Congres van Wenen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Tekening door Jean Baptiste Isabey. Metternich staat links voor de stoel. Talleyrand zit rechts met de arm op tafel. Op het schilderij aan de muur is keizer Frans I van Oostenrijk te zien.

Het Congres van Wenen of Weens Congres werd na de val van Napoleon in 1814 en 1815 gehouden door de overwinnende mogendheden Pruisen, Oostenrijk, Rusland en het Verenigd Koninkrijk met als doel de staatkundige herordening en institutionele reconstructie van Europa.

Situering[bewerken]

Algemeen[bewerken]

Een staatkundige herordening van Europa was nodig, want de Franse Revolutie en vooral de daaropvolgende napoleontische oorlogen hadden die kaart grondig hertekend. Zo was het eeuwenoude Heilige Roomse Rijk verdwenen, en had Frankrijk de confederale gebieden van de Oostenrijkse Nederlanden en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden geannexeerd, net als de Franstalige delen van Zwitserland en het gebied van Duitsland ten westen van de Rijn. Hoewel sommige oerconservatieve aristocraten de 'vooroorlogse' situatie inclusief grenzen weer wilden herstellen zag de meerderheid der verzamelde staatslieden de noodzaak in van een staatkundige vereenvoudiging van de kaart van Europa en een grondige sanering van de wirwar van heerlijke rechten. Napoleon had veel staatjes en staten al samengevoegd en het veelal plaatselijke recht vereenvoudigd en nationaal gelijkgeschakeld. En ook zijn invoering van een betere administratie van bijvoorbeeld de burgerlijke stand wilde men handhaven. Dit waren allemaal 'praktische' verbeteringen waar iedereen de waarde van kon inzien maar de oorspronkelijke idealen van de Franse Revolutie, Liberté, Egalité et Fraternité (vrijheid, gelijkheid en broederschap) overigens door de autoritaire Napoleon later in zijn loopbaan ook met voeten getreden, wilden de verzamelde aristocraten natuurlijk niet overnemen want dat hield een aantasting van hun aloude rechten en privileges in.

Het Congres, waarbij de Oostenrijkse kanselier Klemens von Metternich grote invloed had op het verloop ervan, begon in september of oktober 1814 (de bronnen verschillen over de aanvangsdatum) en eindigde op 9 juni 1815 met het voorlezen van de besluiten. Toch kan men aan dit Congres geen duidelijk begin en eind toekennen. Het was eerder een verzamelnaam voor een proces dat begon in de zomer van 1812 en in 1822 werd afgerond met als gemeenschappelijk element dat iedere deelnemer doodsbang was door de andere buitenspel te worden gezet in een strijd om gebied, macht en invloed. Het bijzondere aan dit congres kwam hierop neer dat slechts één plenaire zitting plaatsvond en dat de discussies en de beslissingen elders werden genomen, eerder in de marge. Tijdens dit congres kwamen twee grote tegenstellingen naar boven: het wederzijdse wantrouwen tussen het Verenigd Koninkrijk en Rusland, alsmede de rivaliteit tussen Pruisen en Oostenrijk. Daarbij trachtte het overwonnen Frankrijk opnieuw een rol op het eerste plan te spelen.

Volgens Emmerich Joseph von Dalberg, een Duitse diplomaat in Franse dienst, getuigde het Congres van een totale beginselloosheid en werden de zaken naar het einde toe steeds willekeuriger afgehandeld of afgedaan met instemmend geknik. Hij schreef: "Wij ronden nu de treurige zaken af; het resultaat van dit alles kon niet kleingeestiger zijn." De ontsnapping op 7 maart 1815 van Napoleon van Elba en zijn verdere opmars naar Parijs veranderde de politieke en militaire situatie, waardoor de urgentie om tot een afronding te komen heel groot werd. Congressecretaris Friedrich von Gentz werd gemaand vlug een verslag van de handelingen van het congres op te stellen. Dit werd een slotakte van 121 artikelen, met alle congresbesluiten en overeenkomsten genomen vanaf de aanvang tot begin juni 1815. De slotakte was klaar op 8 juni en werd de dag daarop in de ontvangstzaal van de Hofburg van Wenen plechtig voorgelezen in aanwezigheid van alle partijen. Op enkele uitzonderingen na (Kardinaal Ercole Consalvi en de Spaanse vertegenwoordiger de Markies van Labrador), gaven alle gedelegeerden op 26 juni 1815 de goedkeurende handtekening. Op 18 juni was Napoleon inmiddels definitief verslagen in de Slag bij Waterloo.

In aanvulling op deze slotakte werd op 20 november 1815 het Verdrag van Parijs (1815) ondertekend door de vijf grote mogendheden: Frankrijk, Oostenrijk, Rusland, het Verenigd Koninkrijk en Pruisen.

Het Congres danst maar beweegt niet[bewerken]

De gezanten met hun entourage van raadgevers en bedienden vormden een bont gezelschap van enkele duizenden personen, waarbij de Oostenrijkers erop toezagen dat hun hoge gasten niets tekort kwamen tijdens hun verblijf in Wenen. De vele bals en partijen ontlokten Charles-Joseph van Ligne de opmerking:

"Hoe loopt het Congres? Het Congres loopt niet, het danst!"

In een brief aan Talleyrand van 1 november 1814 schreef Ligne:

"Man schreibt mir das Wort zu: ‚Der Kongress tanzt, aber er kommt nicht vorwärts.‘ Es sickert auch nichts durch als der Schweiß dieser tanzenden Herren. Ich glaube auch gesagt zu haben: ‚Dies ist ein Kriegskongress, kein Friedenskongress." [1]

Vele waarnemers van het Congres beklaagden zich over het heersende immobilisme te vergelijken met een Poolse Landdag. Velen kwamen ook onder de indruk van de tentoongespreide pracht en grandeur. De algemeen secretaris Friedrich von Gentz beschreef dit gebeuren zeer beeldend in een brief van 27 september 1814 maar beklaagde er zich ook over dat er weinig vooruitgang geboekt werd:

"Die Stadt Wien bietet gegenwärtig einen überraschenden Anblick dar; alles was Europa an erlauchten Persönlichkeiten umfasst ist hier in hervorragender Weise vertreten. Der Kaiser, die Kaiserin und die Großfürstinnen von Rußland, der König von Preußen und mehrere Prinzen seines Hauses, der König von Dänemark, der König und der Kronprinz von Bayern, der König und der Kronprinz von Württemberg, der Herzog und die Prinzen der Fürstenhäuser von Mecklenburg, Sachsen-Weimar, Sachsen-Coburg, Hessen usw., die Hälfte der früheren Reichsfürsten und Reichsgrafen, endlich die Unzahl von Bevollmächtigten der großen und kleinen Mächte von Europa - dies alles erzeugt eine Bewegung und eine solche Verschiedenheit von Bildern und Interessen, dass nur die außerordentliche Epoche, in der wir leben, etwas Ähnliches hervorbringen konnte. Die politischen Angelegenheiten, welche den Hintergrund dieses Bildes sind, haben indessen noch keinen wirklichen Fortschritt gebracht." [2]

De Pruisische veldmaarschalk Blücher omschreef de onderhandelingen aldus:

"Der Kongress gleicht einem Jahrmarkt in einer kleinen Stadt, wo jeder sein Vieh hintreibt, es zu verkaufen und zu vertauschen" [3]

Of zoals een anonieme waarnemer kleurrijk zei: Zij dronken een glas, zij deden een p(l)as en lieten alles zoals het was.

Sommige historici zijn evenwel de mening toegedaan dat het Congres met al het feestgedruis ook zijn hoofddoel, namelijk een kader te scheppen voor een Europese vredesregeling, toch uiteindelijk gerealiseerd heeft. Tot aan de tijd van de Italiaanse en Duitse eenwording, ongeveer 40 jaar later rond 1860, waren er geen grote oorlogen meer in Europa en bleven de toen vastgestelde staatkundige grenzen vrijwel ongewijzigd.

Uitgangspunten van het Congres[bewerken]

Doelen van het Congres

Het steunde op 4 pijlers:

Inhoud[bewerken]

Leidende gedachte[bewerken]

  • Restauratie oude en invoering nieuwe vorstenhuizen, honorering dynastieke wensen van de Ancien Régimes. Het Congres van Wenen had de sociale verworvenheden van de Franse Revolutie in alle landen ongedaan gemaakt. Geen volksvertegenwoordiging en geen vertegenwoordiging van de naties. Bijeenkomsten zonder burgerlijke vertegenwoordiging.
  • Strategische overwegingen in verband met machtsevenwicht tegen de "universele monarchie". Niet eeuwige vrede maar orde. Verschuiving van grenzen: verplaatsing van volkeren, alleen uit strategische overwegingen.
  • Tegen liberalisme en nationalisme.

Resultaten[bewerken]

  • Andere besluiten:
  • Andere agendapunten en besluiten in de marge genomen
    • Pruisen, Oostenrijk en Rusland sloten de Heilige Alliantie die zou tussenkomen bij een revolutionaire beweging in Europa; zo kon men de op het Congres overeengekomen besluiten garanderen. Rusland kwam in 1830 inderdaad tussen toen de Poolse Novemberrevolutie van 1830 uitbrak. Deze opstand zou tsaar Nicolaas I verhinderen te interveniëren in de Belgische Opstand.
    • Zijdelings kwam op het congres ook de afschaffing van de slavenhandel en de daaruit voortkomende slavernij aan bod. Dit onderwerp werd door interne meningsverschillen tussen enerzijds Groot-Brittannië en Spanje/Portugal, afgevoerd naar de Griekse kalender. Het bleef bij plechtige verklaringen waarin de slavenhandel weerzinwekkend en immoreel genoemd werd. De staatslieden verklaarden plechtig de handel te willen uitroeien en beloofden dat doel met ijver en volharding te zullen nastreven.
    • De Commissie Protocollaire Voorrang hing het gelijkheidsbeginsel aan en besloot dat alleen op basis van de accreditatiedatum voorrang aan diplomaten mocht worden verleend. Daarbij kregen bondgenoten of grootmachten geen bijzondere privileges. De pauselijk legaat kreeg de absolute voorrang. De volgorde bij het ondertekenen van verdragen werd door de commissie geregeld. Het eerst door de vorst ondertekende verdrag moest in zijn kanselarij bewaard worden. De anderen tekenden vervolgens in volgorde van troonsbestijging of bij republieken, in volgorde van verkiezing. Deze regels bepalen nog steeds het diplomatieke protocol.
    • De Commissie Vrije Doorvaart op Internationale Rivieren met als commissieleden alle direct betrokken riviermachten, besprak het verkeer op de grote rivieren als de Rijn, de Maas, de Neckar, de Main en de Schelde. Er werd besloten een permanente internationale commissie in het leven te roepen met zetel te Mainz of Frankfurt die zich over alle toekomstige geschillen zou buigen. Men legde tolgeld, heffingen, in- en uitvoerrechten vast.
    • Het statuut van de Soevereine Militaire Hospitaalorde van Sint-Jan van Jeruzalem en Malta in Rusland in relatie met het sinds 1800 door de Britten bezette Malta kwam ook aan bod. De Orde van Malta ving echter bot en verloor haar al haar rechten op het eiland Malta.
    • Het congres stond ook even stil bij een petitie van Karl Bertuch, stichter van de Vereinigung der deutschen Buchhändler, over de bescherming van het literaire auteursrecht. Hij drong aan op een regelgeving om de praktijk van het overhand toenemend kopiëren van boeken wettelijk te regelen.

Informele diversen[bewerken]

Andere, wat informele, besluiten en opvallende punten waren

  • het sindsdien houden van een Congres wanneer er een conflict dreigde (Congresstelsel) om aldus de situatie via overleg te regelen in plaats van een gewapend conflict
  • het direct weer opnemen van Frankrijk in de besluitvorming. Ook werd Frankrijk grotendeels hersteld binnen de grenzen van voor de revolutie. Dit in tegenstelling tot het Duitse Keizerrijk bij het Verdrag van Versailles in 1919.
  • het negeren van nationalisme en liberalisme. Herstel van oude structuren en herordening van Europa was het belangrijkst. Landen werden zomaar verkaveld of samengevoegd zonder rekening te houden met nationale gevoelens, maar puur uit strategisch oogpunt, machtsbalans en de belangen en wensen van vorsten.
  • het niet inzien dat de krachten die in de Franse Revolutie waren losgebarsten ook elders boven zouden kunnen komen.

Nasleep en gevolgen[bewerken]

Door het Congres kwam Europa tot stilstand. De gerestaureerde orde zou echter niet voor onbeperkte tijd stand houden. De ideeën van de Franse Revolutie gevoed door de Verlichting, hadden overal al wortel geschoten, en leidden tot staatkundige veranderingen. De ontbinding van het Osmaanse Rijk werd erdoor bevorderd, omdat de Franse ideeën in de Osmaanse gebieden Servië, Griekenland en Roemenië wortel schoten. Voor Oostenrijk gold hetzelfde. Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden viel in 1830 uiteen, terwijl in Servië opstanden uitbraken. Dit vormde de eerste barst in de nieuwe constellatie. Liberale revoluties in 1830 en vooral in het revolutiejaar 1848 hadden in heel Europa grote gevolgen. Uiteindelijk zouden de Bourbons plaats maken voor het Tweede Franse Keizerrijk. Omstreeks 1860 kwam er een Italiaanse eenheidsstaat tot stand. De Duitse Bond hield het uit tot 1866, maar Pruisen bleek in Noord-Duitsland zo dominant te zijn, dat het de keten van gebeurtenissen in kon zetten die leidden tot de oprichting van het Duitse Keizerrijk in 1871.
Het Weens Congres was verder een poging om een status quo tussen vier grote Europese staten (de overwinnaars van Napoleon) voor een eeuw vast te leggen. Dit leidde ertoe dat hun expansiedrang zich nu richtte op kolonisering van het Afrikaans en Aziatisch continent (zie Imperialisme). Door het Weense Congres kreeg het continentale Europa niet alleen een ideologie opgelegd, afgeleid van de belangen van vier grote mogendheden, maar het beïnvloedde indirect alles wat zich nadien in Europa afspeelde, waaronder het militant nationalisme, bolsjewisme, fascisme, de grote militaire conflicten van de 20ste eeuw tot het ontstaan van de Europese Unie.

Belangrijkste actoren van het congres[bewerken]

Robert Stewart, Lord Castlereagh

Deze personen hadden elk hun soms rancuneuze onhebbelijkheden. Napoleon, nog steeds een factor van belang, vocht voor behoud van zijn troon en wilde een dynastie vestigen. Tsaar Alexander I had niet door dat hijzelf, overtuigd van zijn goddelijke roeping, een bedreiging vormde voor een wereldbeeld dat hij voorstond. Klemens von Metternich, een volleerd manipulator, trachtte de anderen te overtuigen van zijn visie voor een veiligere wereld. Daarnaast Talleyrand die na het debacle van Napoleon in Rusland, Frankrijks meubelen probeerde te redden. Tenslotte Castlereagh die arrogant en ingegeven door eigenbelang, bestaande landen in stukken hakte en zijn inwoners als te verschuiven vee behandelde.

Bibliografie[bewerken]

  • Peter Burg: Der Wiener Kongreß: der Deutsche Bund im europäischen Staatensystem. München, 1984. ISBN 3-423-04501-9 (Deutsche Geschichte der neuesten Zeit Bd.1)
  • Leonard Chodźko,Le Congrès de Vienne et les traités de 1815, précédés et suivis des actes diplomatiques qui s'y rattachent ; 1863 / 1864 ; éditeur : Amyot ; Paris ; 4 vol.
  • Henry Kissinger,(1957), A World Restored: Metternich, Castlereagh and the Problems of the Peace 1812-1822
  • Luykx Th., Geschiedenis van de internationale betrekkingen sedert het Congres van Wenen, Brussel, Elsevier, 1971, 608 blz
  • Adam Zamoyski, Rites of Peace, The fall of Napoleon & the congress of Vienna, New York, Harper Press, 2007 ISBN 978-0-00-719757-6 (Nederlandse vertaling: De ondergang van Napoleon en het Congres van Wenen, uitgeverij Balans, 2008, ISBN 978 90 50188777)

Zie ook[bewerken]

Noten
  1. Gerhard Geißler. Europäische Dokumente aus fünf Jahrhunderten. Leipzig, 1939. S.441, vergl. Georg Büchmann: Geflügelte Worte. Der Citatenschatz des deutschen Volkes. Berlin, Haude & Spener'sche Buchhandlung (F. Weidling), 1898]
  2. Manfred Görtemaker. Deutschland im 19. Jahrhundert. Opladen, 1989. S.69
  3. Mehring, S.72