Sleutelroman

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Een sleutelroman (Frans: roman à clef; Duits: Schlüsselroman) is een roman waarin bestaande personen en gebeurtenissen zodanig worden gefictionaliseerd dat ze voor de ingewijde lezer herkenbaar zijn. Bepaalde aanwijzingen fungeren als een sleutel die het verhaal ontsluiten en die sleutel werd vaak als een appendix bijgevoegd. Het genre ontleent zijn charme aan het spel van tegelijkertijd verhullen en ontmaskeren.[1]

Genretoekenning[bewerken]

Het is soms moeilijk om uit te maken of een roman met een herkenbare werkelijkheid wel terecht een sleutelroman kan worden genoemd. In de roman Het land van herkomst van E. du Perron is de vriendenkring van de auteur herkenbaar in tal van personages. Zo stond Menno ter Braak model voor het personage Wijdenes. Toch is dat op zich niet genoeg om van een sleutelroman te mogen spreken, aldus de samenstellers van het Algemeen letterkundig lexicon, want de vraag is 'of hier niet eerder sprake is van fictionalisering van de werkelijkheid dan van een door de auteur als zodanig bedoelde sleutelroman.'[2] Kennelijk dient de overeenstemming met de werkelijkheid aan bepaalde criteria te voldoen die wellicht het beste kunnen worden samengevat als: een opvallende nauwkeurigheid van overeenstemming met de werkelijkheid die de lezer stimuleert om in de personages de werkelijke personen te herkennen. Ook de definitie van M.H. Abrams vermeldt dat de auteur "expects the knowing reader to identify" de werkelijke personen.[3] Wanneer anderzijds sprake is van een overdreven nauwkeurigheid, kan men zich afvragen of er geen sprake is van een parodie op een sleutelroman. Zo zijn er aanwijzingen dat Geerten Meijsings roman De grachtengordel uit 1992 eerder een parodie op het genre dan een serieuze sleutelroman is: de stad die consequent als A* wordt vermeld is vanaf de allereerste pagina opzichtig herkenbaar als Amsterdam.

Een voorbeeld[bewerken]

De roman De grachtengordel (1992) is een zo duidelijk geval van een sleutelroman dat critici in hun recensies de sleutel erbij leverden.[4] Op basis van die bronnen kan de volgende 'rolverdeling' worden opgesteld.

Lokatie:

  • A* - Amsterdam.

Schrijvers:

Uitgevers:

  • Leo de Wolff - Theo Sontrop.
  • Dirck de Vos - Martin Ros.
  • Schultz - Johan Polak.

Uitgeverijen:

  • De Partij (voorheen Vakbondspers) - De Arbeiderspers.
  • Grachtenpers - Querido.
  • Schultz & Van Gelder - Polak & Van Gennep.

Uitgaven:

De sleutel ontsluit de roman maar gedeeltelijk. Zo zijn er tal van schrijvers ( en periodieken en uitgeverijen) die onder hun werkelijke naam vermeld worden, waaronder enkele auteurs die óók onder een schuilnaam optreden. Bovendien zijn er verschuivingen, bijvoorbeeld auteurs die in werkelijkheid bij een andere uitgeverij publiceerden dan de sleutel aangeeft. De figuur Matthèse is zelfs een combinatie van twee schrijvers. Zijn uiterlijk is gebaseerd op Willem van Toorn, die tegelijk met Geerten Meijsing zelf in 1988 genomineerd voor de AKO Literatuurprijs. Maar Matthèse is genomineerd voor een debuut en dat wijst op P.F. Thomése, die in 1990 als debutant genomineerd werd.

Geschiedenis[bewerken]

In de zestiende en zeventiende raakte de sleutelroman in de mode, vaak in de gedaante van een herdersroman, zoals Le Grand Cyrus (1649-1653) van Madeleine_de_Scudéry. Een bekende Nederlandse sleutelroman is Vincent Haman (1898) van Willem Paap, die een afrekening vormt met enkele Nieuwe Gidsers. De hoofdpersoon Vincent Haman staat symbool voor Lodewijk van Deyssel, Vincents vriend Piet Moree voor Willem Kloos. Een recenter voorbeeld is de zevendelige romancyclus Het Bureau (1996-2000) van J.J.Voskuil, waarin de medewerkers van en de gang van zaken aan het P.J. Meertens Instituut worden beschreven.[5]

Enige titels[bewerken]

Nederlands[bewerken]

Frans[bewerken]

Duits[bewerken]

Engels[bewerken]

Noten[bewerken]

  1. Van Gorp e.a. (2007), 435
  2. Van Bork e.a. (2012)
  3. Abrams (1999), 275
  4. Carel Peters en Luc Decorte
  5. G.J. van Bork, D. Delabastita, H. van Gorp, P.J. Verkruijsse en G. Vis. (2012). 'Sleutelroman.'

Bronnen[bewerken]