Titanic (1997)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Titanic
Titanic (movie logo).jpg
(Filmposter op en.wikipedia.org)
Tagline A woman's heart is a deep ocean of secrets
Regie James Cameron
Producent James Cameron
Jon Landau
Scenario James Cameron
Hoofdrollen Leonardo DiCaprio
Kate Winslet
Billy Zane
Frances Fisher
Gloria Stuart
Kathy Bates
Victor Garber
Bernard Hill
Muziek James Horner
Montage Conrad Buff IV
James Cameron
Richard A. Harris
Cinematografie Russell Carpenter
Distributie Paramount Pictures
(Verenigde Staten)
20th Century Fox
(wereldwijd)
Première Vlag van Japan 1 november 1997
(wereldpremière)
Vlag van Verenigde Staten 19 december 1997
Vlag van België 7 januari 1998
Vlag van Nederland 29 januari 1998
Genre Drama
Romantiek
Speelduur 194 minuten
Taal Engels
Land Vlag van Verenigde Staten Verenigde Staten
Budget $ 200.000.000 (budget)
Opbrengst $ 2.185.372.302 (wereldwijd)
Nominaties 49
Prijzen 80 (waaronder 11 Oscars)
(en) IMDb-profiel
MovieMeter-profiel
Portaal  Portaalicoon   Film

Titanic is een film uit 1997 van filmregisseur James Cameron, geproduceerd door 20th Century Fox (wereldwijde distributeur), Paramount Pictures (Amerikaanse distributeur) en Spyglass Entertainment (enkel productie). De film gaat over de twee geliefden Rose DeWitt Bukater en Jack Dawson, die elkaar ontmoeten tijdens de fatale overtocht van de RMS Titanic in 1912.

De film was zowel bij critici als aan de kassa's een succes en won elf Oscars, waaronder die voor beste film. Titanic is momenteel de film die na Avatar het meest heeft opgebracht in dollars, als men geen rekening houdt met inflatie.

Vanaf 4 april 2012 is een 3D-versie uitgebracht, ter gelegenheid van het feit dat de ramp die maand 100 jaar eerder plaatsvond.

Het grootste deel van de film is niet verzonnen. Het schip is vrij authentiek en diverse gebeurtenissen en vooral personages zijn wel degelijk gebaseerd op de werkelijkheid. Maar zoals altijd bij film is het soms moeilijk aan te geven waar feiten plaats maken voor fictie.

Verhaal[bewerken]

Leeswaarschuwing: Onderstaande tekst bevat details over de inhoud en/of de afloop van het verhaal.

In 1996 is de expeditie van Brock Lovett op zoek naar the Heart of the Ocean, een kostbare diamant die volgens de geruchten met de Titanic gezonken is. Met twee duikboten gaan ze naar het wrak dat op 3810 meter diepte ligt. In het wrak vinden ze een kluis. Ze denken dat de diamant daarin zou kunnen liggen, maar in plaats van de diamant vinden ze een tekening van een naakte vrouw die alleen de diamant draagt. Wanneer CNN deze tekening op de televisie toont, herkent een hoogbejaarde vrouw genaamd Rose Calvert zichzelf. Samen met haar kleindochter Lizzy Calvert gaat ze naar de Keldish, het schip waarmee de expeditie plaatsvindt. Daar vertelt ze over haar belevenissen op de Titanic.

Haar naam was destijds nog Rose DeWitt Bukater, en samen met haar moeder, Ruth DeWitt Bukater en haar verloofde Caledon Hockley vertrok ze op 10 april 1912 met de Titanic naar de Verenigde Staten. Rose's geplande huwelijk met Hockley is gearrangeerd: de DeWitt Buckaters zijn een voorname maar verarmde familie, die hoopt op deze manier weer rijker te worden. Rose is dan nog maar 17. Naar de mening van Rose wordt niet gevraagd. Rose ziet er erg tegen op een leven te moeten leiden dat door anderen bepaald wordt: eerst door haar moeder en binnenkort door een man aan wie ze eigenlijk een hekel heeft, omdat hij erg bazig is en agressief wordt als hij zijn zin niet krijgt.

De arme kunstenaar Jack Dawson en zijn vriend Fabrizio de Rossi zijn ook aan boord, na de tickets met een spelletje poker gewonnen te hebben. Aan boord ontmoeten Rose en Jack elkaar wanneer Rose ten einde raad zelfmoord wil plegen, en Jack dit weet te verhinderen. Door Jack wordt ze een heel ander persoon: in plaats van alles netjes te doen, bedenkt ze voor zichzelf dat ze ook lol kan hebben. Terwijl verliefdheid opbloeit maakt Jack op Rose' verzoek de naakttekening van haar. Rose besluit haar verloofde voor Jack te verlaten. Hockley begint het een en ander te vermoeden, en stuurt zijn lijfknecht Lovejoy erop uit om Rose terug te vinden. De twee weten de lijfknecht af te schudden door zich in een auto te verstoppen, en hebben daar seks met elkaar.

Dezelfde nacht, 14 april 1912, vaart de Titanic tegen een ijsberg aan. Aangezien er te weinig reddingssloepen aan boord zijn, kan slechts de helft van de mensen op het schip gered worden, maar de bemanning stopt ook te weinig mensen in de reddingsboten. Rose en Jack willen de mensen hiervoor waarschuwen maar bij hun terugkeer stopt Hockley de diamant in een jaszak van Jack, waarna zijn zakken worden doorzocht en hij ervan wordt beschuldigd de diamant gestolen te hebben. Het feit dat ook de jas niet van hem is (hij heeft die aangetroffen op het eerste klas dek en zonder toestemming "geleend" om niet op te vallen toen hij op zoek was naar Rose) verzwakt zijn geloofwaardigheid, en Hockley laat Lovejoy hem in het ruim opsluiten, terwijl de dames op evacuatie wachten. Lovejoy ketent Jack vast aan een pijp en laat hem achter wanneer duidelijk wordt dat de Titanic inderdaad zal zinken. Rose vlucht het ruim in en weet Jack op het nippertje te redden door met een bijl de ketting tussen de handboeien te breken.

Boven geeft Hockley zijn jas aan Rose, vergetend dat de diamant in een zak ervan zit, en probeert Rose te overtuigen in een reddingsboot te stappen onder de smoes dat hij al een andere boot voor hemzelf, Lovejoy en Jack heeft geregeld. Jack, wetende dat Hockley liegt, speelt het spelletje mee in de hoop dat Rose in de boot stapt. Uiteindelijk springt Rose toch weer uit de sloep op een lager scheepsdek, waarop Jack naar haar toe rent. Hockley probeert Jack dood te schieten maar is te langzaam en de twee weten te ontkomen. Hockley probeert vervolgens via omkoping een plaats in de laatste reddingsboot te bemachtigen, maar dit mislukt. In een laatste poging ontfermt hij zich over een willekeurig kind waar de ouders even niet bij zijn, en krijgt zo alsnog een plaats in de reddingsboot.

Op een gegeven moment gaat de boeg ten onder en moeten Rose en Jack wel naar het achterschip gaan. De lichten vallen uit, en snel daarna breekt het schip doormidden. Kort daarna zinkt ook de achtersteven. In twee uur en 40 minuten na de aanvaring gaat de Titanic ten onder, met 1502 mensen die in het water terechtkomen.

Rose en Jack bereiken een stuk drijfhout dat niet in staat blijkt hun beider gewicht te dragen. Jack laat Rose erop liggen, en hangt er zelf in het ijskoude water aan. Zo wachten ze samen met de anderen tot de reddingsboten terugkomen (die waren namelijk nog niet vol). In de tussentijd moet Rose van Jack beloven dat ze zal doorzetten, hoe zwaar het leven ook is. Rose belooft het. Tot haar grote verdriet sterft Jack doordat hij onderkoeld raakt. Dan zegt ze: 'Ik zal je nooit loslaten!' en maakt Jacks hand los van het vlot. Na een lange tijd komt er toch een sloep, deze kan Rose en vijf andere mensen uit het ijskoude water halen, de anderen zijn al dood. Even later wordt Rose meegenomen door de reddingsloep en samen met de andere overlevenden van de ramp aan boord van het schip Carpathia gebracht. Ook Hockley heeft de ramp overleefd, maar Rose weet hem te ontlopen. Als ze in New York aankomt, en ze ziet het Vrijheidsbeeld hoopt ze eigenlijk dat Jack er ook zou zijn. In plaats daarvan eert ze hem doordat ze zegt dat haar naam Rose Dawson is. Tevens grijpt ze, nu haar familie denkt dat ze is gestorven bij de ramp, de kans aan om eindelijk het leven te gaan leiden dat ze altijd al wilde hebben. Hockley pleegt later, naar aanleiding van de beurscrash, zelfmoord.

Na dit verhaal beseft Brock Lovett dat de Titanic meer is dan een stuk ijzer, en kijkt hij heel anders naar de Titanic die al die levens eiste. Die nacht blijkt dat Rose de Heart of the Ocean toch nog in haar bezit heeft. Ze gooit hem echter overboord, als laatste eerbewijs aan Jack. In de slotscène ziet men Rose in bed liggen, gevolgd door een beeld van het wrak van de Titanic. Dit wrak verandert weer in hoe het schip vroeger was en aan boord wordt Rose door alle mensen die de ramp niet overleefden welkom geheten bij de grote trap. Bovenaan de trap wacht Jack op haar, en onder luid applaus van alle aanwezigen zoenen ze elkaar. Het wordt in het midden gelaten of Rose dit laatste slechts droomt, of dat ze in haar slaap is gestorven en dit het hiernamaals is.[1]

Rolverdeling[bewerken]

Acteur Personage Opmerkingen
DiCaprio, Leonardo Leonardo DiCaprio Jack Dawson
Winslet, Kate Kate Winslet Rose DeWitt Bukater Oudere versie: Gloria Stuart
Fisher, Frances Frances Fisher Ruth DeWitt Bukater
Bates, Kathy Kathy Bates Margaret Brown
Zane, Billy Billy Zane Caledon Hockley
Warner, David David Warner Spicer Lovejoy
Garber, Victor Victor Garber Thomas Andrews
Hill, Bernard Bernard Hill Kapitein Edward John Smith
Stuart, Gloria Gloria Stuart Rose Calvert-Dawson
Amis, Suzy Suzy Amis Lizzy Calvert
Paxton, Bill Bill Paxton Brock Lovett
Nucci, Danny Danny Nucci Fabrizio de Rossi
Hyde, Jonathan Jonathan Hyde Bruce Ismay
Barry, Jason Jason Barry Tommy Ryan
Abernathy, Lewis Lewis Abernathy Lewis Bodine

Achtergrond[bewerken]

Productie[bewerken]

James Cameron was gefascineerd door schipbreuken, waaronder die van de RMS Titanic, en schreef een eerste opzet voor de film. Hij beschreef de ondergang van de Titanic als "een groots verhaal dat werkelijk gebeurde". Cameron voegde het romantische aspect toe om het publiek meer met de ondergang van de Titanic te laten meeleven. Om het verhaal daarnaast aantrekkelijker te maken voor het publiek dat zich niet met het romantische aspect kan binden, werd het subplot met de diamant en de vertelling vanuit het standpunt van de bejaarde Rose toegevoegd. Ter nagedachtenis aan de mensen die omkwamen door de ramp deed Cameron zes maanden onderzoek naar de ondergang van het schip voor zijn film, hij maakte onder andere een tijdlijn met daarop de gebeurtenissen die alle passagiers en bemanningsleden meemaakten.

Cameron wist filmstudio 20th Century Fox te overtuigen van de productie van de film door te zorgen voor publiciteit met het filmen van het echte scheepswrak van de Titanic. Deze opnames kostten twee jaar, langer dan de opnames met de acteurs. Pas na die opnames begon Cameron met het schrijven van het scenario.

Om de film te maken werd er een compleet nieuwe 150.000 vierkante meter-grote studio gebouwd in Playas de Rosarito, aan de kust van het Mexicaanse Baya, met de naam Fox Studios Baja. In de studio werd een model van de Titanic gebouwd dat maar enkele meters kleiner was dan de echte Titanic omdat hij anders niet in de tank zou passen. De delen die vanwege de grootte van de tank ontbraken werden later met computermodellen toegevoegd. Daarnaast werden nog meerdere kleinere miniaturen van het schip gebouwd. Er waren vele watertanks waarop de verschillende sets zoals de eetzaal en de grote trap gebouwd werden. Deze sets werden later in die tank gezakt, zodat ze een scène konden opnemen waarin de Titanic zonk. De grote Titanic-set werd ook in een tank gebouwd. Alle sets werden nagebouwd, zodat ze er precies kwamen uit te zien als de echte Titanic. Er werden dan ook blauwdrukken gebruikt van het echte schip, verleend door Harland & Wolff, de werf die het schip destijds bouwde. Een 15 meter hoog platform dat zich verticaal kon bewegen werd gebruikt om de zinkscènes te filmen. Een 50 meter hoge kraan op een circa 180 meter lang spoor werd gebruikt om opnames te maken en de belichting te regelen.

Acteurs[bewerken]

Voor de rol van Jack werden onder andere Matthew McConaughey, Chris O'Donnell, Billy Crudup en Stephen Dorff benaderd, maar Cameron vond een aantal van hen al te oud om een 20-jarige te spelen.[2][3][4][5] Tom Cruise had ook interesse in de rol, maar eiste volgens Cameron te veel geld. Leonardo DiCaprio werd aan Cameron voorgesteld door Mali Finn. Hij had aanvankelijk geen interesse in de rol, maar Cameron moedigde hem aan het toch te proberen. Ook Kate Winslet was erg onder de indruk van DiCaprio tijdens een repetitie samen, en liet Cameron weten dat hij hem beslist de rol moest geven, zelfs al zou hij niet voor haar kiezen.[2]

Voor de rol van de jonge Rose werden Gwyneth Paltrow, Claire Danes, en Gabrielle Anwar benaderd voordat de rol uiteindelijk naar Winslet ging. Cameron wilde voor de rol van de bejaarde Rose het liefst een actrice uit het gouden tijdperk van de filmindustrie van de jaren 30 en 40 hebben.[6] Fay Wray werd onder andere gezien als mogelijke kandidate. Volgens Cameron viel de keuze op Gloria Stuart omdat zij en Winslet dezelfde persoonlijkheid en geest uitstraalden.[6] Stuart was 87 jaar oud toen ze de rol kreeg, en moest make-up dragen om er nog wat ouder uit te zien.

Opnames[bewerken]

Zoals al genoemd werden er eerst beelden gemaakt van het echte wrak. Dit gebeurde met de Akademik Mstislav Keldysh en twee Mirs (kleine diepzee-onderzeeboten).

De verdere scènes die zich in het heden afspelen, met een bejaarde Rose, werden opgenomen op de Akademik Mstislav Keldysh in juli 1996. Verschillende crewleden en onderzoekers die werkzaam waren aan boord van dit schip hadden gastrollen in de film, zoals Anatoly Sagalevich. Het was tijdens die opnamen dat iemand fencyclidine in de maaltijd van de crew stopte waardoor meerdere mensen, waaronder Cameron, naar het ziekenhuis gebracht moesten worden. De dader werd nooit gepakt. De opnamen met de acteurs op de replica van de Titanic begonnen in september 1996. Op 15 november 1996 werden de scènes met het vertrek van de Titanic opgenomen. Omdat Cameron echter enkel de rechterzijde van de replica van zijn schip had uitgewerkt ontstond er een probleem toen bleek dat het schip in Southampton enkel links aangemeerd kon worden. Gedurende de postproductie werden bepaalde scènes gespiegeld en bewerkt zodat de scènes alsnog geloofwaardig zouden overkomen. Zo waren de letters op de reddingsboten in werkelijkheid gespiegeld.

Voor de veiligheid van de stuntmannen werden veel delen van de replica van rubber gemaakt. Toch raakten meerdere stuntmannen gewond, waarvan er drie botten braken en anderen de productie verlieten. Diverse acteurs, waaronder Kate Winslet, liepen een verkoudheid of een nierinfectie op omdat ze uren in het koude water lagen. De acteursvakbond Screen Actors Guild besloot een onderzoek naar de werkomstandigheden in te stellen maar greep niet in. Cameron staat er om bekend dat hij veel vraagt van zijn crew en acteurs. De twee hoofdrolspelers van Camerons film The Abyss zeiden na afloop van de film nooit meer met hem te willen samenwerken. Winslet zei hetzelfde te doen, tenzij ze "een flinke smak geld" zou krijgen. Voor de gevaarlijkste stunts, waaronder die waarin mensen van het zinkende schip vallen, werden grotendeels computergegenereerde beelden gebruikt. Ook op andere punten verliepen de opnames niet altijd soepel. Cameron stond bekend als een perfectionist.

Cameron maakte zelf de naakttekening van Kate Winslet als Rose. De scène waarin Jack zogenaamd deze tekening maakt, was de eerste scène die Winslet en DiCaprio samen opnamen.

Effecten[bewerken]

Een groot deel van de effecten werden al tijdens de opnamen gerealiseerd. Voor een van de laatste scènes van de film, waarin beelden van bevroren lijken te zien zijn, werd een speciale substantie gebruikt die kristalliseert in aanraking met water. Voor de haren en kleding werd een speciaal soort was gebruikt.

Gedurende de postproductie werd eveneens een groot aantal effecten aan de film toegevoegd. Cameron, die bij eerdere films Industrial Light & Magic inhuurde om de computereffecten te produceren, liet dat dit keer over aan het Amerikaanse Digital Domain. Overzichtsbeelden van de varende Titanic werden gemaakt met een ongeveer 14 meter lang miniatuurschip. Digital Domain voegde later digitaal water en rook toe aan de beelden.

De beelden van de motoren van de Titanic zijn genomen van het schip SS Jeremiah O'Brien. Met chroma key werden later digitaal acteurs toegevoegd. Overigens werd voor veel meer effecten chroma key gebruikt. Zo was de achterkant van de set van de eersteklas geheel groen bekleed om geld te besparen. De achtergrond werd later digitaal met computer ingevoegd.

Cameron kon zich niet vinden in hoe in voorgaande verfilmingen van de ramp steevast werd getoond dat de Titanic soepeltjes, en in een rechte lijn wegzonk in het water. Bovendien was bij de ontdekking van het wrak aan het licht gekomen dat het schip doormidden was gebroken; mogelijk tijdens het zinken al. Cameron's film is derhalve een van de eerste verfilmingen van de ramp waarin dit getoond wordt. Voor de betreffende scène waren een set op vol formaat, 150 figuranten en 100 stuntmensen nodig.

Filmmuziek[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Titanic (album) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De muziek van Titanic werd gecomponeerd door James Horner. Voor de weinige gezongen stukken die in deze muziek voorkwamen, benaderde Horner de Noorse zangeres Sissel Kyrkjebø.

Samen met Will Jennings schreef Horner in het geheim het lied "My Heart Will Go On", dat tijdens de aftiteling te horen is. Cameron wilde aanvankelijk geen gezongen nummers in zijn film.[7]

Kosten en wereldwijde opbrengst[bewerken]

Titanic is een van de duurste films ooit. De film had uiteindelijk een productiekostentotaal van $ 200 miljoen.[8] Na Pirates of the Caribbean: At World's End (2007; $ 300 miljoen), Spider-Man 3 (2007; $ 258 miljoen), Avatar (2009; $ 230 miljoen), X-Men: The Last Stand (2006; $ 210 miljoen) en King Kong (2005; $ 207 miljoen) is het de duurste film ooit gemaakt.

Hoewel James Cameron én primaire productiemaatschappij 20th Century Fox bang waren dat de film zou floppen, staat Titanic op de tweede plaats op de lijst van films met de hoogste wereldwijde opbrengst met een opbrengst van $ 1,845 miljard. Deze lijst houdt evenwel geen rekening met inflatie.

Critici waren aanvankelijk sceptisch over de film, maar na de première ontving Titanic overwegens lovende reacties. De film werd onder andere aangeduid als "the love story [that] stole the world's hearts". Ook kreeg de film van critici en recensenten aandacht vanwege de impact die het verhaal had op mannen.[9][10]

Controverse[bewerken]

Rondom de film ontstond een kleine controverse; in één scene is te zien hoe hoofdofficier William Murdoch op een aantal passagiers schiet in de hoop ze weg te houden van een omgeslagen reddingsboot. Een man wordt dodelijk getroffen, waarna Murdoch uit spijt zelfmoord pleegt. De meeste overlevenden van de Titanic hebben echter verklaard niemand te hebben zien schieten. Enkele maanden na de première van de film ging de vicepremier van filmproducent 20th Century Fox op bezoek bij het stadje Dalbeattie waar Murdoch woonde om daar zijn excuses aan te bieden. Daarnaast bood hij een geldbedrag van 5000 pond aan Dalbeattie High School, de organisatie achter de William Murdoch-herdenkingsprijs.

Heruitgave in 3D[bewerken]

In april 2012 kwam de film opnieuw uit in de bioscopen vanwege het feit dat die maand de ramp met de Titanic precies 100 jaar geleden plaatsvond. De film werd voor deze gelegenheid ook geformatteerd naar stereoscopisch 3D. Ook werd een scène waarin Rose 's nachts naar de hemel tuurt herbewerkt voor de uitgave, omdat astrofysicus Neil deGrasse Tyson bij Cameron had geklaagd dat de weergave van de sterren en planeten aan de hemel in de originele versie niet correct was.[11] De 3D-versie ging in première in de Royal Albert Hall in Londen. Leonardo DiCaprio en Kate Winslet waren hierbij aanwezig.

Prijzen en nominaties[bewerken]

Oscars[bewerken]

De film kreeg in 1998 veertien Academy Awardnominaties en won er elf van:

Beste Film James Cameron, 20th Century Fox, Paramount Pictures
Beste Regisseur James Cameron
Beste Cinematografie Russell Carpenter
Art Direction Peter Lamont en Michael Ford
Beste Origineel lied James Horner en Will Jennings ("My heart will go on")
Beste Filmmontage Conrad Buff, James Cameron en Richard A. Harris
Beste Originele muziek James Horner
Beste Geluidseffecten-montage Tom Bellfort en Christopher Boyes
Beste Geluid Gary Rydstrom, Tom Johnson, Gary Summers en Mark Ulano
Beste Kostuumontwerp Deborah L. Scott
Beste Visuele Effecten Robert Legato, Mark A. Lasoff, Thomas L. Fisher en Michael Kanfer

De overige nominaties waren:

Beste Actrice Kate Winslet
Beste Vrouwelijke Bijrol Gloria Stuart
Beste Make-Up

Titanic staat op dit moment, samen met de films Ben-Hur en The Lord of the Rings: the Return of the King bovenaan de lijst van films met de meeste Academy Awards (11 stuks).

Overige prijzen[bewerken]

Naast de Oscars won Titanic nog eens 76 andere prijzen, en werd voor nog eens 48 prijzen genomineerd. Een aantal noemenswaardige zijn:

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. Actrices Kate Winslet en Gloria Stuart (die respectievelijk de jonge en de oude Rose spelen) waren beiden van mening dat Rose inderdaad sterft in de laatste scène, maar James Cameron wilde hier geen specifieke uitspraak over doen en het liever aan de interpretatie van de kijker overlaten.
  2. a b "Titanic. Man overboard! After a production as lavish and pricey as the doomed ship itself, James Cameron finally unveils his epic film. But will it be unsinkable?", Entertainment Weekly, November 7, 1997, pp. 1–7. Geraadpleegd op January 24, 2010.
  3. James Cameron's Titanic. Media Awareness Network Geraadpleegd op January 24, 2010
  4. "Billy Crudup: "Titanic" Would've Sunk My Life", Internet Movie Database, June 22, 2000. Geraadpleegd op June 14, 2007.
  5. "Actor Is Thankful He Didn't Get Titanic Role", Internet Movie Database, August 25, 1998. Geraadpleegd op June 18, 2007.
  6. a b Schultz, Rick. James Cameron tells the astonishing story of Titanic, his breathtaking labor of love. industrycentral.net Geraadpleegd op January 23, 2010
  7. Parisi, p. 195
  8. Box Office Mojo: Titanic (1997)
  9. Hodder, Ian. "Sniff, sniff ... 7 movies that make guys cry", msnbc.com, March 6, 2007. Geraadpleegd op January 8, 2010.
  10. Rohrer, Finlo. "A new type of tear-jerker", BBC News, BBC, July 16, 2010. Geraadpleegd op August 5, 2010. “Over the years misty eyes have been generated by the death of Bambi's mother, the killing of the kestrel in Kes, the ending of Titanic, or Jenny's death in Love Story.”
  11. O'Neill, Ian. "'Titanic' Accuracy Tightened by Neil deGrassee Tyson", Discovery News, April 2, 2012. Geraadpleegd op April 12, 2012.