Groot Dictee der Nederlandse Taal

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Groot Dictee der Nederlandse Taal
Het dictee werd ieder jaar in de vergaderzaal van de Eerste Kamer in Den Haag gehouden
Het dictee werd ieder jaar in de vergaderzaal van de Eerste Kamer in Den Haag gehouden
Genre Spellingswedstrijd
Speelduur circa 90 minuten
Presentatie Vlag van Nederland Philip Freriks
(1990-2016)
Vlag van Vlaanderen Martine Tanghe (2005-2010 en 2012-2014)
Vlag van Vlaanderen Freek Braeckman (2015-2016)
Vaste gasten Bart Chabot (tot 2014)
Regie Alex Bordewijk
Muziek Carl Philipp Emanuel Bach
Celloconcert in A majeur Wq 172, derde deel (allegro assai)
Land van oorsprong Vlag van Frankrijk Frankrijk
Taal Nederlands
Locatie Eerste Kamer der Staten-Generaal
Productie
Productiebedrijf Men at Work
Uitzendingen
Start 1990
Einde 2016
Afleveringen 27
Netwerk of omroep Vlag van Nederland NTR
Vlag van Vlaanderen Canvas
Website
(en) IMDb-profiel
Portaal  Portaalicoon   Televisie

Het Groot Dictee der Nederlandse Taal was een wedstrijd in het correct spellen van de Nederlandse taal die van 1990 tot en met 2016 jaarlijks in december via de Nederlandse en Belgische televisie werd uitgezonden. Deelnemers waren Nederlanders en Vlamingen. Kijkers konden tijdens de uitzending thuis meeschrijven om te kijken hoe goed ze zelf konden spellen.

Het dictee vond plaats in de vergaderzaal van de Eerste Kamer in Den Haag en werd uitgezonden door de Nederlandse en Vlaamse publieke omroepen. De presentatie was vanaf het begin in handen van de Nederlandse journalist en initiatiefnemer Philip Freriks. Na bezwaar van Vlamingen die de tongval van Freriks niet goed verstonden, werd in 2005 een Vlaamse copresentator aangesteld. Tot en met 2014 was dit de VRT-journaliste Martine Tanghe, sinds 2015 haar collega en voormalig dicteewinnaar Freek Braeckman.

In mei 2017 werd besloten met directe ingang met het programma te stoppen vanwege de fors teruglopende kijkcijfers.

Het Groot Dictee der Nederlandse Taal dient te worden onderscheiden van het Groot Nederlands Dictee, een dictee dat gericht is op Vlaanderen en door het Davidsfonds werd georganiseerd in samenwerking met het tijdschrift Knack.

Omschrijving[bewerken]

Het dictee telde elk jaar circa zestig deelnemers. In 1990 allemaal Nederlanders en één Vlaming, vervolgens tot 2014 veertig Nederlanders en twintig Vlamingen en sindsdien dertig uit Nederland en dertig uit Vlaanderen. Beide groepen bestonden voor de helft uit uitgenodigde prominenten en voor de andere helft uit deelnemers die geselecteerd werden via een voorronde in de dagbladen de Volkskrant en De Morgen. Slechts één prominent won, namelijk de Vlaamse nieuwslezer Freek Braeckman in de editie 2011. Vaste prominente deelnemer was de Nederlandse dichter en schrijver Bart Chabot. Hij schreef in 2014 de tekst voor het 25e Groot Dictee.

Tot 2014 werd het programma op de derde woensdag van december uitgezonden, daarna op de derde zaterdag van die maand.

De intromuziek was van Carl Philipp Emanuel Bach, het celloconcert in A majeur Wq 172, derde deel (allegro assai).

Geschiedenis[bewerken]

Het initiatief kwam van Philip Freriks, destijds correspondent in Parijs voor de Volkskrant. In een column schreef hij over La Dictée, de oorspronkelijke Franse versie.[1] Het eerste Nederlandse dictee werd gehouden in 1990, toen nog met vrijwel uitsluitend Nederlandse deelnemers en onder de naam Nationaal Dictee. Er was één Vlaamse deelnemer; hij had zich via de voorrondes geplaatst. In 1991 werd de samenwerking met de Vlaamse publieke omroep aangegaan en kreeg het dictee zijn latere naam. Desondanks werd het nog vaak het Nationaal Dictee genoemd.[2]

In 2007 overleed de schrijver van het dictee Jan Wolkers twee maanden voor de uitzending. Als gevolg hiervan werd het dictee door zijn weduwe Karina voorgedragen. Jan Wolkers is hiermee de enige schrijver die het dictee niet zelf heeft voorgelezen.

In 2011 deed voor het eerst een Waal mee, Christophe Deborsu. Hij deed het met tien fouten beter dan de gemiddelde deelnemer.

In 2011 was er geen Vlaamse copresentator. Martine Tanghe, die sinds 2005 vaste copresentatrice was, moest wegens haar revalidatie van borstkanker verstek laten gaan. Er werd geen vervanger aangesteld. Gedeelde winnaar van dit dictee was VRT-journalist Freek Braeckman. Hij droeg zijn overwinning op aan Tanghe.

Tijdens het dictee van 2013, geschreven door Kees van Kooten, ging het niet alleen om het vermijden van spelfouten, maar dienden in de zinnen 4 tot en met 8 ook taal- en stijlfouten, zoals contaminaties, te worden onderstreept. Het niet aangeven van grammaticale fouten gold tijdens dit dictee ook als gemaakte fout. Van Kooten beoogde een trendbreuk met zijn dictee, maar de manier waarop hij dat deed riep veel kritische reacties op.[3][4]

In mei 2017 besloot de NTR met directe ingang met het programma te stoppen. Voornaamste reden waren de fors teruglopende kijkcijfers. Ooit keken in Nederland meer dan één miljoen mensen, in 2016 nog maar 368.000. Het Dictee was volgens de beslissers niet met zijn tijd meegegaan en werd als archaïsch beschouwd.[5]

Regels[bewerken]

Tot en met de spellingwijziging van 1995 gold de voorkeurspelling uit het Groene Boekje van 1954 als de standaard. Voor woorden die niet in het Groene Boekje stonden, gold sinds 1992 de spelling in Van Dale's Groot Woordenboek der Nederlandse Taal, 12e herziene uitgave uit 1992.

Van 1996 tot en met 2005 werden het Groene Boekje uit 1995 en Van Dale's Groot Woordenboek der Nederlandse taal, 12e herziene uitgave uit 1995 in de nieuwe spelling en vervolgens de 13e herziene uitgave uit 1999 gebruikt. De nieuwe spelling uit 2005 werd pas officieel ingevoerd op 1 augustus 2006 en werd daarom nog niet gebruikt bij het dictee van 2005.

Sinds 2006 werd de spelling van 2005 gebruikt, zoals die in het Groene Boekje staat. Voor woorden die daar niet in staan, gold tot en met 2014 de spelling van de 14e editie van het Van Dale's Groot Woordenboek der Nederlandse taal uit 2005 en gold sinds 2015 de spelling van de 15e editie uit 2015. Eigennamen moesten, voor zover zij in Van Dale vermeld stonden, juist geschreven worden, dus Jakob en niet Jacob.

Als fouten werden gerekend:

  1. spelfouten (in één woord kunnen een of meer fouten staan)
  2. het onjuiste gebruik van koppeltekens en/of afbrekingstekens of het ontbreken daarvan
  3. het niet op de juiste manier aaneenschrijven van samenstellingen
  4. fouten tegen het gebruik van accenten (´, `, en ^), apostrofs (') en trema's (¨)
  5. het gebruik van hoofdletters als het kleine letters moeten zijn
  6. het gebruik van kleine letters als het hoofdletters moeten zijn
  7. het niet volledig uitschrijven van cijfers, zoals "11-jarige" in plaats van "elfjarige" (dit geldt niet voor woorden waar het cijfer een vast onderdeel van is, zoals CO2 of mp3)

Overzicht van de dictees met winnaar(s)[bewerken]

Nr Jury Winnaar Fouten Winnende prominent Fouten Gemiddelde Totaal
1990: Kees FensArtis
1 Hans van Mierlo
Maarten van den Toorn
Kees Fens
Vlag van Nederland Marc de Smit 5 Vlag van Nederland Frits Korthals Altes 13 19
1991: Kees FensReizen per spoor
2 Hans van Mierlo
Maarten van den Toorn
Kees Fens
Guido Geerts
Vlag van Nederland Marjan Veenman-Arts 5 Vlag van Vlaanderen Paul Cockx 8 24
1992: Han van GesselUit eten
3 Hans van Mierlo
Maarten van den Toorn
Kees Fens
Guido Geerts
Vlag van Nederland Fer van Kampen 5 Vlag van Vlaanderen Bavo Claes 14 25
1993: Han van GesselHet decembergevoel
4 Hans van Mierlo
Maarten van den Toorn
Kees Fens
Guido Geerts
Vlag van Vlaanderen Fabienne De Broeck 7 Vlag van Vlaanderen Luuk Gruwez 8 26
1994: Han van GesselDe dicteetor
5 Hans van Mierlo
Maarten van den Toorn
Kees Fens
Guido Geerts
Vlag van Nederland Louis Kesteloo 6 Vlag van Nederland Jérôme Heldring 14 23 1339
1995: Han van GesselUitzicht op zee
6 Hella Haasse
Piet van Sterkenburg
Kristien Hemmerechts
Theo Janssen
Vlag van Vlaanderen Diederik Van Coillie 2 Vlag van Vlaanderen Johan Tas 11 23 1309
1996: Han van GesselDe paden op!
7 Hella Haasse
Piet van Sterkenburg
Kristien Hemmerechts
Theo Janssen
Vlag van Vlaanderen Marc de Smit 5 Vlag van Vlaanderen Ward Ramaekers 10 27
1997: Han van GesselDe boekenwurm
8 Hella Haasse
Piet van Sterkenburg
Kristien Hemmerechts
Theo Janssen
Vlag van Vlaanderen Johan van Dam 1 Vlag van Vlaanderen Guido Van Meir 15 28
1998: Han van GesselEen winteravondvertelling
9 Henk Vonhoff
Piet van Sterkenburg
Martine Tanghe
Theo Janssen
Vlag van Vlaanderen Joost Verheyen 2 Vlag van Nederland Els Borst 19 31
1999: Han van GesselHet jachtige bestaan
10 Henk Vonhoff
Piet van Sterkenburg
Martine Tanghe
Theo Janssen
Vlag van Nederland Era Gordeau 2 Vlag van Nederland Jef Rademakers 27 33
2000: Han van GesselDe brief
11 Henk Vonhoff
Piet van Sterkenburg
Martine Tanghe
Theo Janssen
Vlag van Vlaanderen Jacques Verhaeghe 6 Vlag van Vlaanderen Vincent Van Quickenborne 17 37 2274
2001: Han van Gessel en Bas van KleefDe portemonnee
12 Henk Vonhoff
Piet van Sterkenburg
Martine Tanghe
Theo Janssen
Vlag van Vlaanderen Caroline Schrijvers
Vlag van Vlaanderen Jean Spelmans
Vlag van Vlaanderen Jozef Lamberts
3 Vlag van Vlaanderen Jean-Marie Dedecker 21 31 1764
2002: Han van Gessel en Bas van KleefTelefoon!
13 Henk Vonhoff
Piet van Sterkenburg
Martine Tanghe
Theo Janssen
Vlag van Vlaanderen Guy De Kort 0 Vlag van Vlaanderen Christophe Vekeman 10 25 1447
2003: Han van Gessel en Bas van KleefDe hittegolf
14 Henk Vonhoff
Piet van Sterkenburg
Martine Tanghe
Theo Janssen
Vlag van Nederland Oscar Fernald 7 Vlag van Vlaanderen Margot Vanderstraeten 18 39 2340
2004: Jan Mulder en Remco CampertNormen en waarden
15 Henk Vonhoff
Piet van Sterkenburg
Martine Tanghe
Theo Janssen
Vlag van Nederland Frans Wollrabe 1[6] Vlag van Vlaanderen Annelies Van Herck 12 25 1456
2005: Herman KochThuis voor de buis
16 Jeltje van Nieuwenhoven
Henk Verkuyl
Dirk Geeraerts
Herman Koch
Vlag van Vlaanderen Elsie Ribbens 4 Vlag van Vlaanderen Wim Oosterlinck 20 33 2006
2006: Martin BrilEen soapopera
17 Jeltje van Nieuwenhoven
Henk Verkuyl
Ludo Permentier
Martin Bril
Vlag van Nederland Jacques Bettelheim 5 Vlag van Vlaanderen Jan Van den Berghe 17 31 1848
2007: Jan WolkersDe ladder naar lust
18 Jeltje van Nieuwenhoven
Henk Verkuyl
Ludo Permentier
Karina Wolkers
Vlag van Vlaanderen Mady Van Goethem 5 Vlag van Vlaanderen Stefan Brijs
Vlag van Vlaanderen Peter Terrin
10 19 1143
2008: Kristien HemmerechtsHartenpijn
19 Ronald Plasterk
Anneke Neijt
Ludo Permentier
Kristien Hemmerechts
Vlag van Vlaanderen Luc Panis 8 Vlag van Vlaanderen Hendrik Vos 19 33,5 1945
2009: Gerrit KomrijCarrière
20 Ronald Plasterk
Anneke Neijt
Ludo Permentier
Gerrit Komrij
Vlag van Nederland Hans Bliek 7 Vlag van Vlaanderen Saskia De Coster 14 29 1694
2010: Tommy WieringaKakofonie
21 Ronald Plasterk
Anneke Neijt
Ludo Permentier
Tommy Wieringa
Vlag van Nederland Pieter van Diepen 7 Vlag van Nederland Mei Li Vos 25 32 1940
2011: Arnon GrunbergZelfverminking
22 Inez Weski
Anneke Neijt
Ludo Permentier
Arnon Grunberg
Vlag van Vlaanderen Freek Braeckman
Vlag van Nederland Marret Kramer
4 Vlag van Vlaanderen Freek Braeckman 4 13 819
2012: Adriaan van DisZijn waar wij niet zijn
23 Inez Weski
Anneke Neijt
Ludo Permentier
Adriaan van Dis
Vlag van Vlaanderen Edward Vanhove 3 Vlag van Nederland Herman van der Zandt 17 29 1440
2013: Kees van KootenEen przewalskipaardenmiddel
24 Inez Weski
Anneke Neijt
Ludo Permentier
Kees van Kooten
Vlag van Vlaanderen Dirk Bosmans 13 Vlag van Vlaanderen Maud Vanhauwaert 21 32 1886
2014: Bart ChabotTussen niemendalletje en blankebabybilletjesprivilege
25 Dries van Agt
Anneke Neijt
Ludo Permentier
Bart Chabot
Vlag van Nederland Randy van Halen 7 Vlag van Vlaanderen Christophe Vekeman 11 23 1538
2015: Lieve JorisLang leve het heen-en-weer­­­
26 Annemarie Jorritsma
Ludo Permentier
Lieve Joris
Vlag van Nederland Mark Beumer (team met Frank Ketelaar) 11 Vlag van Nederland Frank Ketelaar (team met Mark Beumer) 16 23 1367
2016: A.F.Th. van der HeijdenGlossolalie
27 Annemarie Jorritsma
Ludo Permentier
A.F.Th. van der Heijden
Vlag van Vlaanderen Marco Sanders (team met Kristien Bonneure) 7 Vlag van Vlaanderen Kristien Bonneure (team met Marco Sanders) 13 18 1138

Statistieken[bewerken]

  • In 1990 deden er vrijwel uitsluitend Nederlandse deelnemers mee. In de daaropvolgende 24 edities mochten er telkens 20 Vlaamse deelnemers meedoen, tegenover 40 Nederlandse deelnemers. Het dictee is in die jaren veertien keer gewonnen door Vlaanderen, elf keer door Nederland; bij één editie – die van 2011 – was er een ex aequo. In 2001 waren er drie winnaars, allen uit Vlaanderen.
  • Van de 30 winnaars die het Groot Dictee heeft gehad, kwamen er zeventien uit Vlaanderen en dertien uit Nederland.
  • Van de 30 winnaars waren er 23 mannen en zeven vrouwen.
  • Eén persoon heeft het dictee twee keer gewonnen: Marc de Smit, die in 1990 deelnam als Nederlander en in 1996 als Vlaming.
  • Eén prominent heeft het dictee gewonnen: Freek Braeckman, die in 2011 samen met Marret Kramer won.
  • Het kleinste aantal fouten dat gemaakt werd: 0 (door de winnaar van de editie in 2002, Guy De Kort uit Vlaanderen).
  • Het grootste aantal fouten dat gemaakt werd door een winnaar: 13 (in 2013). Die editie was wel de enige waarbij de uitdaging tweeledig was: de tekst moest in zijn geheel worden opgeschreven én grammaticale fouten moesten worden onderstreept. Het grootste aantal fouten dat in een traditionele editie door een winnaar werd gemaakt, is 11 (in 2015).
  • Het grootste gemiddelde aantal fouten: 39 (in 2003).
  • Het kleinste gemiddelde aantal fouten: 13 (in 2011).
  • Eén keer is door de jury na afloop van het dictee een fout ontdekt, namelijk in 2004. 'Voor pampus liggen' is niet zoals tijdens de uitzending werd gezegd met een hoofdletter P, maar met een kleine p. De winnaar had daardoor niet 0 maar 1 fout.

Nederlandstalige spin-offs[bewerken]

Van 1995 tot 2009 was er het op Vlaanderen gericht Groot Nederlands Dictee. In 2006 kwam daar een editie bij voor degenen die het Nederlands niet als moedertaal hadden. Tussen 2004 en 2012 was er ook een Groot Kinderdictee, dat alleen door Philip Freriks werd voorgelezen. Hiervoor golden dezelfde regels als voor het dictee voor volwassenen. In 2010 maakte Mark Eyskens voor Radio 1 een persiflage met het Groot Dictee der federale taal, een tekst vol termen uit de Belgische (federale) politiek. De winnaar maakte acht fouten.

Externe links[bewerken]

Wikisource Bronnen die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Groot Dictee der Nederlandse Taal 2007 op Wikisource
Wikinews Wikinews heeft een nieuwsartikel over dit onderwerp: Groot Dictee stopt.