Beeldenstorm
op 20 augustus 1566. (gravure gemaakt door Frans Hogenberg)
Een beeldenstorm is de vernieling op grote schaal van heiligenbeelden en andere objecten van religieuze kunst alsmede van liturgische gebruiksvoorwerpen. In de Westerse geschiedenis wordt de term gebruikt als verzamelnaam voor een reeks vernielingen van katholieke religieuze plaatsen door protestanten in tal van landen van Europa. Bijvoorbeeld in 1522 te Wittenberg, in 1523 te Zürich, in 1530 te Kopenhagen, in 1534 te Münster, in 1535 te Genève, in 1537 te Augsburg, in 1559 in Schotland en ten slotte in 1566 in Frankrijk en de Nederlanden.
Vooral de vernielingen in de Lage Landen, die plaatsvonden tussen 10 augustus en oktober 1566, raasden als een storm door de bisdommen. In drie weken tijd werden vele kerken geschonden en het interieur vernield. De verscherpte tegenstellingen die mede een gevolg waren van de beeldenstorm leidde indirect tot het uitbreken van de Tachtigjarige Oorlog en het ontstaan van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
Bij de zestiende-eeuwse beeldenstormen vernielden of roofden woedende menigten de inventaris van honderden katholieke kerken, kapellen, abdijen en kloosters. Altaren, beelden, doopvonten, reliekhouders, koorgestoelten, kansels, orgels, kelken, schilderijen, missalen en gewaden moesten het ontgelden. Ook het met religieuze voorstellingen beschilderde stucwerk aan de wanden werd vaak vernield.
Inhoud |
[bewerken] Achtergrond
De beeldenstorm had overduidelijk een religieuze oorzaak: in de 16e eeuw kwam het calvinisme op in de Nederlanden. De aanhangers van het calvinistisch-protestantisme waren erg gekant tegen het vereren van heiligen, zoals dat toen in de Rooms-Katholieke kerk gebruikelijk was en nog altijd is. Zij baseerden zich daarbij op de Bijbelse Tien geboden, waarin sprake is van het verbod om beelden te vereren. Ook ergerden de calvinisten zich aan de uitbundige rijkdom binnen die (door hen aangevallen) kerkgebouwen.
Zelf waren de calvinisten, die voornamelijk in stedelijke centra actief waren, van mening dat een kerk zo sober mogelijk moest zijn ingericht: cultuurkenmerk van de opkomende stedelijke burgerij toen. Het calvinistisch-protestantisme wordt wel gezien als belangrijkste emancipatorische uitdrukking op religieus gebied van de economisch sterker wordende burgerij. Gelet op de belangrijke rol in de toenmalige samenleving van de Rooms-Katholieke religie en kerk had dit onmiddellijke grote maatschappelijke consequenties. In dit opzicht wordt de Beeldenstorm van 1566 wel gezien als tastbare uiting van de 'doorbraak' van een burgerij die niet langer meer door de Rooms-Katholieke kerk wordt beïnvloed.
Vanwege de religieuze tegenstellingen in de 16de eeuw werden protestantse Nederlanders ook wel ketters genoemd. Door de kerk van Rome werd het gebruikt om iedereen die van de heersende leer afweek daarmee aan te duiden.
De kerk van Baasrode viel al op 19 februari 1566 ten prooi aan beeldenstormers.
 Zie Beeldenstorm te Baasrode (1566) voor het hoofdartikel over dit onderwerp. |
De gebeurtenissen op 10 augustus 1566 te Steenvoorde in het huidige Frans-Vlaanderen worden gezien als het begin van de beeldenstorm. Het gebeuren verliep in drie fases.
[bewerken] Eerste fase: de Westhoek - 10 tot 18 augustus
In de eerste fase vernielden rondtrekkende groepen kerken in het Westkwartier, de Westhoek, zuidwestelijke hoek van het graafschap Vlaanderen met als steden:
- Veurne,
- Ieper,
- Wervik,
- Waasten (Warneton),
- Belle (Bailleul),
- Sint-Winoksbergen (Bergues),
- Kassel,
- Broekburg (Bourbourg),
Het epicentrum was Steenvoorde, waar na een preek van Sebastiaan Matte zijn gehoor naar het Laurentiusklooster net buiten de stad trok en daar onder leiding van predikant Jacob de Buyzere de kerkbeelden stuk sloeg. Dat bleek het sein voor andere groepen in de Westhoek. Soms kregen de groepen hulp van plaatselijke bewoners. Predikanten hielden soms eerst een preek, de plaatselijke autoriteiten durfden bijna nergens in te grijpen. Een enkele keer toonden de groepsleiders vervalste opdrachten, zogenaamd afkomstig van de centrale overheid. Ook werd soms gewag gemaakt van betaling door de organisatoren: daglonen van drie tot zeven stuivers.
[bewerken] Tweede fase: de Schelde - 20 tot 27 augustus
De tweede fase vond plaats in de streek rond de Schelde en breidde zich naar het noorden uit.
- Antwerpen op 20 augustus: de predikant Herman Moded werd beschuldigd hiertoe te hebben aangemoedigd, wat hij zelf echter ontkende,
- Oudenaarde,
- Gent: hier werd de grootste schade aangericht, want de beeldenstormers vernielden en bestalen binnen 24 uur zeven parochiekerken, één collegiale kerk, vijfentwintig kloosters, tien hospitalen en zeven kapellen,
- Breda,
- 's-Hertogenbosch,
- Middelburg,
- Amsterdam,
- Delft.
De onlusten begonnen op 20 augustus, maar op zondag 18 augustus dienden zich in Antwerpen al voortekenen aan. Tijdens een processie waarbij het Mariabeeld werd meegedragen, werd vanuit het publiek geroepen: "Maaiken, Maaiken, dit is uw laatste uitgang". Twee dagen later, in de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal, bezetten circa tweehonderd calvinisten het gebouw, dit ondanks licht verzet van de magistratuur. Het nieuws ging snel rond en werkte als een lont in een kruitvat: te Leiden riepen de bestormers op 26 augustus: "Ook hier moet gebeuren wat elders geschied is". Soms hielpen de autoriteiten een handje mee, zoals in Culemborg.
[bewerken] Derde fase: Noord- en Oost-Nederland - september/oktober
In de derde en laatste fase werden voornamelijk kerken boven de Nederlandse grote rivieren aangevallen. De derde fase onderscheidde zich van de andere twee fases doordat deze meer georganiseerd was. In deze fase was er geen sprake van rondtrekkende groepen, maar gebeurde het bestormen van kerken vooral door de lokale bevolking, versterkt met edelen.
[bewerken] Gevolgen
Koning Filips II wilde wraak nemen op de calvinisten en zond daarom Fernando Álvarez de Toledo, Hertog van Alva naar de Nederlanden. Margaretha van Parma trad tenslotte in 1567 uit protest tegen Alva's methoden af, zodat hij haar opvolger werd. Hij voerde meteen de drie opdrachten van Filips uit, namelijk de opstandelingen straffen, ervoor zorgen dat alleen het katholieke geloof in de Nederlanden beleden zou worden en centralisatie van het bestuur invoeren. In de praktijk kwam dit neer op een bestraffing van de beeldenstormers, het aanstellen van nieuwe bisschoppen in bepaalde bisdommen en het doorvoeren van de besluiten van het Concilie van Trente. Zijn tegenstander Willem van Oranje, die veel bezittingen had in de Nederlanden, was volledig tegen Filips' politiek. Zijn idealen waren: meer zelfstandigheid voor de Nederlanden en verdraagzaamheid tussen katholieken en protestanten. Willem van Oranje vluchtte naar Nassau in het Duitse Rijk en organiseerde van daaruit een opstand tegen het Spaanse bestuur van Filips II. Deze opstand werd het begin van de Tachtigjarige Oorlog. Niet alleen de edelen en protestanten moesten niets van Alva hebben, ook onder de katholieken was de sympathie voor de IJzeren Hertog niet groot.
[bewerken] Utrecht in 1580
De Utrechtse kerken waren in 1566 ontsnapt aan de beeldenstorm. Maar na het verraad van Rennenberg op 3 maart 1580 sloeg de vlam in de pan. Op 7 maart drongen de calvinisten de Domkerk binnen om er flink huis te houden. De vernielingen die bij deze beeldenstorm werden aangericht hebben tot op de dag van vandaag duidelijke sporen nagelaten.
[bewerken] Galerij
-
Beeldenstorm in een kerk, 1630, Dirck van Delen
-
Aangetaste graftombe van Guy van Avesnes, Dom van Utrecht
[bewerken] Kunstwerk van overblijfselen
Op 30 maart 2010 onthulde koningin Beatrix in de Grote of St.-Janskerk te Schiedam een kunstwerk van de Schiedamse kunstenaar Sjef Henderickx. Het bestaat uit bijna duizend brokstukken afkomstig van middeleeuwse altaren ten tijde van de beeldenstorm. De gebruikte brokstukken waren onder de vloer van de kerk gevonden tijdens de restauratie in 1947 en lagen sindsdien in het depot van het Stedelijk Museum Schiedam. Het kunstwerk bestaat uit een grote schaal waaruit brokstukken oprijzen die bovenin de vorm van een lam aannemen.
[bewerken] Zie ook
|
Bronnen:
Engelstalige literatuur:
|
