus in te zetten die gedeeltelijk als trolley en gedeeltelijk als diesel reed vond geen doorgang.
[bewerken] Fusies in de jaren 90
Het laatste decennium van de twintigste eeuw werd gekenmerkt door de vele fusies van vervoersmaatschappijen. In 1993 fuseerde het GVA met de Gelderse Streekvervoers Maatschappij (GSM) tot Gelderse Vervoer Maatschappij (GVM). In 1996 fuseerde de GVM met de TET tot Oostnet, dat in 1999 overging in Connexxion.
Door deze fusies was al spoedig niet meer duidelijk wie nu de eigenaar van de bovenleidingen was. De gemeente had het GVA verkocht, maar gold dit ook voor de infrastructuur? In elk geval waren de opeenvolgende vervoerbedrijven wel (financieel) verantwoordelijk gebleven voor het onderhoud aan de bovenleiding. Met het oog op de verplichte openbare aanbestedingen in het openbaar vervoer moest daarover in 2004 duidelijkheid komen. De conclusie was dat de benodigde infrastructuur eigendom is van de betrokken gemeenten Arnhem, Renkum (waartoe Oosterbeek behoort) en Rheden (waartoe Velp behoort), in wier opdracht de exploitant het onderhoud uitvoert (of laat uitvoeren).
[bewerken] Trolley 2000
Medio jaren 90 kwam het trolleybusnet weer onder druk te staan en gingen stemmen op om het net af te stoten. Er werd in 1996 echter besloten het trolleybusnet te handhaven; het zou echter een stuk sneller moeten worden. Het ambitieuze HOV-plan Trolley 2000 voorzag in de aanschaf van de gelede lagevloer-trolleybussen en de aanleg van busbanen met verkeerslichtbeïnvloeding. De nieuwe gelede lagevloer-trolleybussen, de Berkhof Premier AT 18 en Van Hool AG300T, werden gemeenschappelijk met het trolleybusbedrijf in het Duitse Solingen gekocht. In 1996 huurde men voor een jaar een viertal gelede van Hool trolley's uit Gent voor inzet op lijn 5 waarvan één exemplaar nog tot 1999 dienst deed. Alle bussen werden voorzien van de tekst Arnhem blijft trolleystad.
Om de exploitatie te kunnen handhaven werd snoeien wel noodzakelijk geacht: lijn 2 (inmiddels: Hoogkamp - Holthuizen / Vredenburg) werd in 1997 opgeheven. De korte zijtak van lijn 3 naar Immerloo verdween in 1999. Daar stond tegenover dat op 5 september 1999, precies 50 jaar na de openingsrit van de eerste trolleybus in Arnhem, lijn 7 werd omgezet van een dieselbus in een trolleybus en minister Tineke Netelenbos opende de snelle verbinding tussen het station Arnhem en de nieuwbouwwijk Rijkerswoerd via winkelcentrum Kronenburg. Ook snelle verbindingen met Huissen en Westervoort werden gepland, maar daarover zijn tot op heden geen besluiten genomen. Wel is met de jaardienst 2011 de Arnhemse nieuwbouwwijk Schuytgraaf in het trolleynet opgenomen.
In 2002 werd het gehele lijnennet opnieuw gereorganiseerd. Lijn 5 is verlengd naar De Laar-West en lijn 7 is verlengd naar Geitenkamp. Lijn 9 (De Laar-West - Geitenkamp) werd opgeheven. Lijn 3 werd Burgers Zoo/Alteveer - Velp en lijn 1 werd Oosterbeek - Het Duifje. Zowel in Oosterbeek als Velp werd de grote eindlus, die in één richting werd bereden, vervangen door een rechtstreekse route. In Oosterbeek kwam er een lus bij het station en in Velp wordt bij een rotonde aan het eind van de bebouwde kom gekeerd.
[bewerken] Uitbreidingen 2010
- Hoogkamp
Nadat jarenlang was gesproken over het weghalen van niet-functionele trolleybovenleiding, werd in 2008 besloten lijn 2 naar de Hoogkamp weer als trolleylijn in gebruik te nemen. Daartoe werd in de zomermaanden van 2009 de bovenleiding opgeknapt en deels nieuw aangelegd. Op 5 en 6 september 2009 reed lijn 2 voor het eerst weer als trolley, in het kader van de viering van 60 jaar trolleybussen in Arnhem. Daarna konden er enige tijd geen bussen rijden vanwege rioleringswerkzaamheden. De definitieve terugkeer van trolleybussen in de Hoogkamp is sinds 29 augustus 2010 een feit.
- Schuytgraaf
Sinds december 2007 werd de wijk Schuytgraaf met dieselbussen van lijn 10 bediend via station Arnhem Zuid. Vanaf het Station Arnhem gingen de routes van de lijnen 5 en 10 gelijk op tot aan Elderveld. Aldaar boog lijn 10 af naar Schuytgraaf.
In juni 2008 werd besloten niet alleen het noordelijk, maar ook het zuidelijk deel van de wijk Schuytgraaf te 'trolleyficeren'. In totaal kostte het uitbouwen van het trolleynetwerk richting Schuytgraaf 3,4 miljoen euro. Men dacht 0,8 miljoen euro te besparen door af te zien van keerlussen. In januari 2009 werd een begin gemaakt met het aanleggen van de bovenleiding in de Schuytgraaf. De gehele route is een dubbelsporige lus van 5,6 kilometer. Door vertraging in de aanleg door infrastructurele werkzaamheden en strenge vorst werd pas met ingang van de nieuwe dienstregeling in december 2010 de trolleylijn naar Schuytgraaf in gebruik genomen. Daarbij verdween diesellijn 10: beide routes worden gereden onder lijnnummer 5. De ene lijn 5 rijdt via Elderveld naar Schuytgraaf de ene rit linksom en de andere rit rechtsom, de andere via Elderveld naar De Laar-West. Daar lijn 5 ook aan de andere kant van de route twee eindpunten heeft, worden onder het lijnnummer 5 vijf verschillende routes gereden. Daarbij wordt in Presikhaaf met de halve frequentie naar elk eindpunt gereden, evenals naar De Laar-West. De beide routes in Schuytgraaf worden ieder met de helft van de halve frequentie bereden.
- Presikhaaf
In 2010 werd de lusroute van lijn 5 in Presikhaaf vervangen door een eindlus bij de Cannenburglaan.
[bewerken] Lijnennet
Dit zijn de lijnen van het trolleynet dienstregeling 2012 die inging op 11 december 2011.
| Lijn | Route | Via | Opmerkingen |
|---|---|---|---|
| 1 | Oosterbeek, Station (NS) - Het Duifje | Mariëndaal, Academie voor beeldende kunsten, Centraal Station, Centrum, Malburgen Oost, Immerloo | |
| 2 | Centraal Station - Hoogkamp | Centrum, Burgemeesterswijk | |
| 3 | Alteveer/Burgers' Zoo - Velp | 't Craneveld, Ziekenhuis Rijnstate, Centraal Station, Centrum, Station Velperpoort, Plattenburg | |
| 5 | De Laar West/Schuytgraaf - Elsweide/HAN | Station Zuid, Elderveld, Nelson Mandelabrug, Centraal Station, Centrum, 't Broek, Winkelcentrum Presikhaaf | |
| 7 | Geitenkamp - Rijkerswoerd | Monnikenhuizen, Angerenstein, Station Velperpoort, Centrum, Centraal Station, Nelson Mandelabrug, GelreDome |
[bewerken] Diesellijnen
Naast de trolleybuslijnen 1, 2, 3, 5 en 7 exploiteert Connexxion voor de stadsdienst Arnhem ook nog de diesellijnen 4, 6, 13, 14, 20, 21 en 44.
 Zie Openbaar vervoer in Arnhem voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
[bewerken] Toekomstplannen
- Huissen
Burgemeester en wethouders van Arnhem geven groen licht voor een brede nieuwe busbaan langs de Ir. Molsweg en een deel van de Oude Huissensedijk in Arnhem-Zuid ten bate van de aanleg van de toekomstige 'flitsbus' naar Huissen, Bemmel en Nijmegen. In het ontwerp-bestemmingsplan wordt 100 meter asfalt door waterwingebied ir. Sijmons gecompenseerd door een deel van Holthuizen tot groengebied te bestempelen. Het Arnhemse deel van het tracé vormt een groot knelpunt van de HOV-Verbinding die de Stadsregio over een paar jaar wil aanleggen om de verstokte automobilist de bus in te lokken. Files kenmerken de ochtend- en avondspits ter hoogte van de Ir. Molsweg. Om die te omzeilen is een vrijliggende busbaan voor de 'sprinter' nodig.
De aanleg van die baan gaat in het plan van Arnhem hand in hand met een ecologisch verantwoorde inrichting van het gebied met meer open water en moerasontwikkeling. Het grootste deel van de Oude Huissenseweg en de oude dijk met knotwilgen moet er fraaier uit komen te zien. In Lingewaard leven soortgelijke ideeën. Die gemeente neemt met 700 meter het leeuwendeel van de busbaan voor haar rekening, lopend vanaf rotonde Nielant tot aan de Oude Huissenseweg. Lingewaard heeft verschillende onderzoeken laten verrichten om de natuur in de Huissense Waard te versterken.
De Stadsregio betaalt voor de lijn 2, 25 miljoen euro. Arnhem telt 100.000 euro neer, Lingewaard 150.000. Arnhem wil trolleylijn 3 tot aan de grens van Huissen doortrekken zodat er een rechtstreekse verbinding ontstaat tussen Burgers' Zoo en Huissen. Het plan voorziet ook in een extra rijstrook voor de bus op de zuidelijke afrit van de Pleijweg (N325) op de Ir. Molsweg. Per dag zullen er 244 bussen over de nieuwe busbaan van de HOV rijden, zo verwacht de Stadsregio. De vernieuwde trolleylijn 3 moet vanaf het voorjaar van 2013 gaan rijden.
- Malburgen West - Vredenburg
De Arnhemse wethouder voor Verkeer wil onderzoeken of, na de heropening van lijn 2, ook de zuidelijke lijn 4 via Malburgen West naar Vredenburg kan worden heropend. Het is de bedoeling om lijn 4 te laten doorrijden naar Station Arnhem Zuid via de wijken Vredenburg, Rijkerswoerd, De Laar-Oost en De Laar-West. Op een groot gedeelte hangt nog de bovenleiding, maar deze zal vrijwel zeker geheel vervangen moeten worden. Op het huidige traject van lijn 4 (Centraal Station - Malburgen West - Vredenburg - Kronenburg v.v.) rijden nu dieselbussen. De gereserveerde financiering voor de zuidelijke lijn 4 is besteed aan uitbreiding van de trolleybuslijn 5 naar Schuytgraaf. Mocht deze lijn in de nabije toekomst worden gereactiveerd, dan is te verwachten dat deze zal worden gekoppeld aan lijn 2. Tot 1997 reed trolleybuslijn 5 door Malburgen West te weten Vredenburg/Holthuizen-Station-Presikhaaf.
[bewerken] Materieel
Het wagenpark bestaat in 2012 uit de volgende bussen:
| Nummer | Type | Bouwjaar | Herkomst | Aantal | Opmerkingen |
|---|---|---|---|---|---|
| 5177, 5180 (5182 opgelegd nog aanwezig) | Volvo B10M trolleybus | 1990 | ex-177 en 182 GVA Arnhem | 2 | Rijden alleen op lijn 2, buiten de weekeinde en schoolvakanties |
| 5201-5209 | Van Hool AG300T | 1993, 1997 | ex-Connexxion Arnhem | 9 | De 5201 is uit 1993 |
| 5210-5231 | Berkhof Premier AT18 | 1998-2002 | ex-Connexxion Arnhem | 22 | |
| 5234-5242 | Hess Swisstrolley 3 | 2009 | Breng | 9 |
De Volvo/Den Oudsten-bussen zijn de oudste trolleybussen in het Arnhemse wagenpark en tevens de oudste nog in de lijndienst rijdende bussen in Nederland (22 jaar). Zij zijn in 1990 door het Gemeente Vervoerbedijf Arnhem in dienst gesteld. Acht bussen is eind 2009 afgevoerd. 3 bussen blijven gedurende de nieuwe concessieperiode, waarvan één opgelegd, en worden door Breng ingezet op lijn 2 en incidenteel op andere lijnen. De drie overige typen zijn gelede lagevloerbussen.
Ter vervanging van de Volvo/Den Oudsten bussen heeft de Stadsregio Arnhem Nijmegen bij de Zwitserse fabrikant Carrosserie Hess te Bellach 9 gelede trolleybussen gekocht van het type Swisstrolley 3, met een optie op nog eens 5 bussen. De eerste bus werd in september 2009 gepresenteerd. Sinds eind 2009 doen de 9 bussen dienst op de lijnen 1, 3, 5 en 7, en in het weekeinde en in de vakanties ook op lijn 2. Er is geen rekening gehouden met verdere uitbreiding. Thans rijden dagelijks meerdere dieselbussen als aanvulling op de trolleydiensten op alle lijnen. Daardoor worden de stroomvoorziening en de dure bovenleiding niet optimaal benut.
[bewerken] Museumactiviteiten
- Vier oude trolleybussen - genummerd 101 (1949), 139 (1955), 174 (1975, later vernummerd in 128) en 158 (1984) - zijn bewaard gebleven. Hiervan is de 101 (de eerste Arnhemse trolleybus) rijvaardig en beschikbaar voor speciale ritten. Deze bus rijdt 's zomers rondritten op een aantal zondagen. De 139 heeft enige jaren vertoefd in het Nederlands Spoorwegmuseum te Utrecht. De 139, 128 en 158 behoren nu tot de collectie van de Stichting Veteraan Autobussen (SVA).
- In een ruimte boven de remise van Breng aan de Westervoortsedijk is een museum ingericht, waarin voorwerpen uit de geschiedenis van de Arnhemse trolleybus tentoongesteld worden. Dit trolleybusmuseum is elke donderdag geopend vanaf 13.00 tot 17.00 uur.
[bewerken] Externe links
- Lijst van Arnhemse trolleybussen
- De opvolger van de oude Volvo-trolleys
- Stichting Veteraan Autobussen De werkgroep Trolley
| Connexxion | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
|
 |
Zie de categorie Trolleybuses in Arnhem van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden. |
