Portaal:Inheemse volkeren van Amerika

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Native north americans.png

Bison (PSF).jpg

[bewerk

Inheemse volkeren van Amerika

Kaart van de cultuurgebieden van de Noord-Amerikaanse indianen, naar Alfred L. Kroeber.

De inheemse volkeren van Amerika zijn de oorspronkelijke bewoners van Amerika. Dit portaal biedt een overzicht van de naties, stammen en groepen die Noord-, Midden- en Zuid-Amerika bewoonden, alsook van de etnische groepen die zich in onze tijd met deze historische volkeren identificeren. Hier vind je informatie over hun taal, cultuur en rijke geschiedenis. Hoewel al deze volkeren van oorsprong Aziatisch zijn en ook fysieke overeenkomsten vertonen met moderne Aziatische volkeren, waren ze na hun emigratie toch lang geïsoleerd. Zo ontwikkelden ze zich tot een duidelijk herkenbare Amerikaans-Indiaanse groep. De volkeren van de Nieuwe Wereld ontwikkelden gedurende deze isolatie culturen die opmerkelijk verschilden van die van de Oude Wereld. Vindingen uit de Oude Wereld zoals het wiel en de ploeg bleven gedurende millennia onbekend. Andere ontwikkelingen zoals pottenbakken en verstedelijking bereikten dan weer een hoog niveau. Bij de volkeren van noordoost Siberië en noordwest Alaska is dit onderscheid tussen 'Aziaten' en 'Amerikanen' veel minder duidelijk. Wanneer er voor de eerste keer mensen verschenen in Amerika staat niet vast. Wel wordt aangenomen dat het tijdens het Pleistoceen (meer dan 10000 jaar geleden) moet zijn gebeurd. De huidige consensus onder autoriteiten is dat mogelijk ten vroegste 60000 jaar geleden mensen de bevroren Beringstraat zijn overgestoken. Het gebied tussen Arctis in het noorden en Vuurland in het zuiden is het tafereel van de meest verscheiden culturen. De stereotiepe beeldvorming van de indiaan als bizonjager te paard heeft slechts betrekking op het gebied van de prairies en de vlakten. De culturen van de oorspronkelijke bewoners van Amerika worden doorgaans in 15 regio’s verdeeld. In Noord-Amerika vinden we de Arctische regio, de Subarctische regio, de Noordwestkust, Californië, het Plateau, het Grote Bekken, het Zuidwesten, de Vlakten, het Noordoosten en het Zuidoosten. In Midden- en Zuid-Amerika bevinden zich Meso-Amerika, het (Circum-)Caribisch gebied, de Andes, de Amazone en de Zuidkegel.


In het Nederlandse taalgebied is indiaan de gangbare benaming voor de bevolking van de beide Amerika’s, met uitzondering van de Arctische regio’s. In Angelsaksische landen en voornamelijk in de Verenigde Staten is de benaming 'indiaan' (indian) niet meer gebruikelijk en vervangen door het politiek correcte 'native American', terwijl in Canada gesproken wordt over First Nations of Premières Nations. In de naamgeving van dit portaal is daarmee rekening gehouden, ook al heeft de benaming indianen bij ons niet meteen een pejoratieve bijklank.

De in de Arctis wonende volken worden Eskimo's en Aleoeten genoemd. Sommige Eskimogroepen ervaren de benaming Eskimo’s als een scheldwoord. In Canada en Groenland wordt daarom de voorkeur gegeven aan de term Inuit. Eskimo’s worden ook in Nederland steeds vaker aangeduid met de term Inuit, hoewel deze term eigenlijk de Yupik in Alaska niet omvat.

Zie ook het Wikipedia:Wikiproject/Inheemse volken van Amerika.

Bison (PSF).jpg

[overzicht

[bewerk

Inheemse taalgroepen van Amerika

Noord-Amerikaanse talen
Nuvola single chevron right.svg Zie Inheemse talen van Amerika voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Amerika was en is een van de taalkundig meest diverse gebieden ter wereld. Er werden ten tijde van Columbus duizenden verschillende talen gesproken. Met name Californië, waar ooit 74 talen van 18 verschillende taalfamilies werden gesproken, en het noordwesten van Zuid-Amerika waren rijk aan talen en taalfamilies. De Europese kolonisatie van het continent heeft ertoe geleid dat een groot deel van deze rijkdom aan talen verdwenen is, maar ook nu nog worden er in Noord- en Zuid-Amerika honderden indiaanse talen gesproken. Een groot aantal van deze talen zal rond 2050 echter uitgestorven zijn.

Noord-Amerika is een taalkundig zeer divers gebied. Er werden oorspronkelijk ongeveer 296 verschillende talen gesproken. Van deze talen behoren 269 tot een van de 29 Noord-Amerikaanse taalfamilies. De overige 27 talen zijn isolaten of ongeclassificeerde talen. De grootste taalfamilies zijn de Uto-Azteekse talen (1,95 miljoen sprekers, waarvan 1,5 miljoen Nahuatl spreken), de Na-Denétalen (200.000 sprekers, waarvan 180.000 Navajo spreken) en de Algische talen (180.000 sprekers, voornamelijk Cree en Ojibwe.) Van ca. 296 oorspronkelijke door inheemse volkeren gesproken talen in Noord-Amerika worden er nog 175 gesproken. Daarvan worden er 125 niet meer aangeleerd door kinderen. Als er geen actie wordt ondernomen, zullen deze talen uitsterven. (Bron:Indigenous Language Institute (Engels))

Ook Midden-Amerika is een taalkundig divers gebied. De Oto-Manguetalen, Mayatalen en Uto-Azteekse talen worden allen door meer dan miljoen mensen gesproken. Midden-Amerika is de enige plaats in Amerika waar al voor de komst van Europeanen, door volken als de Maya’s, Olmeken en Zapoteken, taal op schrift werd gesteld.

De taalkundige diversiteit van Noord-Amerika valt in het niet bij die van Zuid-Amerika. Rond 1500 werden er naar schatting ongeveer 1500 talen gesproken. Het merendeel daarvan is nu verdwenen, maar 350 talen worden nog steeds gesproken. De grootste taal, zuid-Quechua, wordt tegenwoordig door 6,9 miljoen mensen gesproken. Het Guaraní is uniek als enige indiaanse taal die ook door niet-indianen op grote schaal gesproken wordt. Het is een officiële taal in Paraguay en wordt daar meer gesproken dan Spaans. Meer dan de helft van de plattelandsbevolking spreekt alleen Guaraní.

Voor een overzicht van artikelen over de inheemse talen van Amerika zie Categorie:Indiaanse taal en Categorie:Eskimo-Aleoetische taalfamilie.

Bison (PSF).jpg

[bewerk

De Arctische regio

Nuvola single chevron right.svg Zie Inheemse volken van de Arctische regio voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Iglo’s

De Arctische regio of Arctis is de noordelijkste cultuurregio in Amerika. Het gebied strekt zich uit van Alaska tot aan Groenland en bestaat uit koud en onherbergzaam land. Hier komen de iglo en de kajak vandaan. De bevolking van de Arctis, de Aleoeten, Yupik en Inuit, leefden van de jacht. De Inuit en Yupik worden samen Eskimo's genoemd en spreken evenals de Aleoeten talen van de Eskimo-Aleoetische taalfamilie.

De bevolking van de Arctische regio wordt doorgaans niet tot de indianen gerekend. Ze zijn pas relatief recent Amerika binnengekomen en hebben meer gemeen met de volken in het oosten van Siberië dan met de indianen die ten zuiden van hen wonen.

Voor een overzicht van artikelen over de bevolking van de Arctische regio zie Categorie:Inheemse bevolking van de Arctische regio.

Bison (PSF).jpg

[bewerk

De Noordwestkust

Nuvola single chevron right.svg Zie Noordwestkust voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Een dorp van de Haida

De Noordwestkust, of kortweg het noordwesten (Engels: (Pacific) Northwest Coast), beslaat de noordwestkust van Noord-Amerika, en omvat delen van de huidige Canadese provincie Brits Columbia en de Amerikaanse staten Alaska, Washington en Oregon.

Het noordwesten werd voor de komst van de Europeanen bewoond door een etnisch en taalkundig gevarieerde groep volken. Het bekendste product van de Noordwestkustculturen is de totempaal, die door de stammen in het noorden werd gemaakt. Een interessant kenmerk van de Noorwestkust is dat de volken die er wonen vaak zogenaamde complexe jager-verzamelaarsamenlevingen vormden. Dit zijn samenlevingen van jager-verzamelaars met een hiërarchische structuur, die in het noordwesten mogelijk was door de grote natuurlijke rijkdom van het gebied.

Voor een overzicht van artikelen over de bevolking van de Noordwestkust zie Categorie:Indianen van de Noordwestkust.

Bison (PSF).jpg

[bewerk

Het Plateau

Nez Percékrijger te paard

Het Plateau, omringd door bergen, is een landschap van heuvels, hoogvlakten, berghellingen en ravijnen. Het gebied wordt afgebakend door de Cascade Range in het westen, die haar scheidt van de volken van de Noordwestkust en de Rocky Mountains in het oosten, die haar scheiden van de Vlakten. In het noorden gaat ze over in de beboste Subarctische regio en in het zuiden grenst ze aan het Grote Bekken. Het Grote Bekken en het Plateau worden ook wel samen als een enkel cultuurgebied beschouwd, dat de Intermonane regio genoemd wordt. Het Plateau werd bewoond door volken als de Flathead, Pend d'Oreille, Nez Percé, Palouse en Yakama. Veel volken spraken Salishtalen of Sahaptische talen.

De inwoners van het Plateau waren jager-verzamelaars. De meeste van hen woonden in permanente dorpen langs de rivier, en trokken vandaar voor korte periodes naar kampen in het hoogland. Met de komst van het paard werden sommige groepen van het Plateau nomadische bizonjagers. Deze groepen namen veel elementen van de culturen van de Vlakten over, zoals tipi’s.

Bison (PSF).jpg

[bewerk

Het Zuidwesten

Portretten van Apaches

Het Zuidwesten bevindt zich tussen de Rocky Mountains en de Mexicaanse Sierra Madre, en beslaat voornamelijk de Amerikaanse staten Arizona en New Mexico. Het is een droog landschap, dat echter doorsneden wordt door belangrijke rivieren, zoals de Colorado en de Rio Grande. Het gebied werd zowel bewoond door landbouwers als door jager-verzamelaars.

In het verleden hebben in het Zuidwesten verschillende culturen gebloeid die ten tijde van Columbus alweer verdwenen waren. Hiertoe behoren de Anasazi, Hohokamcultuur en Mogolloncultuur. De bevolking die de Spanjaarden, en later de Amerikanen, aantroffen, bestond uit twee groepen: Aan de ene kant waren er de agragrische Pueblovolken, die in de typische pueblonederzettingen woonden en waarschijnlijk (gedeeltelijk) afstammen van de eerdere culturen in dit gebied. Daarnaast waren er de Athabaskischsprekende Apache en de nauw aan hen verwante Navajo, die oorspronkelijk uit Canada kwamen en ergens na het jaar 1000 naar het zuidwesten waren gekomen. Deze nieuwkomers bouwden al snel handelsrelaties op met de pueblovolken, waarbij ze bizonvlees ruilden voor maïs en katoen. Tijdens hun conflicten met de Spanjaarden, Mexicanen en Amerikanen ontwikkelden de Apache en Navajo een reputatie van wrede krijgers en vaardige strategen.

Bison (PSF).jpg

[bewerk

Het Noordoosten

Nuvola single chevron right.svg Zie Noordoostelijke Woudgebieden voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Replica van een Irokees langhuis

Het Noordoosten, ook wel de Noordoostelijke Woudgebieden genoemd, beslaat het gebied rond de Grote Meren in Canada en de Verenigde Staten, en daarnaast de Atlantische kust van Nova Scotia tot Noord-Carolina. Het gebied wordt voornamelijk bewoond door Irokese en Algonkische volken, die voor het merendeel aan landbouw deden. De volken in dit gebied hebben een belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis van de Britse kolonien waaruit later de Verenigde Staten zouden voortkomen. Het noordoosten wordt soms samen met het Zuidoosten als een enkel cultuurgebied beschouwd, de Oostelijke Woudgebieden. In het verleden hebben verschillende culturen in dit gebied gebloeid, die bekend stonden om de heuvels die ze opwierpen. Hiertoe behoren de Adenacultuur, Hopewellcultuur en Mississippicultuur. De stad Cahokia in Illinois, die tot de Mississippicultuur behoorde, was met 10.000 tot 20.000 inwoners de grootste indiaanse stad ten noorden van het huidige Mexico.

Voor een overzicht van artikelen over de bevolking van het Noordoosten zie Categorie:Indianen van het Noordoosten.

Bison (PSF).jpg

[bewerk

Meso-Amerika

Nuvola single chevron right.svg Zie Meso-Amerika voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Een kijk op de Meso-Amerikaanse stad Teotihuacán

Meso-Amerika strekt zich uit van Centraal-Mexico tot Nicaragua. Talrijke hoogstaande indiaanse culturen zijn hier ontstaan, waaronder die van de Azteken, Maya's, Tolteken en Zapoteken. Meso-Amerika is dus niet hetzelfde als Midden-Amerika, al maakt het er wel deel van uit. De naam Meso-Amerika werd voor het eerst gebruikt door de Duitse antropoloog Paul Kirchhoff.

Voor een overzicht van artikelen van Meso-Amerika zie Categorie:Meso-Amerikaanse oudheid.

Bison (PSF).jpg

[bewerk

De Andes

De Zonnetempel in Machu Picchu

De Andes is een 7000 km lange bergketen langs de westkust van Zuid-Amerika, met een gemiddelde hoogte van 4000 meter. Toen de Spanjaarden dit gebied bereikten werd een groot deel beheerst door het machtige Incarijk. De Inca’s zijn verreweg het bekendste volk van de Andes, maar voor hen waren er al vele bloeiende culturen geweest in het gebied. Hiertoe behoren de Nazca-cultuur, de Moche, de Paracascultuur en de Chavin-cultuur.

Voor een overzicht van artikelen over de Inca's zie Categorie:Inca's.

Bison (PSF).jpg

[bewerk

De Zuidkegel

Bevolking van de Zuidkegel

De Zuidkegel beslaat het zuiden van Zuid-Amerika. In tegenstelling tot de overige Zuid-Amerikaanse cultuurgebieden kwam hier geen landbouw voor. De inwoners waren jager-verzamelaars. Soms wordt dit cultuurgebied ook de Marginale regio genoemd. Ze omvat dan naast de Zuidkegel enkele gebieden in het Amazoneregenwoud waar evenmin landbouw voorkomt.

De Zuidkegel omvat onder meer de vruchtbare pampa en de droge steppe van Patagonië. Dit laatste gebied ontleent zijn naam aan de zogenaamde Patagonische reuzen. Meer dan 250 jaar, tot het einde van de achttiende eeuw, gingen er onder Europeanen verhalen rond over dit volk van reuzen dat Patagonië zou bewonen.

Bison (PSF).jpg

[overzicht

[bewerk

Uitgelicht

Anishinaabe of 'Ojibweg'

De Ojibweg zijn een volk van inheemse Amerikanen. Zij worden ook wel Ojibwe, Anishinaabe, Anishinaabeg, Anishinaabe-Ojibwe(g) of Chippewa(y) genoemd. Na de Dineh (Navajo) en de Ahniyvwiya (Cherokee) zijn ze de grootste groep inheemse Amerikanen in Noord-Amerika. Tijdens de periode van de eerste contacten met de Europeanen waren ze zelfs het meest talrijke volk ten noorden van Mexico. In Canada vormen de Ojibweg de grootste inheemse bevolkingsgroep als de Anishininiwag (Ojibweg met Cree (Ayisini)-bloed in de aderen) en Métis (afstammelingen van Ojibweg en Franse, Engelse en Schotse Canadezen) worden meegerekend.

Nuvola single chevron right.svg Verder lezen

Bison (PSF).jpg

[bewerk

De Subarctische regio

Nuvola single chevron right.svg Zie Subarctische regio voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Nederzetting van de Cree in 1871

De Subarctische regio of Subarctis ligt ten zuiden van de Arctische regio en beslaat het binnenland van Alaska en grote delen van Canada. Ook sommige eskimovolken bewonen dit gebied, maar zij worden doorgaans tot de volkeren van de arctis gerekend. De Subarctische culturen bevinden zich grotendeels binnen de zone van 5 miljoen km2 taiga die zich uitstrekt tussen de arctische toendra in het noorden en de bergen, vlakten en loofbossen in het zuiden, en van Labrador in het oosten tot bijna aan de Beringzee in het westen. Het gebied wordt in het westen bewoond door Athabaskische volken en in het oosten door Algonkische volken, met name de Cree.

Voor een overzicht van artikelen over de bevolking van de Subarctische regio zie Categorie:Indianen van de Subarctische regio.

Bison (PSF).jpg

[bewerk

Californië

Nuvola single chevron right.svg Zie Inheemse volken van Californie voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Een Mono-mand

De inheemse volken van Californië zijn de inheemse bevolking die in het gebied dat nu tot de Amerikaanse staat Californië hoort, wonen of gewoond hebben voor de komst van de Europese kolonisten. Er zijn tegenwoordig meer dan honderd federaal erkende indianenstammen in Californië, waarmee de staat de grootste populatie indianen van alle staten heeft, alsook het grootste aantal aparte stammen. Er is een enorme taalkundige en culturele diversiteit.

Het cultuurgebied Californië valt niet volledig samen met de moderne grenzen van de staat. Een aantal stammen in Oost-Californië, ten oosten van de Sierra Nevada maar ten westen van de grens met Nevada, worden tot de stammen van het Grote Bekken gerekend. Een aantal volkeren op de grens met Oregon wordt tot de Noordwestkust gerekend en andere tot het Plateau. Ook in de Mexicaanse deelstaat Baja California leven volken uit het cultuurgebied Californië.

Voor een overzicht van artikelen over de bevolking van Californie zie Categorie:Indianen van Californië.

Bison (PSF).jpg

[bewerk

Het Grote Bekken

Nuvola single chevron right.svg Zie Inheemse volken van het Grote Bekken voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Krijgers van de Ute in 1878

Het Grote Bekken is een endoreïsch bekken met een droog klimaat in het westen van de Verenigde Staten dat het merendeel van Nevada en meer dan de helft van Utah beslaat, evenals delen van Californië, Idaho, Oregon en Wyoming.

De inheemse volken van het Grote Bekken spraken, op de Washo na, Numische talen. Ze waren jager-verzamelaars zonder permanente nederzettingen en met een lage organisatiegraad. Nadat de blanken het paard in Noord-Amerika introduceerden ontwikkelden sommige volken van het Grote Bekken een leefpatroon dat gebaseerd was op de bizonjacht te paard. De Europese kolonisatie van het Grote Bekken begon met de komst van de mormonen in 1848.

Bison (PSF).jpg

[bewerk

De Vlakten

Nuvola single chevron right.svg Zie Prairie-indianen voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Chief Bone Necklace, een Oglala Sioux

De indianen van de Vlakten bewoonden de Great Plains in Noord-Amerika. Deze uitgestrekte en bijna boomloze vlakten waren het thuis van enorme kudden bizons, en werden bewoond bewoond door zo’n 30 verschillende volken. Sommige van hen waren oorspronkelijk nomaden, die in tipi's woonden en voornamelijk van de bizonjacht leefden. Daartoe behoren de Sioux, Cheyenne, Absarokee, Kiowa, Comanche en Blackfoot. Andere volken waren semi-sedentair en leefden naast de bizonjacht van gewassen die ze in hun dorpen verbouwden. Deze volken, tot wie onder meer de Pawnee, Mandan en Wichita behoren, woonden een deel van het jaar in vaste dorpen met huizen van aarde of gras.

Voor een overzicht van artikelen over de bevolking van de Vlakten zie Categorie:Indianen van de Great Plains

Bison (PSF).jpg

[bewerk

Het Zuidoosten

Drie Cherokee

Het Zuidoosten strekt zich uit van de Mississippi in het oosten tot de Atlantische oceaan in het westen, wordt in het noorden begrensd door de culturen van de Noordoostelijke Woudgebieden en in het zuiden door de Golf van Mexico. Het klimaat is in het noorden gematigd warm en in het zuiden subtropisch. De bekendste volken uit dit gebied waren de vijf beschaafde stammen (Creek, Choctaw, Chickasaw, Cherokee en Seminole, zo genoemd omdat hun bestuur en rechtspraak zich onder Europese invloed hadden ontwikkeld. In het verleden hebben in het Zuidoosten, evenals in het noordoosten, de] Hopewell- en Mississippiculturen gebloeid.

Bison (PSF).jpg

[bewerk

Het Caribisch gebied

Dorp van de Taíno

Het Caribisch gebied beslaat de Caraïbische eilanden, Midden-Amerika ten zuiden van Yucatán en de hooglanden van Guatemala, en de kustgebieden van het huidige Venezuela en Colombia in Zuid-Amerika. De Caraïbische volken waren de eerste indianen die met de Spanjaarden in aanraking kwamen toen Columbus in 1492 op San Salvador de Taíno ontmoette.

Bison (PSF).jpg

[bewerk

Het Tropische woud

Huis van de Shipibo

Het Tropische woud, ook wel de Amazoneregio genoemd, beslaat het met tropische regenwouden bedekte oosten van Zuid-Amerika. Het gebied wordt begrensd door de jager-verzamelaars van de Zuidkegel in het zuiden, de Andes in het westen, de Atlantische Oceaan in het oosten en de volken van het Caraïbisch gebied in het noordwesten. Het onherbergzame karakter van het tropische regenwoud heeft de Europese kolonisatie belemmerd, en ook nu nog wonen er indiaanse volken die nooit met blanken in aanraking zijn gekomen. De vernietiging van het tropische regenwoud door onder meer houtkap is een belangrijke bedreiging voor het voortbestaan van hun culturen.

Subportalen van Noord-Amerika
  CanadaPortaal2.PNG     MexicoPortaal.PNG     VerenigdeStatenPortaal2.JPG     Caraibenbanner.jpg  
Canada Mexico Verenigde Staten Caraïben
Californië · Inheemse volkeren van Noord-Amerika · Jalisco · New York (staat) · New York City · San Francisco · Wilde Westen

Portalen
Portal.svg Hulp en beheerportaal - Gebruikersportaal · Navigatieportaal · In het nieuws · Gesproken Wikipedia · Hoofdpagina (mobiel)
Biologie · Geschiedenis · Kunst & Cultuur · Landen & Volken · Mens & Maatschappij · Politiek · Religie · Sport · Taal · Wetenschap & Technologie
Portaal van de week: Nederland