Politiek centrum

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Centrisme)
Ga naar: navigatie, zoeken

Beluister

(info)

Het politiek centrum (of midden) of centrisme is een politiek ideaal dat een koers voorstaat die zich te midden houdt van links en rechts.

Centristische politici en partijen staan vaak een economisch beleid voor dat socialisme en kapitalisme combineert. Merk op dat het politieke centrum een relatief begrip is. Standpunten die bijvoorbeeld in de Verenigde Staten als centristisch worden gezien, gelden in Europa doorgaans als rechts, terwijl het Europese politieke centrum voor de meeste Amerikanen als links geldt.

Partijen en politici die een gematigd linkse of rechtse politiek voorstaan worden doorgaans centrum-links en centrum-rechts genoemd. Deze partijen vallen ook onder de noemer "partijen van het politieke midden" of "centrumpartijen".

Christendemocratie, agrarisme, vormen van liberalisme en verschillende stromingen die zichzelf de Derde Weg noemen profileren zich vaak als centristisch.

Centrumpartijen in Europa[bewerken]

België[bewerken]

In Vlaanderen presenteert Christen-Democratisch en Vlaams (CD&V) zich nadrukkelijk als een partij van het politieke centrum.[1] CD&V staat echter rechts van haar Waalse zusterpartij, Centre démocrate humaniste (cdH), die zich eveneens als centrumpartij presenteert.[2] De meeste Belgische partijen behoren min of meer tot het politieke midden.[3]

Nederland[bewerken]

Het Christen-Democratisch Appèl (CDA) en Democraten 66 (D66) zijn centrum-partijen bij uitstek en presenteren zich ook als zodanig[4][5][6]. Hierbij dient te worden opgemerkt dat het CDA meer naar rechts helt binnen het politieke spectrum, terwijl D66 duidelijker in het politieke midden geworteld is.

Partij van de Arbeid (PvdA) en de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie (VVD) worden ook tot het politieke midden gerekend.[5] De PvdA is een centrum-linkse politieke partij, terwijl de VVD tot de centrum-rechtse partijen wordt gerekend. Hier dient te worden opgemerkt dat socialistische en liberale partijen vóór de Tweede Wereldoorlog in Nederland werden aangemerkt als "linkse" partijen omdat hun ideologieën teruggaan op het Verlichtingsdenken en het gedachtegoed van de Franse Revolutie. De confessionele partijen werden steevast gerekend tot de "rechtse" partijen.

De Centrumpartij en de Centrum-Democraten, partijen die in de jaren tachtig van de vorige eeuw enige populariteit genoten waren in werkelijkheid extreem-rechts. Zij kunnen echter als centrumpartijen worden aangemerkt omdat zij zich presenteerden als partijen die zowel het kapitalisme als het socialisme verwierpen en zich tussen deze twee ideologische stromingen in positioneerden.

Centrumpartijen in Nederland
Partij Oprichtingsdatum Ideologische stroming Opmerking(en)
Christen-Democratisch Appèl 1980 christendemocratie, liberaal conservatisme, politieke midden Ontstond in 1980 na een fusie van de ARP, CHU en KVP
ChristenUnie 2001 christelijk sociaal, christendemocratie Ontstond in 2001 na een fusie van de RPF en het GPV
Democraten 66 1966 sociaalliberalisme, liberalisme Ontstond in 1966 als niet-ideologische vernieuwingsbeweging, v.a. 1998 formeel een sociaal-liberale partij
50PLUS 2009 ouderenbelangen, politieke midden Werd in 2009 opgericht met als primaire doel het verdedigen van de belangen van ouderen
Onafhankelijke Senaatsfractie 1999 politieke midden Samenwerkingsverband van provinciale en lokale partijen

Duitsland[bewerken]

De drie klassieke Duitse partijen, Christlich Demokratische Union Deutschlands (CDU), Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD) en de Freie Demokratische Partei (FDP) behoren tot het politieke midden.[7][8]. Het is echter vrij duidelijk dat de CDU rechts van het midden staat en de SPD links van het midden. De reden dat bijvoorbeeld de CDU zich altijd profileert als een middenpartij i.p.v. een partij rechts van het midden heeft te maken met het Duitse verleden. De onvervalst rechtse Alternative für Deutschland (AfD) beschouwd zichzelf als een "eine Partei der Mitte" en toont via onderzoeken (w.o. een eigen onderzoek) aan dat de meeste geënquêteerden de AfD als een middenpartij beschouwen (43%) of als centrum-rechts (23%) of zelfs als centrum-links (18%).[9][10]

Oostenrijk[bewerken]

Evenals in Duitsland, beschouwen de meeste Oostenrijkse partijen zich als "Parteien der Mitte". Net als in Duitsland worden "Zentrismus" of "Politische Mitte" door de partijen voornamelijk gebruikt om aan de kiezers of de buitenwereld de indruk te wekken dat zij zich distantiëren van extremistische vormen van linkse of rechtse politiek. De Oostenrijkse Volkspartij (ÖVP) presenteert zich nadrukkelijk als dé centrumpartij van het land: "Wir sind die Partei der politischen und gesellschaftlichen Mitte"[11]

Zwitserland[bewerken]

De situatie in Zwitserland is niet wezenlijk anders dan die in Duitsland of Oostenrijk.

Centrumpartijen in Zwitserland
Partij Oprichtingsdatum Ideologische stroming Opmerking(en)
Burgerlijk-Democratische Partij 2008 liberaal conservatisme, conservatief liberalisme, liberalisme, centrisme Afsplitsing van de uiterst rechtse en populistische Zwitserse Volkspartij
Christendemocratische Volkspartij 1912 christendemocratie, sociaalliberalisme, liberaal conservatisme, centrisme Christendemocratische partij gesticht als reactie op de invloed van de liberalen
Evangelische Volkspartij 1919 christendemocratie, christelijk sociaal Vormt samen met de CVP een fractie in de Bondsvergaderinga
Groen-Liberale Partij 2007 groenliberalisme Afsplitsing van de Groene Partij van Zwitserland
a Fractie CVP in de Bondsvergadering

Frankrijk[bewerken]

In Frankrijk gelden de gematigde partijen als centrumpartijen. De meeste van deze partijen zijn van christendemocratische origine. De Union pour la Démocratie Française (UDF), in 1978 opgericht door Valéry Giscard d'Estaing en ter ziele gegaan in 2007, gold als een "grand parti centriste" omdat de partij een middenpositie innam tussen de rechtse gaullisten enerzijds en de socialisten anderzijds. De UDF was een losse bundeling van kleinere partijen en clubs die allemaal min of meer tot het centrum (of centrum-rechts) behoorden. Eén van de opvolgers van de UDF is Mouvement démocrate (MoDem), de partij van François Bayrou. Bayrou, die al sinds de jaren negentig een belangrijke politieke figuur is in Frankrijk tracht het centrisme als politieke filosofie verder te ontwikkelen.

Centrum-linkse en centrum-rechtse partijen behoren volgens de Franse politiek deels tot dezelfde politieke familie, die van het politieke midden (centrisme).

Centrumpartijen in Frankrijk
Partij Oprichtingsdatum Ideologische stroming Opmerking(en)
Alliance centriste 2009 centrisme, liberalisme, liberaal conservatisme, christendemocratie Voortgekomen uit de Rassembler les centristes (2008-2009)
Alternative libérale 2006 libertairisme, klassiek liberalisme, centrisme Beschouwd zichzelf als de opvolger van Démocratie libérale (1997-2002)
Convention démocrate 1995 liberalisme, centrisme Hield in 2002 op te bestaan als zelfstandige politieke partij en maakte daarna tot 2010 deel uit van de UMP en daarna sinds 2011 van Les Centristes
En Marche! 2016 sociaalliberalisme Platform om de kandidatuur van Emmanuel Macron te ondersteunen voor de presidentsverkiezingen van 2017.
Force européenne démocrate 2012 centrisme, christendemocratie, liberalisme, liberaal conservatisme Christendemocratische en liberale partij voortgekomen uit het Nouveau Centre
Génération écologie 1991 ecologisme, liberaal conservatisme, centrisme Een partij die groene politiek combineert met gematigd conservatisme
La Gauche moderne 2007 sociaalliberalisme, "Derde weg" Afsplitsing van de PS; werkte in het verleden samen met de UMP van de toenmalige president Nicolas Sarkozy. Ondanks de partijnaaeen alternatiem doet vermoeden is de partij niet "links" te noemen. Het "moderne links" geldt een beetje als de Franse pendant van het "New Labour" van Tony Blair en het "die Neue Mitte" van Gerhard Schröder.
Les Centristes 2007 centrisme, liberalisme, christendemocratie Naamswijziging van Nouveau Centre in Les Centristes in december 2016
Les Progressistes 2007 sociaalliberalisme, centrisme, liberalisme Rechtse afsplitsing van de Parti socialiste. Een minipartij gesticht door Éric Besson toen deze lid werd van de conservatieve regering van Sarkozy (2007). De partij leidt een nogal zieltogend bestaan en heeft geen echte ideologie.
Le Rassemblement citoyen - Cap21 2014 ecologisme, humanisme, directe democratie Opvolger van de in 2014 ontbonden Cap21
Mouvement démocrate 2007 centrisme, sociaalliberalisme, liberalisme, christendemocratie Opvolger van de Union pour la démocratie française (UDF)
Nouvelle Écologie démocrate 2013 ecologisme, liberalisme, centrisme Afsplitsing van Cap21
Parti libéral démocrate 2008 klassiek-liberalisme Afsplitsing van Altenative libérale
Parti radical 1901 radicalisme, liberalisme, sociaalliberalisme Opgericht onder de naam "Parti républicain, radical et radical-socialiste." De partij was in het verleden onderhevig aan verschillende scheuringen, waarvan de belangrijkste in 1972 plaatsvond toen de MGRS
Parti radical de gauche 1972 radicalisme, sociaalliberalisme, sociaaldemocratie Afsplitsing van de Parti radical. Droeg aanvankelijk de naam "Mouvement de la gauche radical-socialiste" (1972-1973) en daarna de naam "Mouvement radical de gauche" (1973-1994) om vervolgens de huidige naam aan te nemen (1994)
Union des démocrates et indépendants 2012 centrisme, liberalisme, radicalisme, christendemocratie Overkoepelende partij waartoe de AC, Les Centristes, FED, PRV, LGM e.d. deel van uitmaken

De Parti socialiste en Les Républicains zijn respectievelijk centrum-linkse en centrum-rechtse partijen. Binnen beide partijen zijn echter wel stromingen actief die tot het politieke midden behoren.

Italië[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Centrismo voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In Italië behoren christendemocratie en gematigde vormen van liberalisme en de sociaaldemocratie tot het politieke midden (Centrismo). In het verleden was de term "Centrismo" gereserveerd voor de christendemocraten die een koers voeren tussen die van de sociaaldemocratie en de liberalen in.

Een aantal partijen die zich in Italië presenteren als gematigd of gematigd rechts, zijn in een aantal gevallen eerder conservatieve partijen. Nieuw Centrumrechts, een christendemocratische partij waarbij zich ook liberalen en sociaaldemocraten hebben aangesloten noemt zich centrum-rechts, maar neigt eerder naar uiterst conservatieve standpunten.[12]

Scandinavië[bewerken]

In de loop van de twintigste eeuw hebben de agrarische partijen in de Scandinavische landen zich ontdaan van het etiket "Agrarisch" en tooien zich met de naam "centrumpartij". De reden tot de naamsverandering was de inkrimpende agrarische sector, waardoor het aantal personen dat op een agrarische partij stemde afnam, maar het was ook een poging om nieuwe, centrumgerichte, kiezers aan zich te binden. De centrumpartijen in de verschillende Scandinavische landen positioneren zich meestal tussen socialistische partijen en neoliberale partijen.

Spanje[bewerken]

De Partido Popular (PP) en de Partido Socialista Obrero Español (PSOE) gelden respectievelijk als centrum-rechts en centrum-links. Beide partijen domineren het politieke landschap. De Ciudadanos-Partido de la Ciudadanía, een partij die werd opgericht in 2006 is een middelgrote politieke partij die zichzelf omschrijft als centristisch. De partij is echter populistisch en anti-Catalaans en men is het er niet over eens op Ciudadanos nu een centrum-rechtse of juist een centrum-linkse partij is.[13]

Griekenland[bewerken]

Vóór de staatsgreep van de kolonels in 1967 kende Griekenland de Unie van het Centrum (EK) een partij die opereerde vanuit het politieke midden. Restanten van deze partij gingen in 1978 op in Nieuwe Democratie (ND). ND gaat door voor behoudender dan de EK, maar binnen de partij is een gematigde, op het centrum gerichte vleugel actief.

Verenigd Koninkrijk[bewerken]

De Liberal Democrats zijn een middenpartij, op economisch gebied nemen ze klassiek liberale of sociaal-liberale standpunten in, op ethisch en maatschappelijk vlak nemen ze sociaal-liberale standpunten in. Nick Clegg, de voormalige leider van de LibDems is een centrist.[14]

Binnen de Conservative Party (Tory Reform Group, One-nation Conservatism e.d.) en de Labour Party (New Labour, Blue Labour, libertarische socialisten) bevinden zich gematigde (en goed georganiseerde) groepen die tot het politieke midden kunnen worden gerekend. Oud-premier Tony Blair (Labour) en de huidige Prime Minister Theresa May (Conservative) zijn centristen.[15]

Ierland[bewerken]

Zowel Fianna Fáil als Fine Gael claimen partijen van het centrum te zijn.[16][17] De partijen hellen echter over naar centrum-rechts. Fine Gael wordt beschouwd als behoudender dan Fianna Fáil, hoewel de eerste partij aan de wieg staat van het openstellen van het huwelijk voor mensen van hetzelfde geslacht.[18] De voormalige partij Progressieve Democraten (PDs) nam op economisch vlak klassiek liberale standpunten en op ethisch/sociaal vlak sociaal-liberale standpunten in.

Polen[bewerken]

De partij Burgerplatform van de huidige voorzitter van de Europese Raad (en oud-premier) Donald Tusk geldt als een centrumpartij. De partij is aangesloten bij de Europese Volkspartij en neemt zowel christendemocratische als liberaal-conservatieve standpunten in. De Poolse Volkspartij (PSL) die teruggaat op een gematigd nationalistische partij die al bestond vóór de Eerste Wereldoorlog, is een christendemocratische middenpartij. Op economisch vlak is de partij tegen het versneld privatiseren van de staatsbedrijven en het behoud van het progressieve belastingstelsel, op ethisch vlak neemt de partij behoudende standpunten in. Op dit moment (2016) nemen de centrumpartijen nauwelijks een rol van betekenis in: de macht licht bij rechts-populistische partijen die op economisch vlak linkse standpunten innemen.

Het politieke midden in de Verenigde Staten van Amerika[bewerken]

De Amerikaanse politiek wordt gedomineerd door twee grote politieke partijen, de Democratische Partij en de Republikeinse Partij. Beide partijen werden in de negentiende eeuw opgericht als gematigde partijen. Oorspronkelijk waren de Democraten voorstander van vrije handel en de Republikeinen van protectionisme. De Democraten waren vooral in de zuidelijke staten bijzonder conservatief, terwijl ze in het noordoosten progressief waren. De Republikeinen gingen tot het eerste kwart van de twintigste eeuw juist door voor een gematigd progressieve partij (hoewel een deel van de partij-elite en de achterban conservatief was). Nadien zijn de Republikeinen naar rechts opgeschoven (soms zover naar rechts dat ze het politieke midden hebben verlaten), terwijl de Democraten langzaam maar zeker opschoven naar centrum-links. Binnen de Democratische Partij, die tegenwoordig doorgaat voor progressief-liberaal, kent ook een centrum(-rechtse) vleugel, de Blue Dog Coalition (Conservative Democrats) en de Republikeinen kennen de gematigde Main Street Partnership.

De politieke organisatie Americans Elect (Amerikanen Kiezen) ondersteunt gematigde kandidaten van de Republikeinse en Democratische Partij, alsook onafhankelijke kandidaten.

Zie ook[bewerken]