1850-1859

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Jump to search

De jaren 1850-1859 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 19e eeuw.

Belangrijke gebeurtenissen en ontwikkelingen[bewerken]

De vrouw met de lamp
Krimoorlog
  • De Krimoorlog wordt beschouwd als een van de eerste "moderne" oorlogen omdat hij "technische veranderingen invoert die de toekomstige koers van oorlogvoering mede gaan bepalen," inclusief het eerste tactische gebruik van spoorwegen en de telegraaf.
  • Het conflict staat ook bekend om het werk van Florence Nightingale en Mary Seacole, die de eersten zijn op het vlak van moderne verpleging, terwijl ze zorgen voor gewonde Britse soldaten.
  • De Krimoorlog is een van de eerste oorlogen die op grote schaal worden vastgelegd in geschreven rapporten en foto's: onder meer door de journalist William Howard Russell (voor The Times) en de fotograaf Roger Fenton. Het thuisfront blijft, voor het eerst in de geschiedenis, via de kranten op de hoogte van de dagelijkse realiteit van de oorlog.
  • Rusland verliest de oorlog: het moet instemmen met een neutralisatie van de Zwarte Zee, maar behoudt wel de Krim.
Europa
België
Nederland
  • Onder het eerste kabinet-Thorbecke komen belangrijke liberale wetten tot stand. Zo worden allerlei heffingen afgeschaft en komen er nieuwe regelingen voor het lokaal bestuur. Het verschil tussen steden en dorpen verdwijnt: er zijn alleen gemeentes.
  • 1853 - Na drie eeuwen van afwezigheid worden weer vijf rooms-katholieke bisdommen geïnstalleerd, namelijk 's-Hertogenbosch, Utrecht, Breda, Roermond en Haarlem. Zie Herstel van de bisschoppelijke hiërarchie en de Aprilbeweging.
  • Tussen 1850 en 1858 wordt het Staatsbedrijf der Posterijen opgebouwd. De steden krijgen een postkantoor en op veel straathoeken verschijnen brievenbussen. Zesmaal per dag wordt de briefpost rondgebracht door beëdigde postbodes. Ook op het platteland bezorgt men enkele malen per week de post. Naar Engels voorbeeld wordt de postzegel ingevoerd. Het tarief wordt nog bepaald door de afstand, maar in 1860 wordt een brief tegen het stuivertarief door het hele land bezorgd. Het aantal brieven verdriedubbelt in dit decenniumm van nog geen 5 miljoen tot bijna 15 miljoen.
  • Tussen 1852 en 1857 wordt een netwerk van telegraaflijnen aangelegd dat de grote steden met elkaar en met Duitsland en België verbindt.
  • Van 1848 tot 1852 wordt het Haarlemmermeer drooggelegd. In 1849 wordt ook een eerste plan gemaakt om de Zuiderzee af te sluiten.
  • Veel wetgeving komt tot stand ter uitvoering van de nieuwe grondwet van 1848. De Provinciewet, de Gemeentewet, de Armenwet en de Schoolwet. De laatste leidt eerst tot een kabinetscrisis, waarna de voorzitter van de vereniging School met de Bijbel Van der Brugghen een wet door de Kamers krijgt. Tot grote onvrede van zijn politieke geestverwant Groen van Prinsterer, wiens ideaal van de nationale christelijke school vervliegt.
  • Als de Rhijnspoorweg in 1851 de Pruisische grens bereikt, sluit het Engelse Breedspoor niet aan op het Duitse normaalspoor. Tussen 1851 en 1855 wordt het hele traject Amsterdam - Oostgrens opnieuw gelegd.
  • De Leidse jurist J.Th. Buys pleit in 1851 voor opheffing van het monopolie op het haringkaken, waardoor de Noordzeevisserij voor meer vissers toegankelijk zou worden. Hij mag dit idee uitwerken als secretaris van een adviescommissie, en in 1857 komt een liberale Visserijwet tot stand.


Amerika
  • Vanaf 1849 komen de Californische goldrush en de Colorado goldrush op gang. San Francisco groeit in enkele jaren van 500 naar 25.000 inwoners. Hierdoor overspoelen Europese en Amerikaanse avonturiers het land van de Indianenn dat van andere stammen. Dit zal al gauw leiden tot een open oorlog tussen de blanken en indianen.
  • In 1850 start de Panama Railroad Company een spoorweg tussen beide oceanen aan te leggen, en vijf jaar later is het werk af. Het verlies aan mensenlevens is enorm, vele duizenden hebben aan de lijn gewerkt en zeker 5000 hiervan zijn omgekomen door malaria, gele koorts, ongevallen, geweld en zelfmoord. De kosten van het werk bedragen 8 miljoen dollar, een veelvoud van de geraamde kosten. De opbrengsten overtreffen de verwachtingen ook; al in 1859 is de investering terugverdiend. Het succes is mede een gevolg van de goudvondsten in Californië in 1848.
  • De president van de VS Franklin Pierce (1853 - 1857) laat de kwestie van de slavernij uit de hand lopen. Vooral in Kansas komt het tot gewapende confrontaties ("bleeding Kansas"). De roman De hut van Oom Tom wint in het noorden van de VS veel geesten voor het abolitionisme.
  • De Amerikaanse avonturier William Walker weet in 1853 de Mexicaanse staten Neder-Californië en Sonora te veroveren en sticht er een republiek. Hij wordt echter snel verslagen door het Mexicaanse leger en vlucht terug naar de Verenigde Staten. Hij wordt aangeklaagd wegens illegale oorlogvoering, maar vrijgesproken. In 1855 weet hij Nicaragua te veroveren, en roept zichzelf uit tot president. Twee jaar later wordt hij afgezet door het Amerikaanse leger. Hij sterft in 1860 tijdens een poging Honduras te veroveren.
  • 1858 - De Hervormingsoorlog, een burgeroorlog tussen liberalen en conservatieven, breekt uit in Mexico.
Scheepvaart en ontdekkingsreizen
  • Diverse expedities worden uitgestuurd om John Franklin te vinden. De Hms Investigator moet in 1854 ook worden achtergelaten, maar gezagvoerder Robert McClure bereikt per slede de overkant.
Azië
  • De Russische gouverneur van Oost-Siberië Nikolaj Moeravjov krijgt opdracht om een grensverdrag met China bij de rivier de Amoer te sluiten. Hij stuurt expedities naar het gebied en begint vast met de kolonisatie van de noordelijke oever, zodat de Chinezen zich in 1858 maar bij de feiten neerleggen.
  • In Zuid-China breekt in 1851 de Taiping-opstand uit. Het door revolutionairen gestichte rijk bereikt een omvang van een derde van de Chinese bevolking, met Nanking als hoofdstad. Van de christelijk-sociale beginselen komt weinig terecht en in de praktijk blijken de leiders corrupte en gewelddadige dictators te zijn.
  • Er is een sterk anti-buitenlandse stemming in China. Na het aantreden van de keizer Xianfeng ( r.1850-1861) is er ook aan het hof in Peking een dergelijke stemming. China accepteert pas in 1858 met grote moeite gezanten van andere landen. De keizer beschouwt zichzelf als een wereldregering in het klein, en kan onmogelijk een gelijkwaardige verhouding met andere regeringen aangaan.
  • 1856-60 - Tweede Opiumoorlog.
  • Een Amerikaans smaldeel onder commando van admiraal Perry dwingt het Japanse shogunaat om na ruim twee eeuwen isolement de Japanse grenzen te openen voor buitenlandse handel. In februari 1855 sluit de Russische viceadmiraal Poetjatin het Verdrag van Shimoda over handel en consulaire betrekkingen.
  • De Sepoy-opstand van Indiase hulptroepen leidt tot het einde van de Britse Oost-Indische Compagnie. Haar positie wordt overgenomen door het Britse Rijk.
  • Vanaf 1850 gaat de Nederlandse Handel-Maatschappij bedrijven financieren die plantages in Nederlands-Indië beheren, en is zelf ook eigenaar van een aantal plantages. Om dit te ondersteunen wordt in Singapore een kantoor geopend in 1858, dat de basis vormt voor het oudste bankinstituut dat Singapore rijk is.
Afrika
  • Van 1850 tot 1852 vindt een expeditie plaats in opdracht van de Britse regering naar Centraal-Afrika. het doel ervan is het aangaan van relaties met Centraal-Afrikaanse koninkrijken en het verkennen van onbekende oorden. Leider van de expeditie is de Hamburger Heinrich Barth. Ze doorkruisen de Sahara, waarbij er ook een boot vervoerd wordt op de ruggen van kamelen. Expeditielid Adolf Overweg vaart als eerste over het Tsjaadmeer.
  • Achtereenvolgens erkennen de Engelsen de onafhankelijkheid van Transvaal (1852) en Oranje Vrijstaat (1854).
  • De Schotse zendeling David Livingstone doorkruist in 1854 en 1855 als eerste westerling Afrika van west naar oost. Hij vertrekt vanuit Bechuanaland stroomopwaarts langs de Zambesi, bezoekt Angola en gaat dan oostwaarts totdat hij Mozambique bereikt. Onderweg ziet hij later het zo genoemde Victoriameer.
  • In 1856 vertrekken Richard Francis Burton en John Hanning Speke naar Oost-Afrika om de bron van de Nijl te vinden. Daar ontdekken ze het Tanganyikameer. Ze horen er ook verhalen van een tweede meer in de buurt, maar Burton is te ziek om de reis voort te zetten dus gaat Speke alleen verder. Hij vindt in 1858 het meer en geeft het de naam Victoriameer.
Godsdienst en levensbeschouwing
  • 1858 - Nabij het Franse bergdorpje Lourdes verschijnt de Heilige Maagd Maria achttien maal aan het boerenmeisje Bernadette Soubirous.
  • Bij de vrijmetselaarsloge Post Nubila Lux heerst ‘een intellectueel stimulerend klimaat’. Het opschrift ‘Aan God en Onsterfelijkheid’ verdwijnt van het tempelfront en er sluiten zich steeds meer leden aan met socialistische sympathieën. Op 1 oktober 1855 verschijnt het tijdschrift De Dageraad. Het motto van dit tijdschrift is: "Magna est veritas et praevalebit" (Machtig is de waarheid en zij zal zegevieren). Op 12 oktober 1856 wordt de Vrijdenkersvereniging De Dageraad opgericht door de redactieleden van het tijdschrift, die tevens lid zijn van de vrijmetselaarsloge Post Nubila Lux.
Wetenschap
Archeologie
Kunstnijverheid
  • In Londen wordt de eerste Wereldtentoonstelling gehouden (1851). In 1853 volgt New York en in 1855 Parijs. Het Crystal Palace krijgt een Amerikaanse versie en een antwoord in het Palais de l'Industrie.
  • Een aantal op de Great Exhibition tentoongestelde producten vormen de basis voor de aan te leggen collectie van het Victoria and Albert Museum. Het tot nu toe nog altijd geldende didactisch museumconcept, namelijk het aantonen van het verband tussen kunst (Art en Design) en kunstnijverheid (Craft en Technology), is een vinding van de prins-gemaal Albert.
  • De Great Exhibition is ook de doorbraak van de Weense meubelmaker Michael Thonet, die eenvoudige beukenhouten stoelen seriematig produceert. Zo slaagt hij er in massieve houtstaven na een urenlange inwerking van hete stoom te buigen, wat de weg vrijmaakt voor massale productie. Er komen ook modellen tot stand van stoelen die met een eenvoudige verbinding door middel van schroeven gemonteerd worden en die in onderdelen geëxporteerd en naar de consument kunnen worden verstuurd. In 1859 maakt hij de stoel Nr. 14, die het voorbeeld bij uitstek zal worden van een succesrijk industrieel product.


Innovatie
Klassieke gitaar
  • Er worden onderzeese telegraafkabels gelegd tussen Engeland en Frankrijk en een paar jaar later tussen Engeland en Noord-Amerika. Ontdekt wordt dat met guttapercha, een soort rubber gewonnen uit de balata, een goede beschermlaag rond de kabel kan worden gefabriceerd.
  • De aanleg van een telegraafnet tussen de grote steden in Europa en de Verenigde Staten geeft een sterke impuls aan de krantensector. Nieuws kan snel worden verspreid, en er worden persbureaus opgericht om de bladen van nieuws te voorzien.
  • 1855 - Henry Bessemer maakt staal door zuurstof door gesmolten ijzer te sturen waardoor de onzuiverheden door oxidatie worden verwijderd.
  • De wc, toilet met waterspoeling, wordt in 1850 bedacht door de Engelsman Albert Giblin. In 1857 brengt de Amerikaan Joseph Gayetty toiletpapier op de markt, nog als losse vellen.
  • 1850 - De moderne akoestische gitaar wordt uitgevonden in Spanje.
  • In 1853 ontwikkelt de Canadees Robert Foulis een misthoorn, waarvan het geluid wordt opgewekt met behulp van stoom en die telegrafisch kan worden bediend. In 1859 wordt zijn uitvinding geplaatst op Partridge Island, in de haven van Saint John.
  • De Singer naaimachine komt op de markt.
Stad en land
  • Begonnen wordt met de vervening van de Peel ten oosten van Deurne door de Maatschappij Helenaveen.
  • Den Haag wordt tussen 1834 en 1862 door een aanleg van Het Kanaal verbonden met Scheveningen. Het oorspronkelijke plan is van J.W. de Thomese die in opdracht van Den Haag aan de slag gaat. In 1834 gaat de eerste schop de grond in. De opzet is tweeledig. Het doel is ten eerste, een afvoer van Haags grachtenwater te concretiseren door een aansluiting op de Noordzee te creëeren. Ten tweede kan dankzij die doorbraak een haven worden aangelegd. Door een oorlog met een zojuist zelfstandig geworden België zijn geen financiële middelen meer voorhanden waardoor het werk in 1840 stilvalt. In 1852 volgt een voortzetting die in 1862 haar einde vindt, zij het zonder een aansluiting op de Noordzee. In 1904 wordt in Scheveningen een haven geopend maar die dan meer zuidwestelijk dan de eerder door De Thomese beoogde.
  • In Amsterdam wordt de waterleiding in gebruik genomen die duinwater naar de stad brengt. Hetieud startschot water kan worden gehaald bij de Haarlemmerpoort. Het is een aanvulling op het met schuiten aangevoerde Vechtwater, dat in ondergrondse bekkens wordt opgeslagen.
  • Tussen 1851 en 1854 wordt de straatweg Eindhoven - Weert aangelegd, waardoor nu Den Bosch en Maastricht langs een verharde weg verbonden zijn.