Wagenborgen (dorp)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Wagenborgen
Dorp in Nederland Vlag van Nederland
Wagenborgen (dorp)
Wagenborgen (dorp)
Situering
Provincie Vlag Groningen (provincie) Groningen
Gemeente Vlag Delfzijl Delfzijl
Coördinaten 53° 15′ NB, 6° 56′ OL
Algemeen
Oppervlakte 1,8 km²
Inwoners (2010) 1825
Detailkaart
Het dorpscentrum (donkergroen) en het statistische district (lichtgroen) van Wagenborgen in Delfzijl.
Het dorpscentrum (donkergroen) en het statistische district (lichtgroen) van Wagenborgen in Delfzijl.
Portaal  Portaalicoon   Nederland

Wagenborgen (Gronings: Woagenbörgen) is een dorp in de gemeente Delfzijl in de Nederlandse provincie Groningen. Tot 1990 was Wagenborgen de grootste woonkern binnen de toenmalige gemeente Termunten. Het dorp telt 1825 inwoners (2010).

Geografie[bewerken]

Wagenborgen ligt op de grens van drie oude landschappen; Duurswold in het westen, Fivelingo in het noorden en het Oldambt in het zuidoosten. De basis voor de dorpskern vormt een dekzandrug die boven het omringende land uitsteekt en daardoor het aanzien van een wierde heeft. Deze zandrug vormt de noordelijkste voorpost van het Schiereiland van Winschoten en is daarmee de meest noordelijke van de zandruggen die vroeger de oevers van de Dollard vormden. De Hoofdweg van Wagenborgen is de oude weg van Delfzijl naar Slochteren en werd rond 1600 Heerenwegh genoemd. In het dorp loopt deze ten westen van de zandrug. De Hoofdweg en de parallel oostelijker van gelegen Kerkstraat vormen de oude bewoningsassen van het dorp. Later werd de bebouwing voortgezet langs de Boelmanweg. Het ging bij deze drie wegen om lintbebouwing en tot op heden met name om boerderijen en eengezinswoningen. Het dorp kent een redelijk voorzieningenniveau, dat zich uitstrekt langs de historische lintbebouwing. Rondom de stopplaats Wagenborgen aan de NOLS-spoorlijn Zuidbroek - Delfzijl (1910-1934) concentreerde zich begin 20e eeuw ook enige bebouwing. Na 1945 werd de bebouwing van het dorp meer blokvormig uitgebreid, eerst vooral met rijtjeswoningen. In de jaren 1970 en 1980 (Tonnistil en Bomenbuurt) werd meer variatie aangebracht in woningtypen. De uitbreidingen vanaf de jaren 1990 bestaan hoofdzakelijk uit twee-onder-een-kapwoningen en vrijstaande woningen.

Historisch gezien is Wagenborgen nooit een belangrijke kern geweest, hetgeen terug te zien is in de verkavelingstructuur rond het dorp, waarbij de percelen niet loodrecht op de zandrug zijn gericht. De belangrijkste reden hiervoor was waarschijnlijk dat de kleine boeren uit Wagenborgen onvoldoende geld hadden voor de dijkplicht en daarom geen baat hadden van het daarbij behorende recht van opstrek. De stad Groningen kocht veel van de gronden rond het dorp op. Andere redenen waren dat het Grijze Monnikenklooster (Menterne; bij Baamsum) van oudsher veel land rond Wagenborgen bezat en het feit dat boeren die wel ingepolderde gebieden konden kopen, de karige zandgronden aan de overblijvende kleine (zand)boeren uit het dorp verkochten. Aan oostzijde van het dorp ligt het terrein van het voormalige geestelijk gehandicaptencentrum Groot Bronswijk, dat ingericht is in de stijl van een Engelse landschapstuin en lange tijd een apart zelfvoorzienend dorp binnen Wagenborgen vormde met op het hoogtepunt 1500 inwoners.

In het laaggelegen gebied rondom Wagenborgen lagen vroeger de Stolderijkolk, Rotkolk, het Janjemeer en het Proostmeer. Ook stroomden hier het Stinkvaardermaar en nu nog het Hondshalstermaar. Door ruilverkaveling en door een verbeterde waterhuishouding is hiervan het grootste deel verdwenen. De omgeving bestaat nu hoofdzakelijk uit blokverkaveling. Rond het dorp liggen een aantal dorpsbosjes, zoals het Wagenborgerbos aan noordzijde, het Zeevaartterrein aan oostzijde van het dorp en de parkachtige bosschages rond het voormalige Groot Bronswijk. Het Wagenborgerbos wordt beheerd door Staatsbosbeheer en is ingericht op recreatie. Het Zeevaartterein werd in de jaren 1980 aangelegd als productiebos en is in particuliere handen. In 1980 werd in de polder Weerdijk langs het Hondshalstermaar, ter bevordering van de natuur en voor het vergroten van de waterboezem, het Hondshalstermeer aangelegd. Dit meer ligt een eind van het dorp en is slecht ontsloten. Het Hondshalstermeer werd in 2007 dan ook uitverkozen tot het stilste plekje van Nederland. In de toekomst moet de ontsluiting worden verbeterd door het meer aan te laten sluiten op het Termunterzijldiep en het Oldambtmeer door het graven van nieuwe waterlopen.

Ten noordoosten van Wagenborgen, ten oosten van Wilderhof en ten zuiden van Opmeeden, lag vroeger het ongeveer 52 hectare grote Proostmeer, dat vernoemd is naar de proosten van Farmsum, die hier vanouds de visserijrechten bezaten. In 1873 werd het meer drooggemalen tot de Proostpolder (die door slechte waterbeheersing nog jaren later soms blank stond). In dezelfde periode verdwenen ook het nabijgelegen Woldmeer en het Meedhuizermeer. In 1965 ontstond door zandwinning voor de aanleg van de N362 (Delfzijl - Scheemda) ten zuidoosten daarvan, net ten westen van Wagenborgen een nieuw Proostmeer. Na de zandwinning werd dit meer door Heidemij met geld van Aldel omgevormd tot een recreatieplas in combinatie met natuurontwikkeling. Dit bleek echter slecht te werken. In 1995 werd een scheidingsdam door het meer gelegd om het te verdelen in een zwemmers- en een natuurgedeelte. Ook dit werkte niet en in 2005 werd de dam weggehaald en het meer aangewezen tot (enkel) recreatieplas, maar daarvoor is de plas tot op heden nog niet bruikbaar. Bij het Proostmeer is een kleine camping aangelegd.

Rondom Wagenborgen liggen de buurten Kopaf (bij een restant van de Weerdijk), Leentjer en Oostwold (aan de Oudeweg naar Siddeburen), Opmeeden, Schaapbulten, Scheveklap, Stolderij, Wilderhof en Zomerdijk (waar vroeger ook Stokkerij of Stinkerij lag). Tussen Zomerdijk en Wagenborgen lag vroeger het gehucht Overtocht.

Geschiedenis[bewerken]

De etymologie van de plaatsnaam wordt betwist en een sluitende verklaring is er daarom niet. In elk geval is het suffix -um, wat inhoudt dat de plaats in de buurt of in de bocht van een rivier of stromend water lag. Het voorvoegsel Wagen- zou mogelijk afgeleid kunnen zijn van de mansnaam Wagen of Wago. Een volksverhaal is dat wanneer men gewaagd werd, men zich hier kon bergen.

Wagenborgen werd in de 11e eeuw gesticht op een zandrug die qua vorm het aanzien heeft van een wierde. De plaats duikt op onder de naam 'Wenbergum' in een kerspellijst van het bisdom Münster waartoe het plaatsje behoorde. De kerspellijst dateert waarschijnlijk uit de tweede helft van de 15e eeuw, al is het mogelijk dat de lijst ouder is. 'Wenbergum' moest volgens deze lijst een bedrag van 4 schelling aan belasting betalen, hetgeen een relatief klein bedrag is ten opzichte van de andere kerspelen. Vermoedelijk zegt dit iets over de grootte van de kerspel. Wagenborgen komt ook voor in een dijkbrief van het Oldambt uit 1441, waar het 'Wagenborghe' wordt genoemd.

Gedurende de Middeleeuwen heeft het water van de Eems-Dollard vele dorpen verzwolgen, waarbij het water tot vlakbij Wagenborgen kwam. Alleen de overstromingen van 1580 en 1589 richtten veel schade aan in en rond het dorp. Rondom Wagenborgen werden daarom onder andere de Zomerdijk, de Veendijk en de Weerdijk aangelegd. Rondom het dorp getuigden tot in de 20e eeuw diverse kolken van dijkdoorbraken, zoals de Stolderijkolk en de Rotkolk. In het lagergelegen land rond Wagenborgen ontstonden verder het Proostmeer en het Janjemeer. Deze meren en kolken verdwenen allemaal door een verbeterde ontwatering in de 19e en 20e eeuw.

Wagenborgen was lange tijd een klein agrarisch dorp, waarin geen duidelijke tegenstellingen tussen arbeiders en landheren ontstonden, zoals elders in het Oldambt. In 1873 werden door Jan, Wolter en Trijntje Brons de grondslagen gelegd voor het latere psychiatrisch ziekenhuis Groot Bronswijk (zie aldaar), dat lange tijd een apart dorp binnen Wagenborgen vormde en het dorp een compleet ander aanzien gaf. Ook de wieg van de oprichter van industrieel Jan Brons (familie van bovengenoemde Jan Brons) stond in Wagenborgen. Deze Jan Brons ontwierp als 17-jarige het hervormde kerkgebouw (dat in 1883 tot stand kwam) en was actief in de timmerwerkplaats van zijn vader Tonko, waar hij zich toelegde op de bouw van stoomdorsmachines. In 1893 verhuisde de familie Brons naar Delfzijl omdat Wagenborgen een gebrek had aan goede vaarwegen en verbindingswegen. In 1907 richtte Jan Brons samen met Dirk Bonthuis Tonkes de Appingedammer Bronsmotorenfabriek op in Appingedam, die tot 2004 bleef bestaan.

Van 1910 tot 1934 heeft Wagenborgen een spoorwegstation gehad aan de door de Noordoosterlocaalspoorweg-Maatschappij (NOLS) aangelegde spoorlijn Zuidbroek - Delfzijl. Over de voormalige spoordijk langs Wagenborgen loopt de N362 Farmsum - Scheemda.

Tijdens de bevrijding van Delfzijl werd Wagenborgen na een hevige strijd door Canadese troepen bevrijd op 24 april 1945. Hierbij vielen ongeveer 40 doden aan de zijde van The Canadian Scottish Regiment. In de nacht voor de bevrijding werd een kind geboren in een geïmproviseerde verloskamer in een niet in gebruik zijnde koelcel van de stichting Groot Bronswijk. Het meisje werd Victoria Liberta genoemd: Overwinning - Vrijheid. De volgende dag (24 april) bleek dat deze namen met recht waren gekozen. Wagenborgen was na vijf jaar van de Duitse bezetters bevrijd.

Na de Tweede Wereldoorlog breidde Groot Bronswijk zich met name uit aan noordzijde van het dorp, terwijl het dorp zelf met name uitbreidde aan oostzijde van de hoofdweg. Het terrein van Groot Bronswijk ligt nu deels braak en wordt sinds 2010 deels gebruikt voor het Nuon-projecthotel Envilla Wagenborgen.

TCL / Groot Bronswijk[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Groot Bronswijk voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Bethesda, een van de grote paviljoens (vrouwenhuis) van Groot Bronswijk (toen nog TCL geheten) in 1940.

Een belangrijk moment in de geschiedenis van Wagenborgen was in 1873 de stichting van een huis van barmhartigheid van de stichting Tot Christelijke Liefdadigheid (TCL) door Jan, Wolter en Trijntje Brons. De TCL groeide in de decennia erna uit tot een zeer grote instelling voor hulpbehoevenden. Begin 20e eeuw woonden hier meer dan 1100 mensen, meer dan in het dorp zelf. De TCL was een grotendeels zelfvoorzienende instelling gelegen op een terrein van ruim 38 hectare, aangelegd in Engelse landschapsstijl. In 1960 werd de TCL door een nieuwe directeur hernoemd tot Groot Bronswijk en werd het meer en meer een psychiatrisch ziekenhuis. Groot Bronswijk bood werkgelegenheid aan honderden mensen uit de wijde omgeving. Het ging uiteindelijk in de jaren 1990 op in een samenwerkingsverband met het psychiatrisch ziekenhuis in Zuidlaren, GGZ Groningen en het Academisch Ziekenhuis Groningen. Door voortschrijdend inzicht en medische en maatschappelijke ontwikkelingen werd het niet langer noodzakelijk gevonden patiënten onder te brengen in kolossale gebouwen zoals in Wagenborgen. Vanaf de jaren tachtig werden de patiënten meer en meer elders ondergebracht. Tenslotte werd wat overbleef in 2006 gesloten, vrijwel alle gebouwen (inclusief de watertoren) zijn kort erna gesloopt.

Een traumatisch gebeuren voor de bewoners van Wagenborgen en omgeving vormde een felle brand die inop 24 oktober1970 woongebouw Salem van Groot Bronswijk in de as legde. Hoewel de bedrijfsbrandweer en de brandweerkorpsen van omliggende gemeenten geholpen door dorpelingen massaal uitrukten kon men niet voorkomen dat zestien vrouwelijke patiënten om het leven kwamen. Later bleek dat het vuur was aangestoken door een jeugdige patiënte die op vakantie wilde.

In 2008 werd het terrein aangewezen als locatie voor projecthotel Envilla Wagenborgen (Envilla is een acroniem van Energy Villa) voor de huisvesting van 1200 tot 1500 grotendeels buitenlandse arbeiders, die in de Eemshaven werken aan de bouw van Nuoncentrale Magnum. Een deel van de lokale bevolking was tegen, maar na jaren van procederen werd het projecthotel eind 2010 toch in gebruik genomen, vooralsnog voor een periode van 5 jaar. De rest van het terrein van Groot Bronswijk ligt echter nog altijd braak en verpaupert langzamerhand. De gemeente Delfzijl besloot in 2010 toeristenbelasting te heffen over het verblijf van de werknemers in het projecthotel, waarvan de opbrengsten worden opgepot in een fonds (reservefonds Ontwikkeling terrein Groot Bronswijk e.o.), waaruit in de toekomst de renovatie van het terrein zal moeten worden bekostigd.

Bevolkingsontwikkeling
1795 1849 1859 1869 1879 1889 1909 1920 1930 1947 1971 1995 1999 2001 2006 2010
365¹ 666¹ 558 509 729² 854² 1307² 1194² 1409² 2065² 2.320 2.080 1.990 1.910 1.880 1.825
Data afkomstig van volkstellingen.nl & CBS.
¹inc. buiten kom; ²inc. Barmhartigheidshuizen Wagenborgen/Groot Bronswijk (100-900 mensen)

Bebouwing[bewerken]

Kerken[bewerken]

De hervormde kerk uit 1883

In Wagenborgen staan twee kerken; een hervormde aan de Hoofdweg 41 en een gereformeerde aan de Kerkstraat 48. De eerste kerk van Wagenborgen verrees in de middeleeuwen en was gewijd aan de apostel Petrus. Deze naam raakte na de Reformatie echter in onbruik. In 1718 werd de oude kerk afgebroken en verrees een nieuwe hervormde kerk, die in 1828 sterk werd verbouwd en in 1849 voor het laatst werd gerestaureerd. In 1883 verrees het huidige neoclassicistische gebouw met toren met trans, dat werd ontworpen door de toen 17-jarige Jan Brons. In de kerk staat een preekstoel uit 1661 van de hand van de Groninger schrijnwerker Berent Berents. Deze preekstoel werd vermoedelijk in 1718 overgekocht van de kerk van Noordbroek. De kerkklok werd tijdens de Tweede Wereldoorlog gevorderd en na de oorlog vervangen door een nieuw exemplaar. Het torenuurwerk dateert van 1883. Het orgel werd (ter vervanging van een ouder orgel) in 1913 gebouwd door de firma Martinus Vermeulen uit Woerden. In 2007 werd de nu protestantse kerk na een renovatie weer hernoemd tot Petruskerk. In 1930 werd een hervormde consistoriekamer gebouwd bij de kerk naar een ontwerp van architect F. van der Laan.

Onder invloed van de Doleantie en de Ermelose evangelisatieprediker Eliza Frans Malga ontstond in 1881 een gereformeerde gemeente, die aanvankelijk bijeenkwam in de christelijke lagere school. In 1890 werd een gereformeerd kerkje gebouwd aan het Zandpad (de huidige Kerkstraat 48) en in 1928 werd dit kerkje vervangen door het huidige gereformeerde kerkgebouw. Dit gebouw is een sobere zaalkerk van de hand van architect A. Akkerman. De gereformeerde pastorie staat enkele huizen verder aan de Kerkstraat 40. Dit is de opvolger van een oudere pastorie uit 1892, die 1959 werd verbouwd door de fam Schortinghuis tot horecagelegenheid. De consistorie ('Rehoboth') werd in 1921 gebouwd met gebruikmaking van materialen van de oude christelijke lagere school, die dat jaar een nieuw pand betrok.

Tussen 1952 en 1966 was het huis aan de Hoofdweg 21 in gebruik bij de vrijgemaakte kerk. In Groot Bronswijk bevond zich ook een oecumenisch centrum waar kerkdiensten werden belegd. In Groot Bronswijk bevond zich verder ook een gebouw dat dienst deed voor kerkelijke samenkomsten.

Het leven in Wagenborgen werd vroeger sterk bepaald door de kerk en het dorp werd volgens een overlevering daarom in de volksmond ook wel 't Grunneger Noazaret genoemd. Aan het kerkelijk leven herinnert ook een van de vroegere scheldnamen van de inwoners; "witmulen" (witte muilen; "bleekgezichten"). De bewoners zouden hun bleke gezichten te danken hebben aan het feit dat ze meer in de kerk zaten dan dat ze buiten kwamen.

Scholen[bewerken]

Het gebouw van de vroegere christelijke School met den Bijbel uit 1921

In het dorp staan een openbare en een christelijke basisschool. De openbare basisschool werd gesticht als karspelschool rond 1600. In 1827 werd een nieuw schoolgebouw gebouwd, dat diverse malen werd verbouwd en dienstdeed tot 1928. In 1883 (hetzelfde jaar dat de nieuwe kerk werd gebouwd) verkocht de kerk de school, meesterswoning en bijbehorende tuin voor 1200 gulden aan de gemeente Termunten. In 1928 werd een nieuwe openbare school op een andere locatie aan de overzijde ongeveer 300m verder aan de Hoofdweg gebouwd, Op de plek van de oude school werd later een garage (Dallinga tot 1954 en later Zwalve tot 1985) gebouwd en tegenwoordig ligt er een parkeerterrein. Het schoolgebouw welke wer gebouwd omstreeks 1928 werd tijdens de Tweede Wereldoorlog op 18 november 1943 verwoest door een uit nood afgeworpen RAF-bom , en na de Tweede Wereldoorlog herbouw (rond 1946-47) en in 1974 werd gesloten om plaats te maken voor nieuwbouw. Tussen 1943 na het bombardement en de opening van het schoolgebouw werd er les gegeven in het Hervormd verenigingsgebouw naast de Hervormde kerk. Tussen 1974 en 1976 werd er twee jaar tijdelijk lesgegeven in de oude landbouwschool (zie verder), waarna in 1976 het huidige schoolgebouw (in honingraatvorm) werd geopend door Burgemeester R.G.Boekhoven (Een van zijn laatste officiële handelingen voor de gemeente Termunten), dat later de naam "De Waarborg" kreeg.

De eerste christelijke basisschool ontstond in 1867 door toedoen van predikant Malga als christelijke nationale school. Dat jaar werd een boerderij aangekocht, waarvan de schuur dienstdeed als klaslokaal en het voorhuis als meesterswoning. In 1884 werd een nieuw schoolgebouw gebouwd, dat de naam Rehoboth kreeg. In 1921 werd weer een nieuw gebouw betrokken door de School met den Bijbel, dat in gebruik zou blijven tot 1982, toen het huidige schoolgebouw gereedkwam. Dat jaar werd ook de naam "De Blinke" (= "vluchtplaats"; herinnering aan de vele overstromingen van de Dollard vroeger) aan de school gegeven. Het oude schoolgebouw uit 1921 met het decoratieve metselwerk werd toen verkocht aan een kunstenaarspaar. De christelijke basisschool werd tot de jaren 1960 voornamelijk bezocht door kinderen van dolerenden (gereformeerden); hun aandeel lag over de jaren stabiel op ongeveer 80% van de leerlingen. De resterende 20% bestond voornamelijk uit kinderen van orthodox-hervormden. Ook begin jaren 1990 was nog de helft van de kinderen van gereformeerden huize. In 1935 kreeg de school een kleuterschool ("Fröbelschool"), die in 1939 een eigen gebouw kreeg. In 1960 werd een eerste 'echte' kleuterschool ("de Kleuterhof") gebouwd, die in 1982 weer opgenomen werd in de christelijke lagere school ter voorbereiding op de Wet op het Basisonderwijs.

Tussen ongeveer 1951 en 1971 heeft Wagenborgen ook een christelijke lagere landbouwschool gehad (van de Groninger Christelijke Boeren en Tuindersbond) aan het einde van de H.L. Emmensweg bij de Troostlaan. Toen het aantal werkenden in de landbouw afnam en het aantal leerlingen te klein werd, werd de school samen met die van Stadskanaal, Slochteren en Vlagtwedde gesloten.

Molens[bewerken]

In het dorp Wagenborgen heeft eeuwenlang een korenmolen gestaan. In 1628 mocht de molen blijven staan bij de provinciale molentelling. Deze molen of een opvolger brandde in 1824 af en werd hetzelfde jaar herbouwd als beltmolen "Windlust". Deze beltmolen (koren- en pelmolen) werd in 1866 verbouwd tot stellingmolen. In 1929 werd de molen onttakeld en voorzien van een elektromolen. In 1969 werd de molen afgebroken.

Rondom Wagenborgen hebben diverse poldermolens gestaan, zoals die van de polder Tonnistil (bij Kopaf), die werd gebouwd in 1792, in 1867 verbrandde en herbouwd werd, in 1927 een hulpmotor kreeg, in 1955 overbodig werd en gesloopt werd in 1960. Of de molen van de Wagenborgerpolder aan de weg naar Overtocht, die reeds voor 1934 verdween, waarna er nog een tijd een windmotor gestaan heeft, die sindsdien eveneens verdwenen is. Een derde watermolen stond vanaf 1794 aan de Stinkvaart ten noorden van Wagenborgen. Deze molen brandde in 1882 af na een blikseminslag en werd hetzelfde jaar herbouwd. In 1935 werd ook deze molen afgebroken.

Overige gebouwen en voorzieningen[bewerken]

Het dorp heeft mede door het verdwijnen van Groot Bronswijk te kampen met een teruglopend winkelbestand. Er bevinden zich tegenwoordig nog een supermarkt, een bloemenzaak, een snackbar, twee hotels, een Chinees restaurant, een café en voorzieningen als een huisartsenpost en een brandweerkazerne. Verder zijn er sportvoorzieningen en een verzorgingstehuis (Menterne), waarvoor momenteel wordt gezocht naar nieuwe huisvesting.

Een bekende uitspanning was café Hidding, dat begin 20e eeuw een doorrit had in het dorp. Het bestond reeds voor 1800 en organiseerde in de 19e eeuw twee maal per jaar een veemarkt: op de tweede dinsdag van mei en op de derde dinsdag van september. Het café brandde in april 1945 af tijdens de oorlogshandelingen rond de bevrijding van het dorp. Wagenborgen heeft ook enkele armenhuizen (diaconiewoningen) gekend, die in de volksmond met 'Kroate' (van het Latijnse 'curata'; "verzorging") werden aangeduid. In 1808 woonden er volgens de hervormde kerk 8 à 9 'bedeelden'. In 1878 werden vijf nieuwe aaneengesloten woningen gebouwd, die in 1960 zijn afgebroken voor de uitbreiding van Groot Bronswijk.

Trivia[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Literatuur[bewerken]

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  • Bijmold, D. (1988), "Van geslacht tot geslacht": 100 jaar Gereformeerde Kerk Wagenborgen: 1888-1988. Groningen: Noorderboek. 79 p.
  • Doornbos, H. (1979), Wagenborgen in oude ansichten. Zaltbommel: Europese Bibliotheek. 92 p. Fotoboek.
  • Doornbos, H. & G. de Fijter (1983), Op het erf der vaderen: gedenkboek van de Hervormde Gemeente van Wagenborgen: uitgegeven ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van het kerkgebouw 1883-1983. Delfzijl: de Vries. 272 p.
  • Doornbos, H. (1997), ...en er is slechts een handvol overgebleven: de teloorgang van de middenstand, handel en ambacht in Wagenborgen. Veendam: Akse. 69 p.
  • Huisman, W.P. & H. Doornbos (1999), Noodlanding in het Proostmeer: kroniek van de bevrijding van Wagenborgen van 15 tot 24 april 1945: een uitvoerig verslag van de gevechtshandelingen. 3e druk. Veendam: Akse. 160 p.
  • Albert Buursma & Marina van der Ploeg (2008), "Wagenborgen". In: Groningen, Stad en Ommeland. Bedum: Profiel. p. 552-553.
  • Ronald Stenvert, Chris Kolman, Ben Olde Meierink, Sabine Broekhoven en Redmer Alma. Wagenborgen (gemeente Delfzijl). Monumenten in Nederland. Groningen. Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist / Waanders Uitgevers, Zwolle (1998)
  • Terug naar Toen: 125 jaar Christelijk Nationaal Schoolonderwijs te Wagenborgen 1867 - 1992
  • Schoolgebouwen Openbare Lagere School te Wagenborgen: Periode 1827 tot 1928
  • Bestemmingsplan Wagenborgen: toelichting (2007)