Kasteel Cartils

Kasteel Cartils te Wijlre, overzichtsfoto. Op het rechter hoekpunt het arkeltorentje. Geheel rechts de Kasteelhoeve.

Kasteel Cartils is een kasteel gelegen aan de weg Wijlre-Wittem, op het grondgebied van de voormalige gemeente Wijlre in een landelijke omgeving vlak bij de oevers van de Eyserbeek. Even verderop komen de Eyserbeek, Geul en Gulp bij elkaar. In de buurt van het kasteel bevindt zich het buurtschap Cartils.

[bewerken] Beschrijving

Het huidige, zeventiende eeuwse, rechthoekige gebouw heeft aan de voorzijde op een hoekpunt een zogenaamd arkeltorentje en aan de achterzijde bevindt zich een grote ronde toren die uit omstreeks 1500 dateert. Het hoofdgebouw is in 1883 ingrijpend gewijzigd.

[bewerken] Naam

De naam is afgeleid van het Latijnse "cortile" hetgeen zoveel betekent als "behorend bij een curtis (leengoed)". Deze naam is aan het kasteel gegeven in een tijd dat de romaans-germaanse taalgrens enigszins naar het noorden was opgeschoven.

[bewerken] Geschiedenis

De geschiedenis van Cartils gaat waarschijnlijk terug tot de Romeinse tijd toen het een militaire vesting zou zijn geweest. De reden van het bestaan van deze vesting was dat deze plek een strategisch gunstige plaats was vlak bij de kruising van belangrijke Romeinse heirwegen.

In de vroege middeleeuwenstond op deze plek een grote hoeve die de zetel was van de heerlijkheid met dezelfde naam. De bewoners, de heren van Cartils, moesten verantwoording afleggen aan hun bisschop. Omdat hun keizer echter erg ver weg woonde konden ze verder vrijwel ongestoord hun gang gaan en menig robbertje uitvechten met hun directe buren, de heren van Wijlre en de heren van Wittem.

[bewerken] Bewoners en eigenaren

De voornoemde heren van Cartils bewoonden het kasteel tot 1792. Vrijwel geen enkel kasteel in Limburg werd zólang door een en dezelfde familie bewoond. De eerste heer van Cartils was Theodor van Eyneburg de Cartils baron van Cartils en domheer van St. Servais te Maastricht die gehuwd was met juffrouw Elisabeth van Printhagen uit Geleen. Hun zoon Ivo huwde met Elisabeth Hoen van de Broich, de dochter van de Voerendaalse familie Hoen. Hun nazaten noemden zich vervolgens "Hoen de Cartils". De laatste Hoen de Cartils, Maximiliaan genaamd, werd na het zoveelste grensconflict met de heren van Wijlre, door de schepenen van Aken tot de orde geroepen. De dochter van Maximiliaan stierf in 1772 kinderloos. Zij vermaakte Cartils aan de graaf De Liedekerke in Maastricht. Deze had echter maar weinig interesse in het kasteel, dat dan ook voortaan leeg kwam te staan. Mede Hierdoor viel het het ten prooi aan geboefte, zwervers en zelfs regelmatig de Bokkerijders.

Na de Franse inval in de Nederlanden rond 1800 werd Cartils onderdeel van de nieuwe gemeente Wijlre. De Liedekerke bleef tijdens de Franse overheersing echter de eigenaar. Na zijn dood werd Johannes Frijns, de bewoner van de naastgelegen kasteelhoeve, de nieuwe eigenaar. Zijn dochter huwde met rechter Janssen de Limpens. Hun zoon Karel Janssen de Limpens, historicus van beroep, heeft de geschiedenis van Cartils vastgelegd.

Tegenwoordig is het kasteel privé-eigendom en wordt het gebruikt voor rustgevende vrije tijd. Het is niet voor bezichtiging toegankelijk. De verschillende gebouwen en enkele facetten van het terrein zijn ieder een rijksmonument.