Leprozerie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een leprozerie, leprakolonie, melaatsenkolonie of leprozenhuis, is een inrichting (een speciaal soort ziekenhuis) voor lepralijders, waar zij geïsoleerd werden gehouden van de rest van de bevolking, om te voorkomen dat anderen zouden worden besmet met lepra.

In de middeleeuwen, vooral na de kruistochten, werden er overal in West-Europa veel van deze inrichtingen gebouwd, die meestal buiten de stadsmuren kwamen te staan. Volgens de geschiedschrijver Mattheus Paris, die in de tweede helft der 13e eeuw leefde, waren er in zijn tijd zo'n 1900 leprozenhuizen in de westerse wereld[1].

Spinalonga op het Griekse eiland Kreta, een van de laatste leprozerieën van Europa, werd gesloten in 1957.

Nederland en kolonies[bewerken]

Middeleeuwen[bewerken]

Van de leprozerieën uit de middeleeuwen is nog maar weinig terug te vinden. Volgens archieven zijn er in Nederland leprakolonies geweest in Alkmaar, Amersfoort, Amsterdam, Arnhem, Bergen op Zoom, Breda, Brielle, Brouwershaven, Delft, Deventer, Dordrecht, Eindhoven, Gorinchem, Gouda, 's-Gravenhage, Groningen, Haarlem, Harderwijk, Hattem, 's-Hertogenbosch, Heusden, Hoorn, IJsselstein, Kampen, Kuilenburg, Leeuwarden, Leiden, Maastricht, Middelburg, Naarden, Nijmegen, Oudewater, Oldenzaal, Rotterdam, Schiedam, Schoonhoven, Sneek, Steenwijk, Utrecht, Veere, Venlo, Wijk bij Duurstede, Zierikzee, Zutphen en Zwolle. In de 17e eeuw nam het aantal leprapatiënten af. Vanwege de Spaanse dreiging tijdens de 80-jarige oorlog werden veel steden versterkt. Om een vrij schootsveld te creëren werden veel leprozerieën, die meestal vlak buiten de stadsdmuur lagen, afgebroken en de overblijvende leprozen werden opgevangen in de steden zelf.[2] Andere leprozerieën in Nederland werden, na het verdwijnen van de lepra, in gebruik genomen als weeshuis of bejaardentehuis. De leprozerie van Haarlem werd 'Dolhuys' (psychiatrische inrichting). Museum het Dolhuys is nu gewijd aan de psychiatrie [3]. De laatste leprozerie werd gesloten in 1672 (Leeuwarden). In Harderwijk zijn in 2007 de fundamenten van een leprozerie uit 1350 opgegraven. Voor zover bekend is dit de enige archeologische vondst in Nederland van een leprozerie.

In veel oude steden herinneren straatnamen als Lazarusstraat of Lasarijstraat (onder andere in Gouda, Etten-Leur en Middelburg) aan de plaats van de voormalige leprozerieën. In Den Haag herinnert de straatnaam Zieken aan de vroegere leprozerie. Het Waterlooplein in Amsterdam heette, voor de demping rond 1880, Leprozengracht. De naam Blaethuis (afgeleid van Melatenhuis) werd gebruikt in Limburg.

Latere leprozerieën[bewerken]

In Veenhuizen bevond zich van 1845 tot 1886 een leprozerie voor oud-kolonialen met lepra. De moderne leprozerie Heidebeek werd in 1914 gesticht in Heerde en was een opvang van leprapatiënten uit Nederlands Oost-Indië. Begin jaren vijftig verbleven in Heidebeek veel uit intussen onafhankelijk Indonesië afkomstige Molukkers met lepra.

Suriname[bewerken]

In Suriname bevond zich een leprakolonie op de voormalige plantage Batavia aan de rivier Coppename. Onder andere Peerke Donders werkte er.

België[bewerken]

In België wijzen straten met namen als Leprozerijstraat, Lazarijstraat of Rue de la Maladrerie (Maladrie) op een vroegere leprozerie, zoals in Boechout, Dendermonde, Diest, Doornik (Tournai), Geldenaken (Djodoigne), Hasselt, Herk-de-Stad, Moeskroen (Mouscron), Oudenaarde, Tienen, Frameries en La Louvière (beide in Henegouwen).

Bijzondere leprozerieën in de 21e eeuw[bewerken]

Duitsland[bewerken]

In het uit de veertiende eeuw daterende "Leprosorium Kinderhaus" in Münster is het Duitse Lepramuseum gevestigd, waarvan de website een uitgebreid overzicht geeft van 'alle' leprozerieën in Duitsland.

Frankrijk[bewerken]

In het dorpje Saint-Yon ten zuiden van Parijs ligt aan de weg D26 de oude, nog gave leprozerie La Madeleine, gesticht in de tijd van Lodewijk XIV (17e eeuw), nu in gebruik als pension en boerderij. Leprozerieën werden in Frankrijk vaak La Madeleine (naar Maria Magdalena) of Saint-Lazare (naar Lazarus) genoemd.

Griekenland[bewerken]

Het kleine eiland Spinalonga voor de kust van Kreta was tot 1957 in gebruik als leprozerie. De roman The Island (2005) van Victoria Hislop speelt zich af op Spinalonga. Tegenwoordig is het een toeristische attractie.

Verenigd Koninkrijk[bewerken]

In Taunton, hoofdplaats van het Engelse graafschap Somerset, is een leprozerie uit de 12e - 13e eeuw als museum ingericht. In Harbledown, een dorpje bij Canterbury is nog steeds de kerk te vinden van het voormalige St. Nicholashospital uit de 11e eeuw. De houten huisjes zijn in de 17e eeuw (na het verdwijnen van de lepra) vervangen door stenen armenhuisjes, maar nog steeds ademt het complex de sfeer van een historisch lepradorp[4].

Noorwegen[bewerken]

In het St.George Leprahospitaal in Bergen is nu het Lepramuseum gevestigd. Hier ontdekte Armauer Hansen in 1873 de leprabacterie. Het duurde nog meer dan 100 jaar voordat ook een medicijn gevonden werd die deze bacterie kon stoppen.

Spanje[bewerken]

In Fontilles in Alicante wonen nog enkele tientallen lepra-patiënten in een voormalige leprozerie, die nu als verzorgingshuis fungeert dat wordt geleid door franciscaner nonnen.

Roemenië[bewerken]

In Tichileşti wonen nog enkele lepra-patiënten in een leprozerie.

Japan[bewerken]

De 14 leprozerieën in Japan zijn alle omgevormd tot moderne verzorgingshuizen (lepra-sanatoria), waar oud-leprapatiënten worden verpleegd. De gemiddelde leeftijd van de bewoners is 83 jaar (2014).

De tropen[bewerken]

In de tropen komt nog veelvuldig lepra voor en daar zijn soms hele dorpen als leprozerieën ingericht. Met de voortschrijdende medische kennis, nieuwe medicijnen en betere zorg gaat men er steeds meer toe over lepralijders via ambulante zorg te behandelen en ze niet meer geheel van de buitenwereld te isoleren. Omdat er nog veel vooroordelen bestaan ten aanzien van lepra worden echter nog steeds veel leprapatiënten uitgestoten uit hun gemeenschap en rest hun niets anders dan samen met lotgenoten in een lepradorp te wonen. Ook oudere leprapatiënten, die vaak al gehandicapt raakten voordat de medicijnen voor lepra werden ontwikkeld, wonen vaak nog in voorzieningen rondom (lepra)ziekenhuizen, zoals in de Mercy Homes van Leprazending in India, die steun genieten van de gespecialiseerde ngo Damiaanactie.

Wetenswaardigheden[bewerken]

  • Het woord 'Lazaret' voor een veldhospitaal werd van oorsprong gebruikt voor een leprozerie. De naam 'Lazaret' is afkomstig van Lazarus, van wie (in de Middeleeuwen) werd gedacht dat hij aan lepra leed.
  • De Nederlandse kunstschilder Jan de Bray (ca. 1627-1697) heeft twee portretgroepen van regenten en regentessen van het leprozenhuis van Haarlem geschilderd. Deze werken zijn in het bezit van het Frans Hals Museum.
  • Ferdinand Bol was aan het einde van zijn leven regent van het Amsterdamse Leprozenhuis.

Zie ook[bewerken]

Referenties[bewerken]

  1. Oud Holland 1907
  2. 'Leven buiten de stadsmuur', Daan van Leeuwen 2012
  3. Museum Het Dolhuys, Haarlem
  4. Een uitstekend overzicht van alle leprozerieën die Engeland ooit kende is te vinden in het boek 'Leprosy in Medieval England' van Carole Rawcliffe(2006)