Geleen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Geleen
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van Geleen Wapen van Geleen
Geleen
Geleen
Situering
Provincie Vlag Limburg Limburg
Gemeente Vlag Sittard-Geleen Sittard-Geleen
Coördinaten 50° 58′ NB, 5° 50′ OL
Algemeen
Inwoners (1 apr 2011) 32.270
Overig
Postcode 6160-6167
Netnummer 046
Belangrijke verkeersaders A76, A2, N276, N294
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Topografische kaart van Geleen (woonplaats), maart 2014

Geleen (Limburgs: Gelaen) is een voormalige gemeente in de Nederlandse provincie Limburg. Tegenwoordig maakt de woonplaats deel uit van de gemeente Sittard-Geleen. Zij dankt haar naam (oorspronkelijk "Op-geleen", het huidige Oud-Geleen) aan haar ligging bij het riviertje de Geleen (ook wel de Geleenbeek genoemd), dat de oostgrens van de gemeente vormde. De stad omvat de vroegere dorpskernen Oud-Geleen, Lutterade, Krawinkel, Spaans Neerbeek en Daniken, en daar omheen de in de laatste eeuw ontstane wijken. Anno 2011 wonen er ruim 32.000 mensen. De gemeente besloeg een grondgebied van 1220 hectare.

Op 1 januari 2001 is Geleen met Sittard en Born samengevoegd tot de nieuwe gemeente Sittard-Geleen.

Geschiedenis[bewerken]

In het gebied van de huidige gemeente Sittard-Geleen lagen de oudste boerendorpen van Nederland. Na vele eeuwen waarin de mensen een rondtrekkend jagersbestaan leidden vestigden zich hier ruim 5.000 jaar voor Christus de eerste mensen die leefden van akkerbouw en veeteelt. Deze bandkeramiekers, zo genoemd naar de versiering op hun aardewerk, woonden in kleine nederzettingen van 5 tot 15 vrij grote huizen met in totaal zo'n 50 tot 150 bewoners. Hun woningen lagen op de lössgronden nabij de (Geleen)beek. Door deze ligging waren de noodzakelijke basisvoorzieningen, water en vruchtbare grond, voorhanden. Na zo'n 400 jaar hebben deze eerste landbouwers onze regio verlaten. Hun beschaving is om tot nu toe onbekende redenen verdwenen.

Ook andere beschavingen, zoals de Romeinse, hebben hier hun sporen nagelaten. Zo is er zowel in Geleen, Simpelveld als in Limbricht een sarcofaag teruggevonden en in Buchten een fraai beeldje van een haan uit de Romeinse tijd.

Geleen, vanaf het midden van de twaalfde eeuw al vermeld als Glene, was aanvankelijk alleen een kerkdorp. De geschiedenis van deze plaats raakte met de familie Huyn verbonden met kasteel Sint-Jansgeleen, dat ook de zetel was van de heerlijkheid Geleen en Spaubeek (vanaf 1557), die in 1654 werd verheven tot het graafschap Geleen.

De heerlijkheid Geleen behoorde tijdens de tachtigjarige oorlog tot de Spaanse Landen van Overmaas. Van 1713 tot 1794 viel Geleen bestuurlijk onder Oostenrijk, dat de Zuidelijke Nederlanden beheerste, en vervolgens tot 1815 onder Frankrijk. Na het Ancien Régime en de Franse tijd bleef Geleen meer dan een eeuw lang een dorpje, of eigenlijk drie, inclusief de gehuchten Lutterade en Krawinkel.

Werk en bevolking[bewerken]

Explosieve ontwikkeling[bewerken]

Geleen kwam zeer snel en spectaculair tot ontwikkeling als industriegemeente na de bouw van de kolenmijn Staatsmijn Maurits, waarmee in 1915 in het gehucht Lutterade werd begonnen en die weldra de modernste van Europa zou worden. Het aantal inwoners steeg explosief. In zestig jaar tijd nam de bevolking toe tot het tienvoudige. In 1920 waren het er nog slechts 4.000, tien jaar later al 12.000, in 1955: 25.000 en in 1980: 34.000. Door de gevolgen van vergrijzing en ontgroening is het inwoneraantal sinds de jaren 90 teruggelopen tot ruim 32.000 nu.

Groei en bloei[bewerken]

Geleen, en aanvankelijk vooral Lutterade, werd het bloeiende centrum van de zogeheten Westelijke Mijnstreek, thans nog een streekgewest. De gemeente werd uitgebreid met nieuwe wijken Lindenheuvel, Patersveld en later Geleen-Zuid en Haesselderveld. Als jonge, dynamische industriestad en economische motor van de regio met veel import van hoger kaderpersoneel stak Geleen weldra het naburige Sittard naar de kroon, dat vanouds een levendige, historische stad en marktcentrum was, maar met veel minder groeipotentieel. In korte tijd werd een nieuw stadscentrum ontwikkeld waarin alle bekende warenhuizen en grote winkelketens vertegenwoordigd waren. Met enige jaloezie werd hier door Sittard naar gekeken. De verhoudingen tussen beide zo geheel andere zusterstadjes werden lange tijd gekenmerkt door een grote onderlinge rivaliteit en na-ijver. Sittard deed zelfs een poging tot annexatie van Geleen, hetgeen leidde tot fel protesten van de Geleense bevolking, en met succes. Uit deze tijd stamt een Geleens (carnavals)liedje "Gans Gelaen dat is der teage".

Economie en infrastructuur[bewerken]

De Staatsmijn Maurits, in exploitatie genomen in 1924, was na een stormachtige expansie een halve eeuw later ook de eerste van de Nederlandse steenkoolmijnen die gesloten werd (1967). Een chemische reus kwam er als dochterindustrie voor in de plaats. Zoals tevoren Geleen en Maurits bijna synoniemen waren, zo waren dat sindsdien ook weer Geleen en DSM, althans tot aan de ontwikkeling van het huidige Sittard-Geleense industriecomplex Chemelot. Geleen was en bleef het centrum van de zware industrie in Limburg. De grote binnenhaven aan het Julianakanaal bij Stein en Born completeert het beeld van deze economische mainport, evenals de nabije luchthaven Maastricht Aachen Airport bij Beek. Geleen kent twee treinstations, te weten Geleen-Lutterade (aan de spoorverbinding Sittard - Maastricht) en Geleen Oost (aan de spoorverbinding Sittard - Heerlen).

Per 31 januari 2009 is het nieuwe Maaslandziekenhuis geopend. Onder de naam Orbis Medical Park is dit het modernste ziekenhuis van de wereld.

Wijken en buurten[bewerken]

Geleen is in volgende wijken en buurten verdeeld: Dassenkuil, Geleen-Centrum, Geleen-Zuid, De Haese, Haesselderveld, Janskamperpark, De Kluis, Krawinkel, Landgraaf, Lindenheuvel, Lutterade en Oud-Geleen.

Geleen op andere fronten[bewerken]

Imago[bewerken]

Dagboek van een herdershond, de bekende televisieserie uit de jaren 70, speelde zich af in het Geleen ten tijde van de opkomst van de mijnindustrie in Limburg. Zie echter ook Eijsden. Geleen is geen cultuurstad, maar het weert zich wel op andere fronten en er is genoeg te beleven. Geleen duikt af en toe op als thema in het werk van dichter Eric van Hoof.

Vertier en vermaak[bewerken]

Pinkpop, het oudste popfestival van Europa, werd in 1970 voor de eerste keer georganiseerd in het Sportpark van Geleen. Verder is in Geleen jaarlijks de Gelaender Kirmes (het vroegere World Town Fair) te vinden, één van de grotere kermissen van Nederland en de op één na grootste van Limburg na de Weerter kermis. De naam Wereldstad (zo genoemd, omdat het dorp in zeer korte tijd uitgroeide tot een middelgrote moderne stad) neemt Geleen ook aan in carnavalstijd, als de stad door de Flaarisse wordt geregeerd.

Daarnaast huisvest het centrum van Geleen het traditionele straattheater en vindt sinds 1994 jaarlijks in het weekend van Moederdag het festival Mama's Pride plaats op het terrein van het Burgemeester Damenpark, nabij het terrein waar Pinkpop ooit begon.

Geleen kent de grootste bioscoop van de nabije regio, Foroxity. Deze bioscoop is een samenvoeging van de oude bioscoop Het Forum uit Sittard en de Roxybioscoop uit Geleen. In juli 2011 maakte de gemeente Sittard-Geleen bekend een subsidie te verlenen om de oude Roxybioscoop in stand te houden. Het betreft het renoveren van de monumentale elementen aan het pand zoals de oorspronkelijke ramen en deuren, glas in loodvensters en de verticale betonnen ornamenten aan de voorgevel. De Roxybioscoop is in 1932 gebouwd naar een ontwerp van de Geleense architect P.A. Schols. Deze bioscoop werd eerder in 1960 en 1972 gerenoveerd.

Sport[bewerken]

Zoals veel industriesteden is Geleen een echte sportstad. De stad werd in 1954 ook de bakermat van het betaald voetbal in Nederland, door de oprichting van het roemruchte Fortuna '54, op initiatief van de zeer vermogende zakenman Egidius Joosten. Zeer bekende Nederlandse profvoetballers, voorheen door de KNVB in de ban gedaan, tekenden hier, onder wie midvoor Bram Appel, stopperspil Cor van der Hart en keeper Frans de Munck. De club verwierf in korte tijd een internationale reputatie als Ajax en PSV in onze dagen. Zij wist in de periode 1960-1963 zelfs nog de grote Faas Wilkes in te lijven. De club werd graag door grote buitenlandse clubs uitgenodigd om spectaculaire en lucratieve demonstratiewedstrijden te spelen. De club stak daar zoveel energie in, dat de strijd om het landskampioenschap pas op de tweede plaats kwam. De club werd dan ook nooit nationaal kampioen, hetgeen toen ook minder van belang was, omdat er nog geen Champions League bestond. Fortuna '54 zette Nederland als voetballand weer op de kaart, na de jarenlange neergang onder de verouderde amateurbond.

Later, na de fusie van de 'wilde' profbond met de KNVB, werd zij voorbijgestreefd en uiteindelijk fuseerde zij met het eveneens wat kwijnende Sittardia tot de nieuwe combinatie Fortuna Sittard, een in aanleg ambitieuze club, gehuisvest in een fraai, nieuw stadion, symbolisch gelegen op het raakpunt van beide gemeentelijke deelkernen. Deze fusie preludeerde eigenlijk al op de latere gemeentelijke herindeling.

Bekende sportverenigingen zijn ook handbalvereniging V&L Geleen en de Geleense ijshockeyclub Smoke Eaters, thans Noptra Eaters Geleen geheten. Tevens de damvereniging De Vaste Zet, de tennisvereniging GTR (Geleense Tennisvereniging Ready), de tafeltennisvereniging Kluis en de zwemvereniging Watervrienden Geleen die om de vier jaar deelneemt aan de jeugdolympiade. Geleen bezit ook een 400 meter schaatsbaan gecombineerd met wielerbaan als onderdeel van het sportcomplex Glanerbrook, gelegen in het Burgemeester Damen Park.

Bezienswaardigheden[bewerken]

Geboren in Geleen[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  • M.J.H.A. Schrijnemakers, m.m.v. J.J.G. Ramaekers 1998: Geschiedenis van Geleen. Deel I: Van het begin van de Prehistorie tot het einde van de Franse Periode (1814).
  • M.J.H.A. Schrijnemakers 2005: Geschiedenis van Geleen. Deel II: Van het vertrek der Fransen tot de aanleg van de Staatsmijn Maurits (ca. 1920). Geleen: Stg. Cultureel-Historische Uitgaven.

Beluister

(info)