Etienne Vermeersch

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Etienne Vermeersch
september 2015
september 2015
Algemene informatie
Volledige naam Etienne Vermeersch
Geboren Sint-Michiels, 2 mei 1934
Overleden Gent, 18 januari 2019[1]
Nationaliteit Vlag van België België
Beroep professor emeritus filosofie en ethiek, moraalfilosoof
Ere-vicerector UGent
Overig
Religie rooms-katholiek (1934–1959);
geen (atheïst, 1960–);
geen (materialist, 1960–)
Website http://www.etiennevermeersch.be
Portaal  Portaalicoon   Filosofie

Etienne Vermeersch (Sint-Michiels, 2 mei 1934Gent, 18 januari 2019) was een Belgisch filosoof, ethicus, klassiek filoloog, scepticus en opiniemaker. Hij was hoogleraar en ere-vicerector aan de Universiteit Gent.[2]

Levensloop[bewerken]

Afkomst en opleiding[bewerken]

Etienne Vermeersch groeide op in een militant Vlaams-nationalistisch, katholiek milieu. Zowel zijn vader, een Brugse spoorwegarbeider, als zijn oom Odiel waren tijdens de Eerste Wereldoorlog frontsoldaat en werden lid van het Verbond der Vlaamse Oud-strijders (VOS) en daarna van het VNV. Zijn moeder was een meid bij hoog-adellijke, franskiljonse families in Brugge. Vermeersch volgde de humaniora aan het Brugse Sint-Lodewijkscollege en trad in in het noviciaat van de Jezuïetenorde in september 1953. In die periode kreeg hij zijn opleiding in de Oude Abdij van Drongen. Na het noviciaat behaalde hij het diploma van kandidaat in de Klassieke Filologie. Na vijf jaar, op 23 december 1958, trad hij uit de Jezuïetenorde. Op zijn 25e brak hij met het christelijk geloof. Tijdens zijn universitaire studies werd hij atheïst en filosofisch materialist.

Academische loopbaan[bewerken]

Etienne Vermeersch studeerde klassieke filologie en wijsbegeerte en promoveerde in 1965 aan de Universiteit Gent met een proefschrift over de filosofische implicaties van de informatietheorie en de cybernetica.

In 1967 werd hij, op amper 33-jarige leeftijd, aan de Universiteit Gent benoemd tot gewoon hoogleraar. Zijn leeropdracht omvatte algemene inleidingen tot de wijsbegeerte en de wetenschapsfilosofie, de wijsbegeerte in historisch perspectief, de studie van hedendaagse filosofie en wijsgerige antropologie, en de geschiedenis van het christendom.

Zijn wetenschappelijk werk betreft grondslagenonderzoek van de menswetenschappen en wijsgerig onderzoek naar informatica en kunstmatige intelligentie. Later in zijn carrière kwam meer nadruk te liggen op algemene maatschappelijke en ethische problemen, vooral op het gebied van milieufilosofie, cultuurfilosofie en bio-ethiek. Zo is hij een van de belangrijkste wegbereiders van de legalisering van abortus en euthanasie in België.

Vermeersch was vicerector aan de Universiteit Gent van 1993 tot 1997. Hij was onder meer lid van de Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid, van de raad van bestuur van het Vlaams Interuniversitair Instituut voor Biotechnologie, van de Milieu- en Natuurraad van Vlaanderen (Minaraad) en van de Federale Raad voor Wetenschapsbeleid. Hij was ook voorzitter van het Belgisch Raadgevend Comité voor Bio-ethiek.

Vanaf de jaren 1980 was hij opiniemaker in de Belgische media. Hij trad vaak op als woordvoerder van maatschappelijke bewegingen die ijveren voor ethische hervormingen.

In maart 2011 verscheen het boek Dirk Verhofstadt in gesprek met Etienne Vermeersch. Een zoektocht naar waarheid. Dit boek werd een bestseller.

Op 5 maart 1997 richtte hij aan de Gentse universiteit Film-Plateau op. Hij was initiatiefnemer voor het behoud en de renovatie van het universitaire cultuur- en congrescentrum Het Pand in Gent.

Overlijden[bewerken]

Na een jaar ziekte koos Vermeersch voor euthanasie,[3] geheel in lijn met zijn eigen filosofie over (de zin van) het leven, de dood, en het (onbestaande) hiernamaals.[4] Dirk Verhofstadt liet weten dat Vermeersch over zijn keuze had geschreven: "Ik sterf dankzij mijn levenswerk", waarbij hij had opgemerkt dat hij niet als rolmodel voor euthanasie wilde doorgaan: "Elke mens moet dat voor zichzelf beslissen".[5] Vermeersch overleed op vrijdag 18 januari 2019 in het Universitair Ziekenhuis Gent. Het nieuws van zijn overlijden werd conform de wens van hemzelf en zijn familie pas op 24 januari - de dag van zijn crematie - bekendgemaakt.[6]

Standpunten[bewerken]

Vermeersch pleitte begin jaren 70 voor de legalisering van abortus en later ook van euthanasie, wat destijds uitgesproken ethisch liberale thema's waren. Deze opvattingen zijn later vrij algemeen geworden.[7]

In december 1979 besloot Vermeersch, naar aanleiding van een publieke discussie rond de pedomusical 'Snoepjes', dat de strafrechtelijke beteugeling van pedofiele handelingen "mateloos overtrokken" was, maar evenzeer dat er onvoldoende gegevens waren om reeds normen op te stellen waarbinnen bepaalde types van pedofilie zowel moreel als strafrechtelijk door de beugel zouden kunnen. Vermeersch benadrukte evenwel 'dat het beleven van seksualiteit op vrijwillige basis dient te gebeuren, en door personen die zelfstandig kunnen beslissen'.[8][9][10]

Na de dood van Semira Adamu, een afgewezen Nigeriaanse asielzoekster die bij haar gedwongen uitwijzing in 1998 om het leven kwam, richtte de Belgische regering een commissie op die regels moest opstellen voor gedwongen uitwijzingen, waarvan Vermeersch de voorzitter werd (de zogenoemde Commissie Vermeersch). Hij werd geregeld heftig aangevallen voor zijn werk in deze commissie, onder meer door collega's van zijn eigen universiteit. In juli 2007 nam Vermeersch afstand van zijn voorzitterschap van deze commissie, waarbij hij verklaarde: "Ik heb nooit een meer ondankbare taak op mij genomen."[11]

Etienne Vermeersch groeide op in een Vlaamsgezinde familie en was zijn ganse leven, vaak tot verrassing en in weerwil van belgicistische links-progressieve intelligentsia, de Vlaamse beweging erg genegen. Hij was een van de schrijvers van het in februari 2008 uitgekomen manifest van de Gravensteengroep. In dit manifest wordt op een rationele, logische manier gepleit voor een onafhankelijk Vlaanderen als een van de (laatste) mogelijkheden voor een efficiëntere staatsstructuur. In het manifest proberen de schrijvers tevens aan te tonen dat niet enkel extreemrechts maar ook de linkerzijde voorstander kan zijn van een modern Vlaams-nationalisme. Volgens Vermeersch was en is de Vlaamse beweging vooral een sociale beweging.[12]

In maart 2010 publiceerde Vermeersch de tekst 'De Islam en de hoofddoek in België'. Hij besluit hierin dat er geen enkele solide argumentatie bestaat tegen de algemene beslissingen van schoolnetten om een hoofddoekenverbod in te voeren.[13] In juni 2012 kreeg hij kritiek omdat hij in een interview in Zeno, de bijlage van de krant De Morgen, de boerka als religieus symbool erger had genoemd dan de swastika.[7][14] Hij verontschuldigde zich voor deze uitspraak, zowel in een interview met Joods Actueel als in een lezersbrief in De Morgen.[15]

Overbevolking[bewerken]

Etienne Vermeersch beschouwde de overbevolking als het grootste probleem van de mensheid. Hij koppelde dit aan overconsumptie: het consumptiepatroon van de doorsnee westerling, dat veel vervuiling veroorzaakt, ligt volgens hem te hoog. Dat dit patroon wereldwijd wordt nagestreefd is volgens Vermeersch catastrofaal op termijn. Hij bleef ook gewild kinderloos, omdat hij "vreest voor de drama's die deze kinderen te wachten staan"[16][17][18]

Vermeersch bepleit een door de overheid en/of andere instanties gestimuleerde bevolkingspolitiek, via actieve aansporing, door intensieve informatiecampagnes, door het verschaffen van vlotte toegang tot contraceptie, en door het verhogen van het opleidingsniveau, in het bijzonder van vrouwen. De bedoeling moet zijn een maximum van twee kinderen per vrouw te krijgen en liefst minder. "In uitzonderlijke omstandigheden - en die deden zich in China voor na de waanzinnige geboortepolitiek van Mao - kon de eenkindpolitiek van China (sinds Deng Xiaoping) gerechtvaardigd zijn, hoezeer ik die ook intrinsiek inhumaan vind, omdat het alternatief een nog veel grotere humanitaire ramp tot gevolg zou gehad hebben."[19][20]

Filosoof Etienne Vermeersch in zijn werkkamer met de statenbijbel (2013).

Skepticisme[bewerken]

Vermeersch was stichtend lid van SKEPP, de Studiekring voor Kritische Evaluatie van Pseudowetenschap en het Paranormale. Sinds de late jaren zestig gaf hij lezingen en publiceerde hij artikelen over dit onderwerp. Volgens Vermeersch vragen uitzonderlijke beweringen om uitzonderlijk sterke bewijzen. Dit slaat vooral op paranormale of pseudowetenschappelijke beweringen, die op basis van de huidige stand van de wetenschappelijke kennis uiterst onwaarschijnlijk zijn. Zo vestigde hij met de term Lourdes-effect de aandacht op het feit dat bovennatuurlijke krachten zich vaak op een onduidelijke wijze manifesteren, via vage foto's bijvoorbeeld, waardoor beweringen over zulke verschijnselen moeilijk of niet op hun waarheidsgehalte kunnen worden onderzocht.[21][22][23]

Filosoof Etienne Vermeersch en kerkjurist Rik Torfs

Opiniemaker en debater[bewerken]

Vermeersch gaf lezingen in België, Nederland en Frankrijk over uiteenlopende onderwerpen; hij mengde zich actief in intellectuele, wetenschappelijke en politieke debatten, waarin hij bekend stond als een gevreesd discussiant. Sommige opponenten oordelen dat hij in debat "de argumenten van de tegenpartij zo niet platwalst, dan toch overbuldert".[7][24] Prof. Kris Deschouwer omschrijft Vermeersch als een veel gevraagd en soms gevreesd polemist.[25]

Prijzen en eerbewijzen[bewerken]

  • Op 25 augustus 2007 werd hem de Maurits Sabbe-prijs toegekend door de vereniging 'Bruggelingen buiten Brugge'.[26]
  • In 2010 ontving Vermeersch de Geuzenprijs[27][28]
  • Op 21 juni 2011 werd hem in de Aula van de Universiteit Gent de Prijs Vrijzinnig Humanisme 2011 uitgereikt.[29]
  • In 2008 is hij door 100 prominente Vlamingen (voor- en tegenstanders) uitgeroepen tot de invloedrijkste Vlaamse intellectueel (gevolgd door Luc Huyse).
  • In 1989 werd een gelijkaardige enquête gehouden door het intussen verdwenen blad De Nieuwe Maand. Vermeersch kwam toen op de tweede plaats, na de filosoof Leo Apostel en voor Jaap Kruithof, de drie iconen van vrijzinnig intellectueel Vlaanderen.[30][31]
  • Op 2 mei 2014 werd hij in de grote aula van de Gentse universiteit gevierd door zijn vrienden ter gelegenheid van zijn tachtigste verjaardag.
  • Op 11 juli 2016 ontving hij uit handen van minister-president Geert Bourgeois het Groot Ereteken van de Vlaamse Gemeenschap voor zijn verdiensten voor Vlaanderen.

Werken[bewerken]

  • Epistemologische inleiding tot een wetenschap van de mens, Brugge, De Tempel, 1967.
  • Hedendaagse wijsbegeerte, Gent, Gakko, 1973, 151 pp.
  • De ogen van de panda. Een milieufilosofisch essay, Brugge, Van de Wiele, 1988, 72 pp. ISBN 9789069660349
    • De ogen van de panda: een milieufilosofisch essay: een kwarteeuw later (Antwerpen:Houtekiet, 2010), 159 pp. ISBN 9789089241122
  • Legalisering van abortus. Bedenkingen bij de discussies in de Senaatscommissie, Mededelingen van het Centrum voor Milieufilosofie en Bio-ethiek aan de RUG, 1989, 32 pp.
  • Bio-ethiek. Een inleiding, Universiteit Gent, 4e referaat voor de Wetenschappelijke Nascholing 1991-92, 32 pp.
  • Van Antigone tot Dolly. Veertig jaar kritisch denken (Antwerpen:Hadewijch, 1997), 256 pp. ISBN 9789052404127
  • De rivier van Herakleitos (in samenwerking met Johan Braeckman e.a.) (Antwerpen:Houtekiet, 2008) ISBN 9789089240354
  • Dirk Verhofstadt in gesprek met Etienne Vermeersch. Een zoektocht naar waarheid (in samenwerking met Dirk Verhofstadt) (Antwerpen:Houtekiet, 2011) ISBN 9789089241450
  • Atheïsme (Uitgeverij Luster, 2011) ISBN 9789460580529
  • De multiculturele samenleving (Uitgeverij Luster, 2011) ISBN 9789460580864
  • Provençaalse gesprekken (Uitgeverij VUBPRESS, 2013) ISBN 9789057182709
  • Over God (Uitgeverij Vrijdag, 2016) ISBN 9789460014710
  • Etienne Vermeersch. biblio.ugent.be. Geraadpleegd op 2019-11-25.

Als redacteur:

  • met L. Cassiers: Erfelijkheid: genetische tests en maatschappij, Leuven, Garant, 2000, 141 pp. (Franstalige versie: Hérédité Tests génétiques et Société, Bruxelles, De Boeck, 2001, 137 pp.)
  • met L. Cassiers, Y. Englert, A. Van Orshoven, Belgisch Raadgevend Comité voor Bio-ethiek. Adviezen 1996-2000 (Leuven:Garant, 2001) 263 pp.

Externe links[bewerken]