Jacques Brel

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg Voor andere betekenissen, zie Jacques Brel (metrostation) en Jacques Brel (spoorwegen).
Jacques Brel
Jacques Brel tijdens opnamen voor het KRO-programma Domino
Jacques Brel tijdens opnamen voor het KRO-programma Domino
Algemene informatie
Volledige naam Jacques Romain Georges Brel
Geboren 8 april 1929
Overleden 9 oktober 1978
Land Vlag van België België
Werk
Jaren actief 1952-1978
Portaal  Portaalicoon   Muziek

Jacques Romain Georges Brel (Schaarbeek, 8 april 1929 - Bobigny (Parijs), 9 oktober 1978) was een Belgische zanger, componist en tekstschrijver die in de vroege jaren zestig uitgroeide tot een internationale vedette. Na zijn afscheid van het podium in 1967 was hij enige tijd actief als filmacteur en -regisseur. Tijdens het belangrijkste deel van zijn carrière werkte hij intensief samen met de componisten François Rauber en Gérard Jouannest.

Biografie[bewerken]

De in Brussel wonende Brel beschouwde zichzelf als Franstalige Vlaming.[1] Hij zong voornamelijk in het Frans en nam enkele Nederlandse versies van zijn chansons op, meestal door Ernst van Altena vertaald.

Bekende liedjes van Brel zijn onder andere:

Vanwege zijn kritische, vaak spottende, teksten over de Vlaamse Beweging en het leven onder de vleugels van de rooms-katholieke Kerk was Brel vooral onder Vlamingen omstreden. Hij schreef echter diverse lofzangen op het Vlaamse land en het vrouwelijk deel van zijn bewoners.

Vele artiesten hebben Brel-chansons uitgevoerd of opgenomen: Will Ferdy, Liesbeth List, Johan Verminnen, Herman van Veen en Jeroen Willems. In het Engelse taalgebied zorgden met name vertaler Rod McKuen en de zangers Scott Walker, Terry Jacks en David Bowie voor Brels bekendheid. Van If you go away (de Engelse bewerking van Ne me quitte pas) bestaan talloze versies, waarvan die van Dusty Springfield, Neil Diamond en Frank Sinatra waarschijnlijk de bekendste zijn.

Proloog: de voorouders van Jacques Brel[bewerken]

Brel (links) met Bobbejaan Schoepen

De overgrootvader van Brel, Jean-Augustin Brel, was vanaf 1833 burgemeester van het Vlaamse Zandvoorde (nu een deelgemeente van Zonnebeke). Als lid van de gegoede burgerij sprak hij, haast vanzelfsprekend, Frans.

De vader van Jacques, Romain (6 februari 1883 - 8 januari 1964) vertrok in 1911 naar Congo, werkend voor een handelsfirma. Op 3 december 1921 trouwde hij in Brussel met Elisabeth Van Adorp (14 februari 1896 - 7 maart 1964). Ze vestigden zich samen in Congo waar op 13 augustus 1922 de tweeling Pierre en Nelly werd geboren. In januari 1923 overleden beide kinderen aan tyfus. Op 19 oktober 1923 werd een zoon geboren die (opnieuw) de naam Pierre kreeg. In 1926 keerden de Brels definitief terug naar Brussel. Ze vestigden zich in de buitenwijk Schaarbeek, waar in 1929 Jacques werd geboren. Romain verliet in 1931 de import-export en werd vennoot in de Brusselse kartonfabriek die in 1921 door zijn zwager Armand Vanneste was opgericht. Het bedrijf werd omgedoopt in Vanneste & Brel.

Jacques' moeder, door hem steevast "Mouky" genoemd (een Franse bastaardspelling van het Nederlandse moeke, koosnaam voor moeder), was erg gelovig. Ze hield van acteren en zingen en schreef af en toe liedjes. Romain Brel was een niet-praktiserend katholiek met een liberale politieke overtuiging. Hoewel hij Franstalig was, was hij niet uitgesproken francofiel. Op zijn twaalfde leerde hij Nederlands en zijn houding tegenover de taalkwestie was pragmatisch. Het bekrompen bourgeois-milieu waartegen Jacques Brel zich later in zijn chansons afzet is volgens tijdgenoten dan ook niet zozeer gebaseerd op het gezin waarin hij zelf opgroeide, maar veel meer op bijvoorbeeld de familie Vanneste, die Jacques van zeer nabij kende.

Levensloop[bewerken]

Jeugdjaren[bewerken]

Brel groeide op in een burgerlijk milieu. Aanvankelijk wees alles erop dat hij zijn vader later zou opvolgen als fabrieksdirecteur. Na het verlaten van de middelbare school werkte hij vier jaar lang bij de kartonfabriek Vanneste & Brel waarin zijn vader medevennoot was. Bij de humanistisch-Katholieke jeugdbeweging Franche Cordée legde hij zich ondertussen toe op zang en toneelspel. Hij ontmoette er ook Thérèse Michielsen ('Miche') met wie hij op 1 juni 1950 trouwde. Het paar kreeg drie dochters: Chantal (1951-1999), France (1953) en Isabelle (1958).

Eerste stappen als chansonnier[bewerken]

Ondertussen schreef Brel liedjes en gedichten. In 1952 begon hij onder de hoede van Angèle Guller voorzichtig aan een carrière als chansonnier. Hij trad op in haar radioprogramma, gaf optredens en maakte in 1953 een 78-toerenplaat met de, vergeleken met zijn latere repertoire, brave liedjes La Foire en Il y a. Een jaar later werd het duidelijk dat Brel geen fabrieksdirecteur zou worden maar chansonnier: hij vertrok naar Parijs waar hij met wisselend succes zijn werk aan de man bracht. Hij liet zijn visitekaartje achter bij de Franstalige radio in de vaste veronderstelling dat die zijn liedjes zal promoten. Maar dat gebeurt niet omdat de liedjes van Brel er niet aanspreken. Wie wel ontroerd wordt door het werk van Brel is Jef Claessen van Omroep Limburg. Hij haalt Brel naar Hasselt en laat hem in diverse uitzendingen live zingen. Zijn Vlaamse entree is gemaakt en in augustus 1953 was Jacques Brel voor het eerst op de radio te horen, dankzij Jef Claessen. Claessen was presentator en later directeur van BRT2 Omroep Limburg. Zijn plaat trok de aandacht van onder meer Jacques Canetti; deze liet hem een paar keer in zijn cabaret Les Trois Baudets optreden.

Brels verrichtingen werden met wisselend enthousiasme ontvangen maar waren in ieder geval succesvol genoeg om in 1954 zijn gezin over te laten komen. In datzelfde jaar ontmoette hij Georges Pasquier ("Jojo") die zijn boezemvriend zou blijven. Uit dezelfde periode stammen de eerste contacten met pianist/arrangeur/orkestleider François Rauber en pianist Gérard Jouannest die Brel tijdens de rest van zijn muzikale carrière terzijde zouden staan. Rauber verzorgde de muzikale omlijsting op Brels grammofoonplaten terwijl Jouannest de vaste begeleider op het podium was. Beiden staan te boek als co-auteur van diverse chansons. Later voegde accordeonist Jean Corti zich bij deze kern van Brel-begeleiders.

In 1955 stond Brel aan de vooravond van zijn doorbraak. In de Brusselse Ancienne Belgique verzorgde hij een week het voorprogramma van Bobbejaan Schoepen.

Doorbraak[bewerken]

In 1956 beleefde Brel zijn doorbraak met het succesvolle plaatje Quand on n'a que l'amour. Brel was vanaf dat moment erkend artiest. Dat de kwaliteit van zijn gezinsleven er intussen niet op vooruit ging, bleek toen Miche in 1958 besloot om met de kinderen weer in Brussel te gaan wonen. Miche en Jacques leidden van dan af gescheiden levens maar de relatie werd nooit definitief verbroken. Jacques bleef kostwinner en speelde incidenteel de rol van huisvader. Dat hij er vele minnaressen op nahield, was een publiek geheim.

Vanaf de late jaren vijftig werd het werk van Brel grimmiger. Tijdgenoten meldden dat het vooral Jojo was die Jacques inspireerde om zijn katholiek-humanistische levensvisie te verruilen voor een wereldbeeld waarin de mens in de eerste plaats een strijder is. Gekoppeld aan de muzikale vakkunst van Jouannest en Rauber leverde dit een vernieuwde Jacques Brel op: in Les Flamandes uit 1959 trekt hij van leer tegen de hypocriete burgerlijke moraal die hij uit zijn jeugd kende; in Ne me quitte pas (1959) lijkt de liefde meer pijn dan goed te doen en La mort (1960) is het eerste uit een reeks Brel-chansons over de dood. Het zijn drie thema's die vanaf dat moment voortdurend opduiken in Brels teksten. Hij verwierf een serieuzer, literair imago, en joeg luisteraars tegen zich in het harnas die het zoetsappige Quand on n'a que l'amour misschien wel konden waarderen.

Brel als vedette[bewerken]

Het succes was er in ieder geval niet minder om. In de periode tot 1967 leidde Brel een hectisch bestaan waarin het niveau van zijn liedjes en optredens onveranderd hoog bleef. Tijdens zijn concerten verschoof het accent: was Brel aanvankelijk een cabareteske hofnar die af en toe een gevoelig liedje zong, naarmate de jaren vorderden speelde hij de rol van gedoemd dichter, die op het podium zijn persoonlijke pijn voor het voetlicht bracht. De intense manier waarop hij zijn chansons de zaal in spuugde, oogstte zelfs bewondering in landen waar de Franse taal traditioneel een onneembare hindernis vormt: in 1965 trad Brel op in Moskou en in de Carnegie Hall in New York.

In interviews, waar hij zich aanvankelijk met beleefde grapjes vanaf maakte, gaf Brel zich in de loop van de tijd steeds vaker over aan tobberig gefilosofeer over zijn door de volwassenen geroofde jeugd en de waarde van het najagen van, desnoods stompzinnige, dromen. Dergelijke ontboezemingen werden meestal snel gevolgd door een relativerend grapje want, hield Brel vol, het leven is uiteindelijk oninteressant en niet serieus te nemen.

Naast een intens tourschema van gemiddeld 300 optredens per jaar hield Brel er al die jaren een intens drink- en rookschema op na. Zijn nachtrust bestond uit hazenslaapjes en hij verloor tijdens een optreden naar eigen zeggen in een klein uur ruim een halve kilo aan lichaamsgewicht. Het wekte geen verbazing dat hij op 16 mei 1967 zijn laatste concert gaf. Als reden voor zijn afscheid gaf hij op dat hij bang was om zijn artistieke scherpte te verliezen. Ook wilde hij meer tijd vrijmaken voor "andere dingen". Daarnaast deden er geruchten de ronde dat Brel om gezondheidsredenen met optreden stopte. De titel van een Amerikaanse musical die rond dezelfde tijd een belangrijke impuls aan Brels bekendheid in de Angelsaksische wereld gaf, is in dit verband dan ook enigszins wrang: Jacques Brel is alive and well and living in Paris.

Brels tweede carrière[bewerken]

Brel ging het vanaf 1967 rustig aan doen. In zijn geval betekende dat: Don Quichot spelen in een door hem zelf geregisseerde musical (l'Homme de la Mancha) en een filmcarrière beginnen.

Hoewel zijn verrichtingen als filmacteur welwillend werden ontvangen, behaalde hij op dat gebied niet het enorme succes dat hem als zanger ten deel viel. De twee films die hij zelf regisseerde waren ronduit flops en Brel moest concluderen dat het najagen van deze droom in een mislukking was geëindigd. Ook de kindertheatervoorstelling Voyage sur la lune leverde niet het gewenste resultaat. Brel en Rauber leverden de liedjes voor deze musical maar bliezen de voorstellingen vlak voor de geplande première in 1970 af, omdat ze het werk van regisseur Jean-Marc Landier ondermaats vonden.

Minder artistieke bezigheden genoten na 1967 Brels aandacht: hij behaalde zijn vlieg- en zeilbrevet en bevoer samen met minnares Maddly Bamy per zeiljacht Askoy II de Atlantische en Stille Oceaan. Uiteindelijk belandde het paar op het eiland Hiva Oa, onderdeel van de Marquesaseilanden in de Stille Oceaan.

Afscheid[bewerken]

Het graf van Jacques Brel op Atuona (Marquesaseilanden)

Toen bij Brel in 1974 longkanker werd geconstateerd, vestigde hij zich definitief op Hiva Oa. Met het vliegtuigje Jojo (genoemd naar zijn kort tevoren overleden vriend) verleende hij hand-en-spandiensten aan de lokale bevolking. Hij reisde nu en dan naar Europa voor een medische behandeling (een deel van zijn linkerlong werd verwijderd) en uiteindelijk voor het opnemen van een laatste lp.

De lp Brel verscheen eind 1977 en was de eerste volwaardige Brel-plaat in bijna tien jaar. Er werden op de dag dat de plaat uitkwam 600.000 exemplaren van verkocht en in artistiek opzicht werd Brel als een succes beschouwd. Kort na het uitkomen van de plaat keerde Brel weer terug naar Hiva Oa, waar hij tot de zomer van 1978 samen met Maddly verbleef.

Een snel verslechterende gezondheidstoestand dwong hem de laatste drie maanden van zijn leven in Frankrijk door te brengen. Hij stierf in een ziekenhuisbed in Bobigny (bij Parijs) aan een longembolie en werd begraven op Hiva Oa.

Na zijn dood[bewerken]

In de jaren na zijn dood raakte Brel allerminst in de vergetelheid. Zijn dochter France richtte in 1981 de Fondation Jacques Brel op, die sindsdien waakte over zijn artistieke nalatenschap. Al in 1962 had Miche Brel de muziekuitgeverij Éditions Pouchenel in het leven geroepen om Brels werk uit te geven. In 2006 fuseerden beide tot Éditions Jacques Brel.

In de 21ste eeuw wordt Brels werk door andere artiesten uitgevoerd. Franstalige radioluisteraars uit diverse landen riepen Ne me quitte pas uit tot het beste lied van de twintigste eeuw en kijkers van de RTBF kozen Brel op 20 december 2005 als De Grootste Belg. In de Vlaamse tegenhanger van deze verkiezingen eindigde hij als 7de.

Brels gecompliceerde verhouding met vrouwen echoot nog jaren na: de twee weduwes Miche Brel en Maddly Bamy bakkeleien 25 jaar na Brels overlijden nog steeds over de vraag waar Brels graf zich behoort te bevinden en wat (lees: wie) er precies op de steen vermeld moet staan. Daarnaast houdt Maddly Bamy de wereld periodiek op de hoogte van hetgeen Brel haar op bovennatuurlijke wijze vanuit het hiernamaals zou doorseinen.

Discografie[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Voor een uitgebreide discografie, zie Discografie van Jacques Brel.

Het werk van Brel werd in de periode van 1953 tot 1977 uitgebracht op tientallen, meestal titelloze, ep's en lp's, waarbij het beleid van de platenmaatschappij vaak per land verschilde.

In 2003 verscheen een 15-delige cd-uitgave van Brels verzameld werk op basis van oorspronkelijke lp's. Pas bij deze uitgave kregen deze albums onderstaande titels toebedeeld.

  • Grand Jacques (1954)
  • Quand On n'a Que l'Amour (1957)
  • Au Printemps (1958)
  • La Valse à Mille Temps (1959)
  • Marieke (1961)
  • Enregistrement Public à l'Olympia 1961 (1962)
  • Les Bourgeois (1962)
  • Enregistrement Public à l'Olympia 1964 (1964)
  • Les Bonbons (1966)
  • Ces Gens-Là (1966)
  • Jacques Brel '67 (1967)
  • J'arrive (1968)
  • L'Homme de la Mancha (1968)
  • Ne Me Quitte Pas (1972)
  • Les Marquises (1977)

Radio 2 Top 2000[bewerken]

Nummer met notering(en)
in de Radio 2 Top 2000
'99 '00 '01 '02 '03 '04 '05 '06 '07 '08 '09 '10 '11 '12 '13
Le moribond - - - - - - - 1743 1753 - - - - - -
Marieke 1049 - 1180 1131 808 1073 858 913 1044 946 1188 1487 1524 1419 1376
Mijn vlakke land 321 442 470 393 368 304 330 292 331 315 359 404 565 681 610
Ne me quitte pas 66 195 134 133 101 113 86 82 88 90 94 72 118 130 93
Voir un ami pleurer 977 - 1166 804 675 774 627 624 787 689 887 1036 1045 1050 923

Videografie[bewerken]

  • Les Adieux a l'Olympia (dvd-live, 2005)
  • Brel: Comme quand on était beau (verzameling van 3 dvd's van diverse televisieopnamen)

Filmografie[bewerken]

Hoewel hij vanaf eind jaren vijftig al incidenteel in (nooit uitgebrachte) films speelde, begon Brels filmcarrière pas werkelijk na zijn afscheid van het podium. Van zijn twee pogingen om films te regisseren, gaf hij later toe dat die waren mislukt. Zijn acteerprestaties werden over het algemeen wel positief ontvangen.

Brel acteerde in de volgende films:

Titel Jaar Regie Andere acteurs Muziek Rol
Les Risques du métier 1967 André Cayatte Emmanuelle Riva Jacques Brel en François Rauber Jean Doucet, een onderwijzer die wordt beschuldigd van verkrachting.
La bande à Bonnot 1968 Philippe Fourastié Bruno Cremer, Annie Girardot Jacques Brel en François Rauber Raymond la Science, een van de leiders van een bende bankovervallers.
Mon oncle Benjamin 1969 Edouard Molinaro Claude Jade, Bernard Blier Jacques Brel Benjamin Rathery, een schalkse plattelandsdokter in het Frankrijk onder Lodewijk XV. De film is voornamelijk gevuld met degengevechten en blote dames.
Mont-Dragon 1970 Jean Valère Françoise Prévost, Catherine Rouvel Georges Dormond, een ontslagen militair die wraak neemt op degenen die hij voor zijn ontslag verantwoordelijk houdt.
Les assassins de l'ordre 1971 Marcel Carné Catherine Rouvel, Paola Pitagora, Charles Denner Een rechter die drie van moord verdachte politie-agenten poogt te veroordelen.
Franz 1971 Jacques Brel Barbara Jacques Brel en François Rauber Léon, een postbeambte die in een sanatorium indruk poogt te maken op ene Leonie (gespeeld door Barbara). De ervaren regisseur Eduard Molinaro hielp Brel om dit regiedebuut af te ronden.
L'Aventure c'est l'aventure 1972 Claude Lelouch Lino Ventura, Jacques Brel, Charles Denner Jacques, lid van een bende op hol geslagen gangsters.
Le bar de la fourche 1972 Alain Levent Rosy Varte, Isabelle Huppert Jacques Brel Van Horst, die na vele omzwervingen terugkeert bij de minnares die hij ooit belazerde.
Le Far West 1973 Jacques Brel Jacques Brel en François Rauber Jacques, in een film over volwassenen die het Wilde Westen van hun jeugd in België pogen te hervinden.
L'emmerdeur 1973 Eduard Molinaro Lino Ventura, Caroline Cellier Jacques Brel en François Rauber Pignon, een vertegenwoordiger in overhemden die tijdens een zelfmoordpoging per ongeluk een huurmoordenaar in zijn werk stoort.

Bronnen[bewerken]

  • Œuvre intégrale (1982, verbeterde uitgave 1998)
Al zijn teksten, waaronder die van bijna 200 chansons (1982: ISBN 2-221-01068-X, paperback; ISBN 2-221-01069-8, gebonden).
Door de familie Brel geautoriseerde biografie. Todd heeft inzage gekregen in de archieven van de familie.
De eerste Nederlandstalige Brel-biografie. De banden tussen Brel en Nederland krijgen extra aandacht.
Bundel essays over Brel.
Biografie waarvoor onder andere Maddly Bamy werd geïnterviewd.
  • Jacques Brel / Ne me quitte pas / Laat me niet alleen (2004).
Circa 80 chansonteksten, zij-aan-zij met een zingbare Nederlandse vertaling. Vertalers: Ernst van Altena, Benno Barnard, Geert van Istendael, Koen Stassijns e.a. Met achtergronden en een bonus-cd van Mich en Scène (ISBN 90-388-0325-7, Pluche reeks).

Zie ook[bewerken]

Voetnoten
  1. Jacques Brel et les Flamandes, interview uit 1960 in het SONUMA-archief

Externe links

Etalagester
Etalagester Dit artikel is op 5 november 2005 in deze versie opgenomen in de etalage.