1850-1859

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

De jaren 1850-1859 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 19e eeuw.

Belangrijke gebeurtenissen en ontwikkelingen[bewerken]

De vrouw met de lamp
Krimoorlog
  • 1853-1856 : De Krimoorlog wordt beschouwd als een van de eerste "moderne" oorlogen omdat hij "technische veranderingen invoert die de toekomstige koers van oorlogvoering mede gaan bepalen," inclusief het eerste tactische gebruik van spoorwegen en de telegraaf.
  • Het conflict staat ook bekend om het werk van Florence Nightingale en Mary Seacole, die de eersten zijn op het vlak van moderne verpleging, terwijl ze zorgen voor gewonde Britse soldaten.
  • De Krimoorlog is een van de eerste oorlogen die op grote schaal worden vastgelegd in geschreven rapporten en foto's: onder meer door de journalist William Howard Russell (voor The Times) en de fotograaf Roger Fenton. Het thuisfront blijft, voor het eerst in de geschiedenis, via de kranten op de hoogte van de dagelijkse realiteit van de oorlog.
  • 1855 : Tsaar Nicolaas I van Rusland sterft, hij wordt opgevolgd door zijn zoon Alexander II van Rusland.
  • 1856 : Vrede van Parijs. Rusland verliest de oorlog: het moet instemmen met een neutralisatie van de Zwarte Zee, maar behoudt wel de Krim.
Europa
België
Nederland
  • Onder het eerste kabinet-Thorbecke komen belangrijke liberale wetten tot stand. Zo worden allerlei heffingen afgeschaft en komen er nieuwe regelingen voor het lokaal bestuur. Het verschil tussen steden en dorpen verdwijnt: er zijn alleen gemeentes.
  • 1853 - Na drie eeuwen van afwezigheid worden weer vijf rooms-katholieke bisdommen geïnstalleerd, namelijk 's-Hertogenbosch, Utrecht, Breda, Roermond en Haarlem. Zie Herstel van de bisschoppelijke hiërarchie en de Aprilbeweging.
  • Tussen 1850 en 1858 wordt het Staatsbedrijf der Posterijen opgebouwd. De steden krijgen een postkantoor en op veel straathoeken verschijnen brievenbussen. Zesmaal per dag wordt de briefpost rondgebracht door beëdigde postbodes. Ook op het platteland bezorgt men enkele malen per week de post. Naar Engels voorbeeld wordt de postzegel ingevoerd. Het tarief wordt nog bepaald door de afstand, maar in 1860 wordt een brief tegen het stuivertarief door het hele land bezorgd. Het aantal brieven verdriedubbelt in dit decenniumm van nog geen 5 miljoen tot bijna 15 miljoen.
  • Tussen 1852 en 1857 wordt een netwerk van telegraaflijnen aangelegd dat de grote steden met elkaar en met Duitsland en België verbindt.
  • Van 1848 tot 1852 wordt het Haarlemmermeer drooggelegd. In 1849 wordt ook een eerste plan gemaakt om de Zuiderzee af te sluiten.
  • Veel wetgeving komt tot stand ter uitvoering van de nieuwe grondwet van 1848. De Provinciewet, de Gemeentewet, de Armenwet en de Schoolwet. De laatste leidt eerst tot een kabinetscrisis, waarna de voorzitter van de vereniging School met de Bijbel Van der Brugghen een wet door de Kamers krijgt. Tot grote onvrede van zijn politieke geestverwant Groen van Prinsterer, wiens ideaal van de nationale christelijke school vervliegt.
  • Als de Rhijnspoorweg in 1851 de Pruisische grens bereikt, sluit het Engelse Breedspoor niet aan op het Duitse normaalspoor. Tussen 1851 en 1855 wordt het hele traject Amsterdam - Oostgrens opnieuw gelegd.
  • De Leidse jurist J.Th. Buys pleit in 1851 voor opheffing van het monopolie op het haringkaken, waardoor de Noordzeevisserij voor meer vissers toegankelijk zou worden. Hij mag dit idee uitwerken als secretaris van een adviescommissie, en in 1857 komt een liberale Visserijwet tot stand.
  • In het liberale getij rijst steeds meer kritiek op de broodzetting, het vaststellen door de gemeentebesturen van maten, gewichten en prijzen van brood. Amsterdam is in 1854 een van de eerste gemeentes die de broodzetting afschaft. Het is ook daar, dat in 1857 de eerste broodfabriek wordt opgericht.
Amerika
  • Vanaf 1849 komen de Californische goldrush en de Colorado goldrush op gang. San Francisco groeit in enkele jaren van 500 naar 25.000 inwoners. Hierdoor overspoelen Europese en Amerikaanse avonturiers het land van de Indianen. Dit zal al gauw leiden tot een open oorlog tussen de blanken en indianen.
  • In 1850 start de Panama Railroad Company een spoorweg tussen beide oceanen aan te leggen, en vijf jaar later is het werk af. Het verlies aan mensenlevens is enorm, vele duizenden hebben aan de lijn gewerkt en zeker 5000 hiervan zijn omgekomen door malaria, gele koorts, ongevallen, geweld en zelfmoord. De kosten van het werk bedragen 8 miljoen dollar, een veelvoud van de geraamde kosten. De opbrengsten overtreffen de verwachtingen ook; al in 1859 is de investering terugverdiend. Het succes is mede een gevolg van de goudvondsten in Californië in 1848.
  • De president van de VS Franklin Pierce (1853 - 1857) laat de kwestie van de slavernij uit de hand lopen. Vooral in Kansas komt het tot gewapende confrontaties ("bleeding Kansas"). De roman De hut van Oom Tom wint in het noorden van de VS veel geesten voor het abolitionisme.
  • De Amerikaanse avonturier William Walker weet in 1853 de Mexicaanse staten Neder-Californië en Sonora te veroveren en sticht er een republiek. Hij wordt echter snel verslagen door het Mexicaanse leger en vlucht terug naar de Verenigde Staten. Hij wordt aangeklaagd wegens illegale oorlogvoering, maar vrijgesproken. In 1855 weet hij Nicaragua te veroveren, en roept zichzelf uit tot president. Twee jaar later wordt hij afgezet door het Amerikaanse leger. Hij sterft in 1860 tijdens een poging Honduras te veroveren.
  • 1858 - De Hervormingsoorlog, een burgeroorlog tussen liberalen en conservatieven, breekt uit in Mexico.
China
  • 1850 : Keizer Daoguang sterft, hij wordt opgevolgd door zijn zoon Xianfeng.
  • 1850 : In Zuid-China breekt de Taiping-opstand uit. Het door revolutionairen gestichte rijk bereikt een omvang van een derde van de Chinese bevolking, met Nanking als hoofdstad. Van de christelijk-sociale beginselen komt weinig terecht en in de praktijk blijken de leiders corrupte en gewelddadige dictators te zijn.
  • 1851 : Nianopstand. Ook in het noorden breekt opstand uit.
  • 1856-1860 : Tweede Opiumoorlog. Een tweede oorlog tussen een alliantie van het Verenigd Koninkrijk en het Franse Keizerrijk tegen China.
  • 1858 : Verdrag van Tianjin. China accepteert met grote moeite gezanten van andere landen. De keizer beschouwt zichzelf als een wereldregering in het klein, en kan onmogelijk een gelijkwaardige verhouding met andere regeringen aangaan.
Japan
  • 1852-1854 : Een Amerikaans smaldeel onder commando van admiraal Perry dwingt het Japanse shogunaat om na ruim twee eeuwen isolement de Japanse grenzen te openen voor buitenlandse handel.
  • 1854 : Conventie van Kanagawa. Perry slaagt erin, dat de Japanse havens van Shimoda en Hakodate voortaan open zouden worden gesteld voor niet-Japanse schepen.
  • 1855 : Verdrag van Shimoda. De Russische viceadmiraal Jevfimi Poetjatin sluit met Japan een verdrag over handel en consulaire betrekkingen.
Azië
Afrika
Godsdienst en levensbeschouwing
Wetenschap en pseudo-wetenschap
Innovatie
Klassieke gitaar
  • Er worden onderzeese telegraafkabels gelegd tussen Engeland en Frankrijk en een paar jaar later tussen Engeland en Noord-Amerika. Ontdekt wordt dat met guttapercha, een soort rubber gewonnen uit de balata, een goede beschermlaag rond de kabel kan worden gefabriceerd.
  • De aanleg van een telegraafnet tussen de grote steden in Europa en de Verenigde Staten geeft een sterke impuls aan de krantensector. Nieuws kan snel worden verspreid, en er worden persbureaus opgericht om de bladen van nieuws te voorzien.
  • 1855 - Henry Bessemer maakt staal door zuurstof door gesmolten ijzer te sturen waardoor de onzuiverheden door oxidatie worden verwijderd.
  • De wc, toilet met waterspoeling, wordt in 1850 bedacht door de Engelsman Albert Giblin. In 1857 brengt de Amerikaan Joseph Gayetty toiletpapier op de markt, nog als losse vellen.
  • 1850 - De moderne akoestische gitaar wordt uitgevonden in Spanje.
  • In 1853 ontwikkelt de Canadees Robert Foulis een misthoorn, waarvan het geluid wordt opgewekt met behulp van stoom en die telegrafisch kan worden bediend. In 1859 wordt zijn uitvinding geplaatst op Partridge Island, in de haven van Saint John.
  • De Singer naaimachine komt op de markt.
Kunstnijverheid
  • In Londen wordt de eerste Wereldtentoonstelling gehouden (1851). In 1853 volgt New York en in 1855 Parijs. Het Crystal Palace krijgt een Amerikaanse versie en een antwoord in het Palais de l'Industrie.
  • Een aantal op de Great Exhibition tentoongestelde producten vormen de basis voor de aan te leggen collectie van het Victoria and Albert Museum. Het tot nu toe nog altijd geldende didactisch museumconcept, namelijk het aantonen van het verband tussen kunst (Art en Design) en kunstnijverheid (Craft en Technology), is een vinding van de prins-gemaal Albert.
  • De Great Exhibition is ook de doorbraak van de Weense meubelmaker Michael Thonet, die eenvoudige beukenhouten stoelen seriematig produceert. Zo slaagt hij er in massieve houtstaven na een urenlange inwerking van hete stoom te buigen, wat de weg vrijmaakt voor massale productie. Er komen ook modellen tot stand van stoelen die met een eenvoudige verbinding door middel van schroeven gemonteerd worden en die in onderdelen geëxporteerd en naar de consument kunnen worden verstuurd. In 1859 maakt hij de stoel Nr. 14, die het voorbeeld bij uitstek zal worden van een succesrijk industrieel product.
Archeologie
Kunst en cultuur
Midden-Oosten
  • De aanleg vanaf 1857 van de eerste joodse wijk buiten de muren van de Oude Stad van Jeruzalem, Mishkenot Sha'ananim, wordt door de filantropische stichting van Moses Montefiore bekostigd. De eerste twintig huizen met in totaal 28 appartementen, een achttien meter hoge windmolen, een Engelse waterpomp en een gemeenschappelijke oven zijn gereed in 1860.
Stad en land
  • Begonnen wordt met de vervening van de Peel ten oosten van Deurne door de Maatschappij Helenaveen.
  • Den Haag wordt door een aanleg van Het Kanaal verbonden met Scheveningen. Het doel is ten eerste, een afvoer van Haags grachtenwater te concretiseren door een aansluiting op de Noordzee te creëren. Ten tweede kan dankzij die doorbraak een haven worden aangelegd.
  • In Amsterdam wordt de waterleiding in gebruik genomen die duinwater naar de stad brengt. Het is een aanvulling op het met schuiten aangevoerde Vechtwater, dat in ondergrondse bekkens wordt opgeslagen.
  • Tussen 1851 en 1854 wordt de straatweg Eindhoven - Weert aangelegd, waardoor nu Den Bosch en Maastricht langs een verharde weg verbonden zijn.
  • De postcode wordt voor het eerst ingevoerd in Londen in 1858. Londen is nu zo groot geworden dat de posterij het sorteren van de post niet meer aankan om de stad als een geheel te behandelen.