Kollumerland en Nieuwkruisland

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Kollumerland en Nieuwkruisland
Kollumerland c.a.
Gemeente in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van de gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland Wapen van de gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland
(Details) (Details)
Locatie van de gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland
Situering
Provincie Friesland
Coördinaten 53° 18′ NB, 6° 11′ OL
Algemeen
Oppervlakte 116,35 km²
- land 109,75 km²
- water 6,6 km²
Inwoners (1 mei 2014) 12.905? (118 inw/km²)
Hoofdplaats Kollum
Belangrijke verkeersaders N355 N358 N910
Politiek
Burgemeester (lijst) B. Bilker (CDA)
Zetels
Gemeenteraad
CDA
PvdA
FNP
VVD
ChristenUnie

15
5
2
3
3
2
Economie
Gemiddeld inkomen (2006) € 11.200 per inw.
Gem. WOZ-waarde (2008) € 188.000
WW-uitkeringen (2007) 17 per 1000 inw.
Overig
Postcode(s) 9291-9299, 9851-9853
Netnummer(s) 0511, 0594
CBS-code 0079
CBS-wijkindeling zie wijken en buurten
Website www.kollumerland.nl
Bevolkingspiramide van de gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland
Bevolkingspiramide (2008)
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Topografische gemeentekaart van Kollumerland en Nieuwkruisland, dec. 2013

Kollumerland en Nieuwkruisland (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)) of officieel afgekort Kollumerland c.a. [1] (Fries: Kollumerlân (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)), Gronings: Köllemerlaand) is een gemeente in de Nederlandse provincie Friesland. De gemeente telt 12.905 inwoners (per 1 mei 2014, bron: CBS) op een oppervlakte van 116,35 km².

Taal[bewerken]

Kollumerland is de enige Friese gemeente waar behalve Fries ook Gronings wordt gesproken. Dwars door de gemeente loopt de Gronings-Friese taalgrens. In het westelijke deel van de gemeente (het vroegere Oostbroeksterland) wordt Fries gesproken, de dialecten in het oostelijk deel (het eigenlijke Kollumerland) worden ook wel het Kollumerlands genoemd en tot het Nedersaksische dialect Westerkwartiers gerekend. De dorpen waar het Kollumerlands nog gesproken wordt zijn: Burum, Munnekezijl, Warfstermolen en Kollumerpomp. Het dialect in dit laatste dorp, het Kollumerpompsters wordt als een aparte tak gezien van het Westerkwartiers, hoewel de verschillen met het Kollumerlands in de loop der tijd minimaal zijn geworden. Omdat het Kollumerlands ook veel invloeden vanuit het Fries heeft, kan de taal ook deels als Fries dialect worden gezien, waardoor het als een brug wordt gezien tussen het Fries en het Nedersaksisch. In de hoofdplaats Kollum spreekt men een eigen dialect, het zogenaamde Kollumers. Dit is een variant van het Stadsfries.

Kernen[bewerken]

De gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland telt twaalf officiële kernen. De Nederlandse namen zijn de officiële. De plaatsnaamborden in het oostelijk Nedersaksisch taalgebied zijn eentalig Nederlands, de Friese namen worden hier niet gebruikt. Behalve in Kollumerpomp, waar de Friese naam De Pomp ook de bijnaam van het dorp is.

Dorpen[bewerken]

In deze tabel staat het aantal inwoners per woonkern op 1 januari 2014. De Nedersaksische namen tussen haakjes worden niet officieel gebruikt.

Nederlandse naam Friese naam Nedersaksische naam Inwoners
Kollum Kollum (Köllem) 5521
Kollumerzwaag Kollumersweach (Köllemerswoag) 2969
Oudwoude Aldwâld (Oldwolde) 848
Westergeest Westergeast (Westergaist, Westergijst) 637
Zwagerbosch Sweagerbosk (Swoagerbosk) 637
Burum Boerum Boerum 615
Munnekezijl Muntsjesyl Muntjeziel 484
Kollumerpomp De Pomp De Pomp 477
Triemen De Trieme (De Triem) 329
Warfstermolen Warfstermûne Warfstermeul 204
Veenklooster Feankleaster (Veenklooster) 100
Augsbuurt Lytsewâld (Lutjewolde) 68

Bron: CBS

Buurtschappen[bewerken]

Naast deze officiële kernen onderscheidt de gemeente 20 buurtschappen[2] (deels officieel onder de Friese naam):

Buurtschap Friese naam Dorpsgebied
Beintemahuis Beintemahûs Westergeest
De Bonte Hond De Bûnte Hûn Westergeest
De Dellen De Dellen Oudwoude
De Keegen Burum
De Kolk Burum
De Leegte De Leechte Warfstermolen
De Wirden De Wurden Oudwoude
Halfweg Healwei (Nedersaksisch: Haalfweeg) Warfstermolen
Hanenburch Hanenburch Kollumerzwaag
Huisternoord Hûsternoard Oudwoude
Kettingwier Keatlingwier Westergeest
Kollumeroudzijl Kollumer Aldsyl (Nedersaksisch: Kölmeroldziel) Kollum
Krabburen Krabbuorren Munnekezijl
Laagland Leechlân Kollum
Oudwouderzijl Aldwâldmersyl Oudwoude
Scharnehuizen Skarnehuzen Burum
Ter Lune (of Terlune; vroeger ook Ter Luine) Ter Lune Kollum
Weerdeburen Weardebuorren Westergeest
Westerburen Westerbuorren Westergeest
Zevenhuizen (officieel: Zevenhuzen) Sawnhuzen (Nedersaksisch: Zeuvenhuzen) Augsbuurt

De buurtschappen Halfweg, De Keegen, De Kolk, Kollumeroudzijl, Krabburen, Leegte, De Schans en Zevenhuizen liggen in het oostelijk Nedersaksisch taalgebied.

Daarnaast worden door Gildemacher (2008)[3] de volgende buurtschappen genoemd:

Buurtschap Friese naam Dorpsgebied
De Bei ten O van Kollum
De Schans De Skâns / De Wal Munnekezijl
De Terp De terp ten N van Kollum
Galilea (of Vrouwenklooster) ten Z van Burum
Steenharst Stienharst ten ZO van Augsbuurt
Uitland (deels) ten N van Gerkesklooster
Wijgeest De Wygeast Oudwoude
Zandbulten Sânbulten Kollumerzwaag
Zwagerveen Sweagerfean Kollumerzwaag

Historie[bewerken]

Het nieuwe gemeentehuis van Kollumerland en Nieuwkruisland in Kollum

De gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland bestond ongeveer 750 na Chr. slechts uit een kleine nederzetting, Colheim, later ook wel de Kollumerterp, geheten. In de loop van de volgende eeuwen is het grondgebied van de gemeente door landaanwinningen en bedijkingen sterk toegenomen. Tot en met de 14e eeuw was het gebied onderdeel van de gemeente Dantumadeel. Daarna ontstonden twee grietenijen: Oostbroeksterland, ten westen van Dantumadeel en Kollumerland, rondom de plaats Kollum. In 1443 voegden beide grietenijen zich bij de provincie Groningen. De regio was destijds verwikkeld in de strijd tussen de Schieringers en de Vetkopers, de zogenaamde partijschappen.

In 1497 nam Albrecht van Saksen het bewind in Friesland over en verbrak de verhoudingen met Groningen. De vernederde vetkopers kwamen hierdoor in opstand en zochten hun heil bij de Geldersen. Kollumerland sloot zich tussen 1515 en 1523 aan bij de Geldersen, waarna het weer terugkeerde bij Friesland. Het nieuw ingepolderde gebied Nieuw Kruisland, ten noordoosten van Kollum (de dorpen Kollumerpomp, Munnekezijl en Warfstermolen), werd aanvankelijk als een zelfstandige grietenij bestuurd. Rond 1578 werd Nieuwkruisland bij Kollumerland gevoegd en was er voor het eerst sprake van Kollumerland en Nieuwkruisland

In de periode 1811 – 1816 werd Kollumerland verdeeld in drie gemeenten: Kollum, Burum en Westergeest/Oudwoude. Deze in 1816 opgeheven verdeling leeft nog voort in de kadastrale benaming van de diverse gemeentedelen.

Door de plaatsing van de laatste caisson is in 1969 de afsluiting van de Lauwerszee een feit geworden. Hierdoor is een boezemmeer ontstaan: het Lauwersmeer, met een oppervlakte van 2200ha. De gemeente Kollumerland werd vergroot met 2700 ha. en heeft thans een oppervlakte van 11.635 ha. Het achtervoegsel c.a. (cum annexis, met bijbehoren), is sindsdien bijzonder van toepassing.

Landschap[bewerken]

Het grondgebied van de gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland is 11.635 ha. groot, waarvan 620 ha. water. Het bestaat uit een gevarieerd landschap waar de grens tussen klei- en zandgronden vrijwel dwars doorheen loopt. Aan de westkant van de gemeente ligt Leeuwarden, in het oosten ligt Groningen en in het noorden ligt Dokkum.

In het noorden van de Gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland ligt een gedeelte (ongeveer 2700 ha) van het Lauwersmeergebied. Dit is een prachtig beschermd natuurgebied, Nationaal Park Lauwersmeer. Tot voor kort nog onder de invloed van de zee, maar toen in 1969 de sluizen in gebruik werden genomen was het Lauwersmeer een feit. Aan de slenken, die door het noorden van de gemeente heen lopen is te zien, dat de Lauwerszee veel invloed heeft gehad op het landschap. Meer naar het zuiden toe ligt Kollum. Kollum ligt op de grens van het open weidegebied en de Friese Wouden. Hier gaat het landschap over van kleipoldergebied, dat in de loop der eeuwen is onttrokken uit de zee, naar een meer gesloten elzensingellandschap in het zuidwestelijke deel. Het betreft hier elzen die de percelen omringen. Dit is een kavelstructuur met op de perceelgrenzen een elzenbegroeiing. Hier vindt men onder meer een 46 ha. groot bos te Veenklooster. Dit ligt in de Friese Wouden. In noord-noordoostelijke richting gaat het landschap over in het kleipoldergebied, dat in de loop der eeuwen is onttrokken aan de zee. Deze grond is, in tegenstelling tot de grond van de Wouden, zeer vruchtbaar. De vele slenken, zoals de Zijlsterried en de Pompsterried, herinneren nog aan de Lauwerszee van waar de slenken uitlopers zijn. Deze variatie in landschap geeft de gemeente een geheel eigen karakter in Noordoost Friesland.

Cultuur[bewerken]

Monumenten[bewerken]

In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en een oorlogsmonument, zie:

Kunst in de openbare ruimte[bewerken]

In de gemeente zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie:

Gemeenteraad[bewerken]

De gemeenteraad van Kollumerland en Nieuwkruisland bestaat uit 15 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad sinds 1998:

Gemeenteraadszetels
Partij 1998 2002 2006 2010
CDA 6 6 5 5
VVD 2 1 2 3
FNP 3 4 3 3
ChristenUnie 2 2 2 2
PvdA 2 2 3 2
Totaal 15 15 15 15

Bevolkingsontwikkeling[bewerken]

1744 1811 1939 1954 1959 1964 1969 1973 2003 2004
3.304 4.242 9.530 10.433 10.021 10.122 10.358 11.341 13.363 13.128

bron: Website van de gemeente

Aangrenzende gemeenten[bewerken]

   Aangrenzende gemeenten   
    Dongeradeel   De Marne (GR) 
 Dantumadeel  Brosen windrose nl.svg  Zuidhorn (GR) 
    Achtkarspelen    

Externe link[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. De afkorting c.a. staat voor cum annexis, 'met bijbehoren'
  2. Kollumerland c.a.. Gemeente Kollumerland c.a.
  3. Gildemacher, K.F. (2008), Friese plaatsnamen: alle steden, dorpen en gehuchten. Uitgeefmij Kok ten Have.