Alphen aan den Rijn (plaats)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Alphen aan den Rijn
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Wapen van Alphen aan den Rijn
(Details)
Alphen aan den Rijn (plaats)
Alphen aan den Rijn (plaats)
Situering
Provincie Vlag Zuid-Holland Zuid-Holland
Gemeente Vlag Alphen aan den Rijn Alphen aan den Rijn
Coördinaten 52° 8′ NB, 4° 39′ OL
Algemeen
Inwoners (2013) 72.954
Foto's
Luchtfoto
Luchtfoto
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Topografische kaart van Alphen aan den Rijn (woonplaats); september 2014

Alphen aan den Rijn is een plaats in de gelijknamige gemeente Alphen aan den Rijn. Alphen aan den Rijn is de hoofdplaats van de gelijknamige gemeente en blijft ook na de fusie met de buurgemeenten Boskoop en Rijnwoude per 1 januari 2014 de grootste plaats in de gemeente. Een inwoner van Alphen aan den Rijn wordt Alphenaar genoemd.[1]

Geschiedenis[bewerken]

Het gebied bij Alphen aan den Rijn werd 2000 jaar geleden al bewoond. In de Romeinse tijd was de Oude Rijn de hoofdtak van de Rijn. De rivier zette bij overstromingen zand en klei af, waardoor een landschap van oeverwallen en kommen ontstond. In Alphen is dit nog steeds herkenbaar in de naamgeving van de stadsdelen "Hoge zijde" en "Lage zijde", aan de linker- respectievelijk de rechteroever van de rivier.

Op de plek waar zich nu het centrum van Alphen aan den Rijn bevindt stond in Romeinse tijden het castellum Albanianae. De Romeinen bouwden toen ook de eerste brug over de Oude Rijn. Vanaf de regering van de Romeinse keizer Caligula (37 - 41 na Chr.) waren er afdelingen van het Romeinse leger gelegerd. De noordelijke grens van het Romeinse Rijk lag namelijk langs de huidige Oude Rijn, en hier werden dan ook door de Romeinen diverse versterkte legerplaatsen gebouwd. Zo zijn in het dichtbijgelegen dorp Zwammerdam resten van het Romeins castellum Nigrum Pullum gevonden, evenals resten van zes Romeinse platbodems. Al in de Romeinse tijd ontwikkelde zich handel en nijverheid, waardoor Alphen aan den Rijn langzaam uitgroeide tot een belangrijk handelscentrum in de regio. Germaanse aanvallen maakten daar echter in 240 na Chr. een einde aan.

Na veel strubbelingen en problemen met overstromingen, vooral in Utrecht en Leiden, werd de Oude Rijn in 1122 bij Wijk bij Duurstede afgedamd. De aftakking die eerst als 'Lek' begon werd de hoofdstroom van de rivier. Sindsdien trad de Oude Rijn niet meer buiten zijn oevers. In en na de Middeleeuwen was Alphen een ambachtsheerlijkheid onder de naam Alphen en Rietveld.

In de 17e eeuw kwam Alphen verder tot bloei. Het was toen een pleisterplaats voor postrijders en handelsverkeer over land en water. Op gedeelten langs de Oude Rijn is nu nog het jaagpad te zien waarlangs de trekschuiten werden voortgetrokken.

De huidige gemeente Alphen aan den Rijn is gevormd in 1918. Toen werden de kleinere gemeenten Alphen, Aarlanderveen en Oudshoorn samengevoegd. In 1964 werd de gemeente uitgebreid met Zwammerdam.

Het wapen van Alphen aan den Rijn is toegekend op 8 mei 1918. Het bestaat uit een zwarte achtpuntige ster op een wit wapenschild. Boven op het schild staat een gouden kroon. Het schild wordt vastgehouden door twee gouden leeuwen. Het wapen was oorspronkelijk van de familie Van Alphen, een tak van de familie Van Kralingen. Ene Dirk van Cralingen (geboren voor 1189) had goederen in de buurt van Alphen en noemde zich nadien Van Alphen.

De opvallende Alphense hefbrug bij de Gouwesluis over de Gouwe werd eind jaren dertig gebouwd. De Gouwe werd verbreed om de scheepvaartverbinding tussen Amsterdam en Rotterdam te verbeteren. Soortgelijke bruggen werden in Boskoop en Waddinxveen gebouwd. In de Tweede Wereldoorlog zijn er springladingen bij de brug geplaatst om deze indien nodig op te blazen, hetgeen niet nodig bleek te zijn. Door blikseminslag is echter een van de ladingen toch ontploft. In de jaren zeventig is de brug opnieuw fors beschadigd bij een aanrijding door een kraanwagen die 1,5 meter te hoog was. Parallel aan de hefbrug (voor het wegverkeer) ligt een draaibrug voor de trein.

Vanaf 1950 begon het dorp sterk te groeien. Er werden grote uitbreidingen aan de noordzijde van het dorp gebouwd, die oorspronkelijk met afschuw als 'die flats' werden bekeken door de oude Alphenaren. Vanaf de jaren 1990 werd ook een grote woonwijk ten zuiden van de spoorlijn gebouwd, Kerk en Zanen. Alphen ontwikkelde zich tot forensenstad, waar echter binnen de grenzen ook steeds meer werkgelegenheid kwam.

Eind jaren tachtig kwam Alphen in het landelijke nieuws. Op de vuilnisbelt in de Coupépolder bleek in de periode 1977-1982 veel gif gestort te zijn. Op de Coupépolder werd een golfbaan aangelegd. Er moesten veel maatregelen getroffen worden om te voorkomen dat de gifstoffen in het grondwater terechtkwamen. In die periode werd Alphen in de volksmond ook wel "Afval aan de Rijn" genoemd. Bij onderzoek naar de rol van de gemeente bij de afvaldumping concludeerde de onderzoekscommissie, onder leiding van Maarten Engwirda, dat het gehele gemeentebestuur, maar vooral het college van burgemeester en wethouders, nalatig is geweest bij het toezicht op de afvalstort.[2] Er werd tevens een strafzaak tegen de afvalverwerker en tegen de vuiltransporteur gevoerd.[3]

Op 9 april 2011 kwam Alphen opnieuw landelijk, alsook internationaal, in het nieuws, door de schietpartij in winkelcentrum De Ridderhof. Daarbij vielen zeven doden, onder wie de dader, die zelfmoord pleegde.

Op 3 augustus 2015 was er een opvallend ongeval waarbij twee kranen met een nieuw brugdek voor de Koningin Julianabrug vanaf een ponton op de Oude Rijn omvielen en op vier huizen en winkels aan de Hooftstraat terechtkwamen.

Joodse gemeenschap[bewerken]

Alphen aan den Rijn had vóór de Tweede Wereldoorlog een kleine Joodse gemeenschap. In 1930 woonden er in Alphen en omgeving 55 Joden. Verreweg de meeste Joodse inwoners zijn in oktober 1942 gedeporteerd en vervolgens vermoord; slechts enkele overleefden de oorlog door onder te duiken. Aan het Raoul Wallenbergplein staat het Joods monument met alle namen van de omgekomen Joden. De joodse gemeente van Alphen is in 1947 opgeheven en bij die van Leiden gevoegd. De joodse begraafplaats is in 1964 geruimd, de stoffelijke resten zijn overgebracht naar de joodse begraafplaats te Katwijk. De synagoge werd overgenomen door de remonstrantse kerk. In 1980 werd, door Jan van Arkel, tijdens vervanging van de houten vloer, onder de kerkvloer een kist met onder meer een chanoekia gevonden, een kandelaar die bij een joods feest wordt gebruikt. Deze kandelaar werd inzet van moeizame onderhandelingen tussen de Commissie Joods Erfgoed en de remonstrantse gemeente. De remonstrantse gemeente wilde de kandelaar in haar kerk plaatsen. De chanoekia belandde uiteindelijk in 1991 in het Jad Wasjem-museum te Jeruzalem.

Topografie[bewerken]

De plaats Alphen aan den Rijn ligt bij de samenvoeging van het kleine riviertje de Aar en de Oude Rijn, die vanaf Utrecht naar Leiden stroomt. Alphen wordt aan de oostzijde begrensd door de Gouwe en het Aarkanaal, en in het westen door de Heimanswetering. Alphen wordt doorsneden door de Oude Rijn. Er zijn zes bruggen over de Oude Rijn, waarvan er twee alleen voor voetgangers, fietsers, bussen (alleen Alphensebrug) en hulpdiensten toegankelijk zijn. Deze bruggen zijn de: Zwammerdamse brug, Steekterbrug, Swaenswijkbrug, Alphensebrug, Koningin Julianabrug en Albert Schweitzerbrug. Naar verwachting in 2016 [4] wordt de nieuwe Maximabrug in het uiterste westen van de stad geopend, vooruitlopend op de aanleg van een westelijke randweg. De overige bruggen zijn de 's Molenaarsbrug over de Heimanswetering, de Zegerbrug over het Aarkanaal, de Rijnhavenbrug, de Hefbrug Gouwesluis over de Gouwe en de Oranje Nassaubrug over het Aarkanaal.

Cultuur[bewerken]

Monumenten[bewerken]

Huizen langs de Oude Rijn
Grafkapel van de familie De Smeth te Alphen aan den Rijn, gebouwd in 1773.
Romeins badhuis in het Archeon.
  • Alphen aan den Rijn (gemeente) telt 74 rijksmonumenten en een aantal oorlogsmonumenten.
  • Oudshoornse kerk: Een hervormde kerk aan de oever van de Oude Rijn, gesticht in 1665 door Cornelis de Vlaming
  • Remonstrantse kerk: Dit was vroeger een synagoge.
  • Korenmolen de Eendracht: Deze 11 meter brede stellingmolen dateert uit 1752 en was oorspronkelijk gebouwd aan het noordeinde van de Gouw in Oostzaandam. De molen is in 1898 overgeplaatst naar Alphen aan den Rijn om een andere molen te vervangen. De molen is tot 1955 commercieel in dienst geweest, en is elke zaterdag voor het publiek geopend.
  • Voormalig Raadhuis: In dit gebouw aan het Burgemeester Visserpark is momenteel de muziekschool gevestigd. Aan hetzelfde park ligt de villa Sonnehoeck uit 1920, die een gemeentelijk monument is.
  • Stadhuis: In januari 2003 werd een nieuw stadhuis geopend dat van een revolutionair ontwerp is, naar de trends van deze tijd met veel openheid en glas. Architect: Erick van Egeraat associated architects, Rotterdam.
  • Katholieke Sint-Bonifatiuskerk: neogotische kerk uit 1884 naar ontwerp van Evert Margry.
  • Grafkapel familie De Smeth: in deze grafkapel werden tal van leden van de adellijke familie De Smeth bijgezet in de achttiende en negentiende eeuw. Deze staat achter de Adventskerk.
  • Adventskerk: dit was de eerste Bonifatiuskerk, maar tijdens de beeldenstorm verwoest en heropgebouwd als protestantse kerk. De kerk is gebouwd naar een ontwerp van architect W.Ch. Kuijper in de jaren 1920 – 1922. De kerk verrees op de plaats van de oude dorpskerk die op 7 april 1916 afbrandde. In 1962 werd in de 40 meter hoge toren een beiaard van 45 klokken geplaatst; de luidklokken van de kerk wegen respectievelijk 1162 en 864 kilo. Het orgel is een uniek Steinmeyer-orgel dat in 1982 gerestaureerd en uitgebreid is.
  • Huize Overpost: Dit herenhuis werd in 1722 aan de Wilhelminalaan gebouwd en is onder andere bewoond door dokter Post en door Antoni Lemzon Pijnacker die burgemeester was van Alphen aan den Rijn van 1834 tot 1849. In Huize Overpost is later een groothandel in zoetwatervis gehuisvest geweest en een gemeentelijk stempellokaal waar werklozen een stempeltje moesten halen. Na WOII is het pand gerestaureerd. Momenteel is er een advocatenkantoor gevestigd.
  • Monument de Ridderhof: Dit monument is geplaatst ter herdenking van de Schietpartij in Alphen aan den Rijn op 9 april 2011. Het betreft een boom en een bankje, met daarop de namen van de slachtoffers van het schietdrama.

Attracties[bewerken]

  • Vogelpark Avifauna: een groot vogelpark met groen en vijvers, een restaurant en een speeltuin, eigendom van het Van der Valk-concern, tegenwoordig Stichting Vogelpark Avifauna. Het park is opgericht op 17 mei 1950.
  • Recreatiepark Zegersloot: Fiets- en wandelgebied met kinderboerderij en een plas die is ontstaan door zandwinning, de Zegerplas. In en om de Zegerplas worden diverse watersporten beoefend, zoals windsurfen, waterskiën en sportduiken.
  • Bezoekerscentrum De veenweiden: gevestigd in gebouw "De Vlinder" en beheerd door een onafhankelijke stichting. "De Vlinder" biedt onderdak aan een aantal vaste gebruikers zoals de Natuurvereniging IVN Alphen aan den Rijn e.o., de vereniging Groei en Bloei en de Stichting Kinderopvang Alphen aan den Rijn.
  • Wet 'n Wild: Aan de Zegerplas kan men waterskiën en wakeboarden. Het beachhouse brandde op 25 juni 2008 tot de grond toe af en werd later herbouwd.
  • Groene Hart: Alphen aan den Rijn ligt midden in het Groene Hart. Er zijn enkele langeafstandswandelingen in de omgeving uitgezet, onder andere langs de molenviergang richting Nieuwkoop.
  • Het Kasteel: voormalig Pop- en Cultuurpodium aan de Concertweg in Alphen aan den Rijn. Het Kasteel organiseerde popconcerten en feesten (van drum 'n' bass tot en met metal) vanaf 1982 en draaide op vrijwilligers. In 2005 werd het pand vernieuwd. Na een faillissement in september 2012 hield Het Kasteel op te bestaan en kwam het pand leeg te staan. Op 8 februari 2015 opende de opvolger van Het Kasteel, De Speaker, officieel haar deuren. Op 3 februari 2016, nog geen jaar na de opening, sloot de gemeente De Speaker vanwege achterstallige huurbetalingen. De gemeente heeft inmiddels besloten het pand aan de Concertweg te verkopen en met het opgebrachte geld het Parktheater en Theater Castellum geschikt te maken als poppodia.
  • Theater Castellum: theatergebouw met twee theaterzalen, drie bioscoopzalen, cafés en een restaurant.
  • Zwembad De Hoorn: Zwembad met 3 binnenbaden en 1 buitenbad.
  • Zwembad AquaRijn: In mei 2012 in gebruik genomen.[5]

Evenementen[bewerken]

  • 20 van Alphen: Verkeersvrije 20 kilometerloop. Deze vindt elk jaar plaats, op de tweede zondag van maart. De eerste "20 van Alphen" werd in 1952 georganiseerd. Sinds 1987 heeft de "20 van Alphen" de status van internationale wegwedstrijd.
  • Het Vakantiespel: Activiteit die jaarlijks in de laatste week van de zomervakantie wordt georganiseerd en waaraan kinderen tot en met 12 jaar kunnen deelnemen. Aan het evenement nemen 1.600 kinderen en veel vrijwilligers deel.
  • Huttenbouw: In de een-na-laatste week van de zomervakantie wordt door de stichting Huttenbouw de jaarlijkse Huttenbouwweek georganiseerd. Er doen gemiddeld tussen de 600 en 700 kinderen aan deze activiteit mee.
  • Jaarmarkt: Elke derde woensdag in september. Traditioneel een regionale jaarmarkt voor lokale producten, is deze markt uitgegroeid tot een van de grootste jaarmarkten van Nederland, waar zeer veel mensen op af komen. Tegelijk met de jaarmarkt is er kermis.
  • Gondelvaart: De avond voor de jaarmarkt vindt traditioneel de Alphense gondelvaart plaats.
  • Oldtimerdag: Begin september worden in de winkelstraten van Alphen Oldtimers tentoongesteld.
  • Taptoe Alphen: Op de zaterdagavond voor de jaarmarkt doen enkele muziekkorpsen hun shows op het Thorbeckeplein. De eerste taptoe werd in 1989 georganiseerd.
  • De twee uren van Alphen: Op Koninginnedag wordt elk jaar De twee uren van Alphen gehouden, een van de klassiekers in de nationale windsurfkampioenschappen. Bij deze twee uur durende race gaat het erom wie de meeste rondjes vaart op een op de Zegerplas uitgelegd circuit.
  • LAURA: Rijwielvierdaagse die altijd plaatsvindt in de eerste week van juli. "LAURA" staat voor Leiden, Amsterdam, Utrecht, Rotterdam, en Alphen aan den Rijn waar start en finish zijn. In juli 2017 werd de 70ste Alphense Rijwielvierdaagse gehouden.
  • Alphens Korenfestival. In mei 2013 vond het eerste Alphens Korenfestival plaats. Koren uit Alphen aan den Rijn maar ook van elders zingen op binnen- en buitenpodia.
  • Lakeside Festival: Een openluchtfestival bij de Zegerplas met verschillende soorten muziek en aanwezigheid van bekende Nederlandse artiesten.
  • Parkkunst: Wordt elk jaar op Koninginnedag georganiseerd door Parkvilla. Parkkunst is met zo'n 15.000 tot 20.000 bezoekers het grootste gratis publieksfestival van Alphen.
  • Sportontmoeting: Een twee weken durend evenement, waarbij sportverenigingen tegen elkaar strijden in andere sporten dan dat ze normaal gewend zijn.

Kunst in de openbare ruimte[bewerken]

In Alphen aan den Rijn zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie:

Economie[bewerken]

Aan de Rijnhaven ligt een uitgebreid industrieterrein. Hier staat ook de 135 meter hoge KPN-toren, die aan alle kanten van Alphen aan den Rijn te zien is. Deze toren was de eerste die door Nozema voor de doorgave van digitale ethertelevisie werd gebruikt.

In Alphen staat het hoofdkantoor van multinational Wolters Kluwer, van oorsprong een Nederlands uitgeverijbedrijf. Ook Zeeman_(winkel) heeft zijn hoofdkantoor in Alphen aan den Rijn.

Verkeer en vervoer[bewerken]

Wegverkeer[bewerken]

Alphense hefbrug bij nacht

Door Alphen aan den Rijn lopen de volgende rijks- en provinciale wegen

De N11 en N207 zijn ook belangrijke onderdelen van de Ring Alphen aan den Rijn. Bij de N11 is ter hoogte van Alphen een aquaduct aangelegd onder de Gouwe waar de N11 doorheen gaat.

Op het ogenblik loopt het westelijke gedeelte van de ringweg door Alphen aan den Rijn heen. Door een slechte doorstroming en een capaciteitsgebrek zijn deze wegen echter erg druk. De gemeente wil daarom een westelijke randweg aanleggen, om de lokale wegen te ontlichten. Over de aanleg van deze weg is nog niet besloten, maar wel is al besloten om een extra brug over de Oude Rijn aan te leggen, het belangrijkste kunstwerk van deze aan te leggen weg.

Spoorwegen[bewerken]

Alphen aan den Rijn heeft een station aan de spoorlijnen Woerden – Leiden (sinds 1878) en Gouda – Alphen aan den Rijn (sinds 1934). Op dit laatste traject werd van 2003 t/m december 2009 een proef met lightrail gehouden, die uiteindelijk moest leiden tot de RijnGouwelijn. De proef werd uitgevoerd met trams die identiek zijn aan trams uit Stockholm. Sindsdien rijden er weer NS-treinen.

Van 1915 tot 1936 was er ook een spoorlijn van Uithoorn via Nieuwkoop naar Alphen, die onderdeel was van de opgeheven Haarlemmermeerspoorlijnen.

Stads- en streekvervoer[bewerken]

Het stads- en streekvervoer in en rondom de stad wordt verzorgd door vervoersbedrijf Arriva en bestaat uit vervoer met stadsbussen en streekbussen. Het vervoer in de gemeente valt onder de concessie Zuid-Holland Noord. Binnen Alphen aan den Rijn lopen momenteel de volgende buslijnen:

Lijn Route Opmerkingen
1 Station > Ridderveld > Herenhof > Centrum > Station stadsdienst
2 Station > Centrum > Herenhof > Ridderveld > Station stadsdienst
3 Station > Kerk & Zanen > Rijnhaven > Station stadsdienst
4 Station > Rijnhaven > Kerk & Zanen > Station stadsdienst
147 Alphen aan den Rijn - Nieuwkoop - Nieuwveen - Uithoorn Busstation
165 Alphen aan den Rijn - Hazerswoude - Benthuizen - Zoetermeer Centrum-West Op zondag als belbus 565
169 Alphen aan den Rijn - Koudekerk - Leiden Centraal
182 Alphen aan den Rijn - Ter Aar - Hoogmade - Leiden Centraal
183 Alphen aan den Rijn - Hoogmade - Leiden Centraal
184 Alphen aan den Rijn - Langeraar - Nieuwveen - Papenveer - Ter Aar - Alphen aan den Rijn
370 Alphen aan den Rijn - Leimuiden - Schiphol Plaza/NS Qliner, 24 uur per dag
380 Alphen aan den Rijn - Kerk en Zanen - Hazerswoude - Zoetermeer - Den Haag Qliner, spitsdienst
381 Alphen aan den Rijn - Ridderveld - Hazerswoude - Zoetermeer - Den Haag Qliner, spitsdienst
565 Alphen aan den Rijn - Hazerswoude - Benthuizen - Zoetermeer Centrum-West Belbus op zondag, andere dagen als 165
722 Bodegraven > Zwammerdam > Alphen-Noord > Alphen NS > Zwammerdam > Bodegraven Buurtbus, ringlijn in 1 richting

Woonwijken[bewerken]

Officieel kent Alphen aan den Rijn de volgende wijken, die tevens de postcodegebieden zijn: Oudshoorn (2401), Ridderveld (2402), Zegersloot (2403), Hoorn (2404), Hoge Zijde (2405), Lage Zijde (2406), Steekterpolder (2407), Kerk en Zanen (2408) en Rietveld (2409).

Deze wijken zijn weer onderverdeeld in buurten, waarvan sommigen alleen in de volksmond bestaan, bijvoorbeeld:

  • Het Groene dorp is ontstaan door de oorspronkelijke groene kleur van het schilderwerk van de woningen en door de relatie met het naastgelegen "Rode dorp" (Alphenaren spreken het uit als Rooie dorp). Op de plaats waar nu het groene dorp ligt stond vroeger een dakpannenfabriek. De namen van de straten komen van die fabriek, bijvoorbeeld Pannenwerk en Kleiwerf.
  • In het Rode dorp woonden de werknemers van de vroegere dakpannenfabriek. De naam is ontstaan door de rode kleur van de dakpannen op de woningen.
  • Met het "Dorp" wordt over het algemeen het centrum bedoeld.

De meest recente wijk is Kerk en Zanen waarbij sinds 2007 wordt gebouwd aan het villapark Burggooi.

Stedenband[bewerken]

Alphen aan den Rijn heeft een stedenband met het Zuid-Afrikaanse Oudtshoorn.[6] De reden hiervoor is dat de plaats Alphen aan den Rijn het voormalige dorp Oudshoorn ingelijfd heeft bij de groei van Alphen aan den Rijn.

Scholen[bewerken]

Bekende Alphenaren[bewerken]

Zie het artikel Zie Lijst van Alphenaren voor een overzicht van bekende (ex-)inwoners van Alphen aan den Rijn

Trivia[bewerken]

  • Hoewel Alphen aan den Rijn tegenwoordig de omvang van een stad heeft, noemen veel Alphenaren zelf het centrum van hun woonplaats "het dorp". In voorbije tijden ontving de plaats nooit stadsrechten.
  • Hoewel de Zegerplas (een grote plas die ongeveer heel Alphen aan den Rijn Oost beslaat), geen meer maar een gegraven plas is, wordt deze plas door bijna iedereen "Het meer" genoemd.
  • Het hoogste punt van Alphen aan den Rijn is "De golfbult", een heuvel bij de golfbaan in het Zegerslootgebied. Deze "bult" is ontstaan door het (in 1985) opheffen van de voormalige vuilstortplaats in de Coupépolder. Vervolgens bleek dat er jarenlang illegaal bedrijfsafval was gestort, waardoor de bodem onder deze vuilnisbelt ernstig werd vervuild en uit de belt giftige gassen vrijkomen.[7][8]

Zie ook[bewerken]