1900-1909

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nachtopname in Luna Park, Coney Island, New York omstreeks 1905.
Palestijnse vrouwen malen koffie, omstreeks 1905.
Jonge vrouw uit Ramallah op haar trouwdag.
Abdulakhad (1885-1910), emir van Buchara.

De jaren 1900-1909 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 20e eeuw.

Gebeurtenissen en ontwikkelingen[bewerken]

Oorlog en vrede
  • Rusland bezet in 1904 Mantsjoerije, waarna japan de Russisch-Japanse Oorlog begint, die verrassend door Rusland wordt verloren.
  • Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk sluiten in 1904 de Entente cordiale. Daarbij regelen ze hun koloniale geschillen in Afrika, die tot veel spanningen en conflicten hebben geleid. Zo wordt de Soedan toebedeeld aan de Britten en Marokko aan de Fransen.
  • De Duitse keizer probeert een wig te drijven tussen de nieuwe bondgenoten. Hij landt in maart 1905 met zijn jacht in Marokko en brengt soevereine eer aan de sultan. Dit is een openlijke provocatie aan Frankrijk, dat Marokko beschouwt als protectoraat. Duitsland staat echter alleen tijdens de Internationale conventie te Algeciras in januari - april 1906.
  • Als in 1906 de Liberals in Londen de Tories aflossen, komt er een kentering in de imperialistische politiek van de Britten. In 1907 regelen ze in de Brits-Russische Conventie de geschillen in Perzië, Afghanistan en Tibet, waarmee een einde komt aan The Great Game. Ze sluiten een defensief verbond, het Verdrag van Sint-Petersburg.
  • Zo is tussen de Fransen, de Russen en de Britten een Triple Entente gegroeid, en de Duitse keizer voelt zich "eingekreist". Zijn legerleiding heeft echter het Schlieffenplan klaarliggen: een snelle veldtocht over België naar Parijs, en daarna een snelle troepenverplaatsing naar het oosten.
  • De Britse "First Sealord" admiraal Fisher geeft een nieuwe impuls aan de bewapeningswedloop met het ontwerp van de dreadnought, een gepantserd slagschip met draaibare geschutstorens. De liberale regering wil er vier laten bouwen, maar onder druk van de Tories worden het er acht.
  • Er wordt verder gewerkt aan een humanisering van de oorlog en aan een vreedzame oplossing van geschillen tussen landen. De Tweede Geneefse Conventie bereikt in 1906 een verdrag over de verzorging van gewonden. In 1907 vindt de Tweede Vredesconferentie van Den Haag plaats. Dan wordt ook de eerste steen gelegd voor het Vredespaleis.
Europa
  • In de Franse Republiek wordt het klimaat steeds antiklerikaler. De meeste kloosterorden verlaten het land. In 1905 wordt de scheiding van kerk en staat afgekondigd.
  • De eerste socialistische minister van de wereld Alexandre Millerand wordt in 1904 door zijn partij geroyeerd, in 1906 gevolgd door René Viviani en aristide Briand, die eveneens een ministerspost hebben aanvaard. De Tweede Internationale heeft immers in 1901 bepaald dat alleen in een uitzonderlijk geval zal worden deelgenomen aan een "burgerlijke regering".
  • Het Britse Rijk omvat op zijn hoogtepunt een bevolking van 458 miljoen mensen, een kwart van de wereldbevolking. Met zijn bijna 33 miljoen km² strekt het zich uit over ongeveer een kwart van het landoppervlak.
  • In 1903 komen in Servië door een bloedige staatsgreep de panslavisten aan de macht. Er ontstaat verwijdering tot Oostenrijk, en van 1906 tot 1910 woedt tussen de buurlanden een economisch conflict, de Varkensoorlog. Als Oostenrijk in 1908 Bosnië en Herzegovina annexeert, nemen de spanningen verder toe.
  • De slechte prestaties van de Russische strijdkrachten in de Russisch-Japanse Oorlog leiden tot de Winterrevolutie. Deze wordt bloedig onderdrukt, maar Tsaar Nicolaas II moet een parlement toestaan, de Doema.
Afrika
  • De verslagen Afrikaners vechten nog lang door in een guerrilla, terwijl hun gezinnen in de eerste concentratiekampen worden ondergebracht om bevoorrading en verzorging van de krijgers te beletten. Ten slotte schikken ze zich in de in 1904 opgerichte Unie van Zuid-Afrika.
  • In de Duitse koloniën worden opstanden met groot geweld neergeslagen. In Zuidwest-Afrika woedt van 1903 - 1907 een opstand van de herrero's en de Hottentotten, in Oost-Afrika begint in 1905 de Maji-Maji-opstand, die eveneens in 1907 eindigt.
Azië
  • In China wordt de Bokseropstand neergeslagen door een internationale interventiemacht. Keizerin-weduwe Cixi komt met beperkte hervormingen. In 1905 worden de ambtenarenexamens afgeschaft en in 1906 worden strenge wetten afgekondigd tegen de opiumhandel. Wanneer Cixi in 1908 sterft, wordt een tweejarig kind keizer en strompelt de Mantsjoedynastie onder een zwakke regent naar haar einde.
  • Terwijl het Amerikaanse leger de Filipijnse revolutie bestrijdt, worden duizend leerkrachten naar het eilandenrijk gestuurd. De Philippine Commission betrekt ook enkele Filipino's bij het burgerlijk bestuur. Na de verrassende Japanse overwinning in de Russisch-Japanse Oorlog besluit president Theodore Roosevelt om de verzelfstandiging van de Filipijnen te versnellen, en in 1907 mogen de eilandbewoners een Assemblee kiezen.
  • Het Amerikaanse militaire bewind op de Filipijnen treft een uitgebreid stelsel van door het verdreven Spaanse gouvernement gereglementeerde opiumhandel aan. In 1906 neemt president Theodore Roosevelt het initiatief voor een internationale conferentie over dit vraagstuk, die in 1909 wordt gehouden in Shanghai. Besloten wordt tot een vervolgconferentie in Den Haag.
België
Sociaal-economisch
  • De kolenwinning brengt de eerste gastarbeiders naar Nederland: mijnwerkers uit het Oostenrijkse Slovenië.
  • De Spoorwegstakingen van 1903 leiden tot een stakingsverbod voor overheidspersoneel en tot een definitieve breuk binnen de vakbeweging. In 1906 wordt het NVV opgericht als koepel van de socialistische vakbonden en in 1909 het CNV als verbond van de christelijke doorwerkers. Het syndicalistische Nationaal Arbeids-Secretariaat, dat in 1903 het voortouw had, heeft het nakijken.
  • Op de conferentie in 1900 van de Independant Labour Party besloten aanwezige vakbondsbestuurders om de Labour Representation Committee (LRC) op te richten. Deze organisatie zou een samenwerkingsverband zijn van vakbonden, de ILP, Fabian society en de SDF om kandidaten voor te dragen bij verkiezingen. De SDF verlaat het samenwerkingsverband in 1901 uit onvrede over de kleine invloed van het marxisme. In 1906 veranderd de LRC haar naam in Labour Party.
Nederland
  • Minister Goeman Borgesius van Binnenlandse Zaken loodst belangrijke wetten door het parlement, waardoor de belangrijkste vruchten van het kabinet-Pierson worden geoogst. De meest ingrijpende zijn de Woningwet, de Militiewet (dienstplicht), de Gezondheidswet, de Leerplichtwet en de Kinderwetten.
  • Door het toenemende verkeer wordt het tijdverschil binnen Nederland steeds hinderlijker. Elke plaats zet zijn torenklok regelmatig gelijk met de zonnetijd, waardoor het in Utrecht een kwartier later is dan in Amsterdam. De uurwerkmakers richten een petitie tot het kabinet-Kuyper om tot eenheid van tijd te komen, liefst de Midden-Europese Tijd. De Nederlandse Spoorwegen hanteren al sinds 1892 Greenwich Mean Time. Uiteindelijk kiest het kabinet-Heemskerk voor de Amsterdamse Tijd, die vanaf 1 mei 1909 in het hele land de enig juiste is.
  • De SDAP groeit snel, gaat in 1901 van 2 naar 6 zetels en in 1905 naar 9. Maar de interne spanningen nemen toe en treden in het licht op het 13e partijcongres van 31 maart - 2 april 1907. Partijvoorzitter Vliegen en plaatsvervangend fractieleider Schaper leiden de gematigde vleugel, Herman Gorter en Frank van der Goes de radicalen. De laatsten verlaten in 1909 de partij.
  • De aanleg van de steenkoolmijn Laura door de Belgische Société des Charbonnages Réunis Laura et Vereeniging S.A. begint in 1900. Een jaar later start men met het delven van de eerste schacht, in 1902 wordt begonnen met het afdiepen van de tweede schacht. De eerste kolen worden in 1905 geproduceerd.
Koloniën
Verkeer
Jeugd
  • De Brit Robert Baden-Powell werkt zijn ideeën en ervaringen uit de Boerenoorlog uit voor een programma om de stadsjeugd vertrouwd te maken met het overleven in de natuur. Hij leest literatuur zoals Junglebook van Rudyard Kipling, en neemt ideeën over, zoals van de "The Woodcraft Indians" van de Canadees Ernest Thompson Seton. Om zijn opzet te testen, organiseert hij van 1-8 augustus 1907 het eerste scoutingkamp op Brownsea Island. Daarna komt het boek uit in losse afleveringen: Scouting for Boys (Verkennen voor jongens) met als ondertitel A Handbook for Instruction in Good Citizenship Through Woodcraft. Het is een spelplan voor jeugdorganisaties. Overal in Engeland beginnen groepjes jongens zelf "patrouilles" te vormen. Om de zaak in de hand te houden richt Baden-Powell in 1908 de Boy Scout Association op.
  • Verkade-albums ontstaan in 1903 als de Zaanse koek- en beschuitfabriek Verkade plaatjes die in speciale albums kunnen worden geplakt bij haar producten gaat voegen. In 1904 wordt Jac. P. Thijsse benaderd om de tekst te gaan verzorgen voor de albums. Hij begint in 1906 met de albums Lente, Zomer, Herfst en Winter.
Godsdienst
Amerika
  • De Verenigde Staten maken in 1904 definitief een eind aan de immigratie van Chinezen. Intussen bereikt de instroom uit Italië een hoogtepunt: 3,5 miljoen Italianen steken over naar Noord- en Zuid-Amerika.
Natuur
Medisch
  • De bestrijding van tuberculose komt op gang. In 1900 opent de arts A.H. Haantjens in Deventer het eerste herstellingsoord voor tbc-patiënten. Koningin-moeder Emma besteedt het nationaal geschenk ter gelegenheid van haar afscheid aan de bouw van het Volkssanatorium voor Borstlijders Oranje Nassau’s Oord bij Renkum, en in 1908 opent zij het Zeehospitium in Katwijk. De leider van de Amsterdamse diamantbewerkers Jan van Zutphen sticht in 1905 het 'koperen stelenfonds', welk initiatief navolging vindt in Antwerpen (actie Zonnestraal) en de VS.
  • De Duitse arts Robert Koch, ontdekker van de tuberculosebacil, presenteert in 1903 richtlijnen voor het voorkomen en het behandelen van de ziekte. In 1909 wordt in New Jersey het eerste preventorium geopend, en ook in Nederland en Vlaanderen verschijnen vakantiekolonies aan zee voor ziekelijke kinderen uit de volkswijken van de industriesteden.
  • België (1906) en Nederland (1909) verbieden de productie van en handel in absint.
Wetenschap en techniek
Innovatie
Cultuur
  • Giacomo Puccini schrijft de opera's Tosca en Madama Butterfly.
  • Bij de opkomst van de moderne dans speelt Isadora Duncan een grote rol. Voor haar is de individuele artistieke expressie in dans primair. De dansbenadering van Duncan staat in zekere zin dichter bij de pantomime dan bij ballet. In 1904 sticht ze in Berlijn een eigen school van waaruit haar benadering meer en meer bekendheid krijgt.
  • Hoogtijjaren van de ragtime en met name van pianist en componist Scott Joplin.
  • In 1901 vindt er een Van Gogh-retrospectieve tentoonstelling plaats in de Galerie Bernheim-Jeune die een sterke invloed zal uitoefenen op de latere fauvisten. Bij fauvisme gaat het niet om een coherente groep schilders; wat hen tijdelijk samenbindt is een gemeenschappelijke interesse in het schilderen van vlakke patronen en 'wilde' kleuren. Henri Matisse is de centrale figuur van de groep.
  • Louis Couperus publiceert de Boeken der kleine zielen (1901-1903), Een berg van licht (1905) en Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan.
  • Er groeit aan de Leie ten zuiden van Gent een schilderskolonie rond de dichter Karel van de Woestijne en de beeldhouwer George Minne. Zij nemen deze jonge schilders op sleeptouw en doen hen in de richting gaan van het "stedelijk symbolisme". Men spreekt dan over de groep der mystieke symbolisten.
  • In 1900 geeft de Catalaanse ondernemer Eusebi Güell aan de architect Antoni Gaudí de opdracht om een tuinwijk te ontwerpen naar Engels voorbeeld, op het hoger gelegen gedeelte van de berghelling in de Gràciawijk van Barcelona. Dit wordt Park Güell. De bankbalustrade, de toegangstrap, de kameleon en de Dorische zuilen zijn enkele bekende voorbeelden uit Park Güell. Ook zijn er in het ontwerp 60 woningen gepland. Hiervan worden er uiteindelijk slechts twee gebouwd, waarvan een door Gaudí zelf wordt betrokken.
Vrouwen
Sport
Poolexpedities

Bekende personen[bewerken]