Japanse notenboom

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Ginkgo biloba
IUCN-status: Bedreigd[1]
Bladeren van de Japanse notenboom
Bladeren van de Japanse notenboom
Taxonomische indeling
Rijk: Plantae (Planten)
Stam: Embryophyta (Landplanten)
Klasse: Spermatopsida (Zaadplanten)
Clade: Naaktzadigen
Orde: Ginkgoales
Familie: Ginkgoaceae
Geslacht: Ginkgo
Soort
Ginkgo biloba
L. (1771)
Ginkgo biloba op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie

De Japanse notenboom of ginkgo (Ginkgo biloba) is een boom uit de familie Ginkgoaceae en is oorspronkelijk afkomstig uit China. De soort wordt gekweekt en is niet meer in het wild bekend. De plant wordt gezien als een levend fossiel vanwege het feit dat het de enige overgebleven soort is van zowel het geslacht Ginkgo als de familie Ginkgoaceae. De soort wordt ook wel Japanse of Chinese tempelboom genoemd.

De Japanse notenboom is tweehuizig. Wereldwijd zijn er minder vrouwelijke exemplaren dan mannelijke. De mens plant selectief mannelijke bomen aan omdat de 'vruchten' een onaangename geur verspreiden. Het verschil tussen beide geslachten is alleen te zien wanneer de boom in bloei staat of 'vruchten' heeft. De boom groeit onregelmatig en kegelvormig en wordt circa 40 meter hoog. In Nederland en België worden kweekvormen gebruikt waardoor de boom vaak niet zo hoog wordt.

Vrucht[bewerken]

De 'vruchten' van de Japanse notenboom zijn botanisch gezien de zaden. Doordat de zaadhuid vlezig is, lijken het vruchten. De zaden zijn abrikoosvormig met een zilveren gloed (vandaar de naam Ginkgo: gin = zilver; kyo = abrikoos). Als de zaden in het najaar op de grond vallen, begint de vlezige zaadhuid te rotten waarbij er butaanzuur vrijkomt, wat ruikt als ranzige boter. De inhoud van de zaden, ginnan genoemd, wordt in China en Japan beschouwd als delicatesse, waaraan bovendien tal van heilzame werkingen wordt toegeschreven.

Classificatie[bewerken]

De Japanse notenboom behoort tot de Ginkgoales, een orde die gedurende het mesozoïcum (248 tot 65 miljoen jaar geleden) van grote betekenis was, maar thans op één soort na is uitgestorven.

De geslachtsnaam Ginkgo is afgeleid van het Japanse 'Ginkyo', wat 'zilveren abrikoos' betekent. Het woord 'biloba' betekent 'twee lobben' en verwijst naar de vorm van de bladeren. De spelling met een 'g' in plaats van een 'y' is het gevolg van een leesfout die in de officiële benaming van de boom terecht is gekomen.

Verspreiding[bewerken]

Tijdens het Tertiair kwam de Japanse notenboom over vrijwel het hele Noordelijke halfrond voor. Tijdens de jaartelling was de boom aan het uitsterven. Waarschijnlijk is de boom rond 800 samen met het boeddhisme uit China naar Japan overgekomen. Daar werd de boom bij tempels gekweekt, wat de bijnaam tempelboom opleverde.

In 1730 is de Japanse notenboom naar Europa gebracht en in 1784 naar Noord-Amerika. De Japanse notenboom komt in het wild alleen nog voor in het berglandschap van de provincie Zhejiang in het oosten van China. De waarschijnlijk oudste en dikste Europese boom staat in het Vlaams-Brabantse Geetbets, die omstreeks 1730 geplant zou zijn. In Utrecht staat ook een Japanse notenboom die in 1730 geplant zou zijn, maar waarschijnlijker is dat deze omstreeks 1760 is geplant, omdat in 1787 wordt vermeld dat de boom op dat moment 4 m hoog was. Er is ook een Japanse notenboom in het Oost-Vlaamse Aalst. Ook in de plantentuin te Leuven is er een te vinden, alsook in de loomrijke tuin van het café 'de Blauwe Schuit' aan de Leuvense Vismarkt. Daarnaast kan je hem vinden bij het bankje aan de Alma 2. In een privé park te Ollignies staat er zowel een mannelijk als een vrouwelijk exemplaar. Ook in Harderwijk staat een oude Japanse notenboom. Het verhaal gaat dat de Zweedse plantkundige Carl Linnaeus de boom heeft geplant omstreeks 1735. De boom maakte deel uit van de universteitstuin en werd gebruikt om onderzoek te doen naar de geneeskundige werking ervan. Tegenwoordig staan op veel plaatsen in Nederland Japanse notenbomen, met name in parken en in steden. Vrouwelijke exemplaren zijn onder andere te vinden in het Kalheupinkpark in Oldenzaal en in het Arboretum De Dreijen in Wageningen en op het kantoorterrein van Staatsbosbeheer in het Haagse Bos in Den Haag.

Symboliek[bewerken]

In het Verre Oosten is de Japanse notenboom een voorwerp van verering. In Japan wordt de boom als een god vereerd. De Japanse notenboom staat symbool voor onveranderlijkheid, hoop, liefde, toverkracht, tijdloosheid, en een lang leven. Vele kunstenaars zijn geïnspireerd door de Japanse notenboom. Het was de lievelingsboom van Goethe. Hij heeft er enkele honderden opgekweekt en geplant. Ook schreef hij er een sonnet over.

Ginkgolides[bewerken]

Chemische structuur van ginkgolides

In de Japanse notenboom komen ginkgolides voor. Dit zijn biologisch actieve terpenoïde lactonen. Het zijn diterpenoïden met een skelet van twintig koolstofatomen en waarvan de biosynthese via geranylpyrofosfaat verloopt.

Geneeskrachtig of niet?[bewerken]

Beweringen en gebruik[bewerken]

Naar verluidt wordt in China reeds duizenden jaren de zaden van de Japanse notenboom gebruikt bij ademhalingsproblemen, blaas- en nierproblemen, spijsverteringsproblemen, gehoorverlies en andere kwalen. De bladeren worden onder andere gebruikt om de bloedsomloop te verbeteren, bij ademhalingsproblemen, gehoorverlies, geheugenverlies, huidziekten, en angst. Ook preparaten die zaden of bladeren van de Japanse notenboom bevatten zijn zeer populair, vooral in de landen om ons heen, voornamelijk in Duitsland en Frankrijk, voor de bestrijding van circulatiestoornissen in de hersenen en de ledematen. In Nederland wordt 'ginkgo' op recept voorgeschreven voor etalagebenen. Vooral in de homeopathie gelooft men in de rol van dit kruid in de behandeling en preventie van leeftijdsgebonden klachten. De Japanse notenboom wordt dan gebruikt tegen problemen met de bloedsomloop.

Wetenschappelijk onderzoek[bewerken]

Aangezien vele van deze (vaak eeuwenoude) beweringen nooit met enige wetenschappelijke bewijs zijn aangetoond, en het product aan populariteit toeneemt, is er in de moderne medisch-wetenschappelijke wereld meer en meer onderzoek gedaan naar de veronderstelde geneeskundige werking van de Japanse notenboom, vooral de bladeren.

In 1992 publiceerden J. Kleijnen en P. Knipschild in The Lancet over deze plant. Ze analyseerden 55 onderzoeken naar het effect van de Japanse notenboom bij claudicatio intermittens ('etalagebenen') en zogenoemde 'cerebrale insufficiëntie', een syndroom dat geassocieerd wordt met beginnende dementie. In 54 van deze trials werd een positief effect van het middel gezien, maar de meeste onderzoeken vertoonden ernstige methodologische tekortkomingen. Slechts tien onderzoeken kregen het predicaat 'goed'.

Dagblad Het Parool van 18 maart 1999 meldde dat in de volgende week de Maastrichtse epidemioloog M. van Dongen zou promoveren op een onderzoek naar de werking van Ginkgo biloba. Zijn conclusie: er is geen bewijs dat de zogenaamde 'geheugenpil' werkzaam is.

In december 2007 publiceerde het Nederlandse Rijksinstituut voor Volksgezondheid en het Milieu (RIVM) een rapport over de werkzaamheid van ginkgo. Daarin staat onder meer:

Aanhalingsteken openen

Er is onvoldoende bewijs voor drie geclaimde gezondheidseffecten bij het gebruik van kruidenpreparaten op basis van de Ginkgo biloba. Ook toont een analyse van 29 Ginkgo-preparaten aan dat het merendeel niet bevat wat op het etiket vermeld staat. Daarnaast kan bij de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid de veiligheid niet worden gegarandeerd. Dit blijkt uit onderzoek van het RIVM. Fabrikanten claimen dat Ginkgo biloba-preparaten bloedcirculatie en geheugenfunctie verbeteren en ouderdomsverschijnselen verminderen. Het RIVM heeft de wetenschappelijke onderbouwing van deze gezondheidsclaims getoetst aan nieuwe Europese criteria. Hieruit volgt dat de beschikbare studies onvoldoende bewijs leveren voor deze gezondheidseffecten. Dit komt vooral door een gebrek aan gegevens uit studies met gezonde proefpersonen.

Aanhalingsteken sluiten
Bladeren van de Japanse notenboom in herfstkleur

De geëvalueerde studies beschrijven alleen resultaten met het gestandaardiseerde Ginkgo biloba-extract. De meeste van de geanalyseerde preparaten bevatten echter niet het gestandaardiseerde extract. Ook kwamen in veel van de gevallen de gemeten gehalten aan actieve bestanddelen niet overeen met de hoeveelheden die op het etiket staan.

Daarnaast zijn er heel weinig gegevens beschikbaar over de giftigheid. Hierdoor is het niet mogelijk om een veilige grens af te leiden. Voor niet nader beschreven Ginkgo-preparaten wordt bij inname van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid in sommige gevallen melding gemaakt van bloedingen. Het gebruik van niet-gestandaardiseerd Ginkgo-extract kan dus risicovol zijn: het is niet uit te sluiten dat zulke preparaten stoffen bevatten die onder andere kanker kunnen veroorzaken.[2]

Een cochrane review uit 2009[3] stelt dat er geen bewijs voor een klinisch significant voordeel ten aanzien van patiënten met perifere slagaderaandoeningen bij gebruik van de Japanse notenboom gevonden kon worden.

Andere toepassingen[bewerken]

Het blad van de Japanse notenboom wordt ook gebruikt in cosmetica (huidproducten, shampoo), als insecticide en als mest.

Trivia[bewerken]

  • Het blad van de Japanse notenboom staat sinds The Ginkgo Manifest (2003) symbool voor artikel 9 van de Japanse grondwet en staat voor de overlevingskrachten. Hierover is veel geschreven door o.a. Maarten Knottenbelt.
  • Goethe was gefascineerd door de merkwaardige waaiervorm van het blad en heeft er in 1819 over gedicht.
Bronnen, noten en/of referenties