Sinaasappel

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Handsinaasappel)
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Sinaasappel
Sinaasappels met bloemen
Sinaasappels met bloemen
Taxonomische indeling
Rijk:Plantae (Planten)
Stam:Embryophyta (Landplanten)
Klasse:Spermatopsida (Zaadplanten)
Clade:Bedektzadigen
Clade:'nieuwe' Tweezaadlobbigen
Clade:Malviden
Orde:Sapindales
Familie:Rutaceae (Wijnruitfamilie)
Geslacht:Citrus
Soort
Citrus sinensis
(L.) Osbeck (1765)
Onrijpe sinaasappel
Onrijpe sinaasappel
Bloemen met honingbij
Bloemen met honingbij
Afbeeldingen op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Sinaasappel op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie

De sinaasappel (ook wel appelsien genoemd) is de vrucht van de sinaasappelboom (Citrus sinensis), die tot het geslacht Citrus behoort. De soort wordt ook wel zoete sinaasappel genoemd, om hem te onderscheiden van de zure sinaasappel of bittersinaasappel (Citrus aurantium). De boom werd vroeger in koudere klimaatgebieden in een wintertuin (een overwinteringsvertrek) gehouden, dat aan oranger, Frans voor sinaasappelboom, de benaming oranjerie ontleent.

De sinaasappel wordt in België en Nederland uit subtropische landen rond de Middellandse Zee geïmporteerd, zoals Israël, Spanje en Marokko. De vrucht verkleurt tijdens rijping van groen naar oranje. Vruchten uit tropische gebieden zoals Suriname verkleuren door het ontbreken van koude nachten slechts weinig, daarom worden ze soms kunstmatig oranje gekleurd. De kleur van de schil heeft geen invloed op de smaak. Veel perssinaasappels komen uit Brazilië.[1]

Sinaasappels worden gepeld gegeten of geperst tot sinaasappelsap. Het vruchtvlees is licht oranjegeel van kleur, met een kenmerkende frisse smaak. Er bestaan ook sinaasappels met rood vruchtvlees: de bloedsinaasappels. De vrucht is ook een grondstof voor limonade zoals "ranja". De schil wordt voor marmelade gebruikt en als smaakmaker voor onder andere witbier of gekonfijt voor onder andere gebak (voor smaak en decoratie).

Etymologie[bewerken | brontekst bewerken]

De sinaasappel komt oorspronkelijk uit China (in de oude vorm: Sina), waar ook de naam naar verwijst. In het Vroegnieuwnederlands komt "appel sina" voor, in het Nieuwnederlands "appelsien".[2][3]

Vanuit Nederland werd vanaf de 18e eeuw de sinaasappel verspreid over Noord-Europa. Hierdoor komt het dat de Nederlandse naam appelsien door andere talen overgenomen is zoals in het Duits ("Apfelsine"), het Zweeds ("apelsin"), en Deens en Noors ("appelsin"). In andere talen zoals Roemeens ("Portocal"), Turks ("Portakal"), Bulgaars ("портокал" portokal), Grieks ("πορτοκάλι" portokáli), Perzisch ("پرتقال" porteqāl) en Arabisch ("برتقال" burtuqāl) wordt de vrucht naar Portugal genoemd, dat in de 15e eeuw als eerste land sinaasappels uit China importeerde.

De benaming "appeltjes van oranje" slaat op de zure of bittere sinaasappel. Deze naam is een verbastering van Oudfrans pume orange resp. Ouditaliaans pom-arancia met de Perzische wortel naranj "zure sinaasappel" als rechterlid. In sommige talen zoals het Frans ("orange") en het Engels ("orange") is deze naam in de vijftiende eeuw op de nog onbekende vrucht overgegaan. In Hongarije heet de vrucht "narancs", waar de naam ook gebruikt wordt voor de kleur oranje.

Sinaasappels in de cultuur[bewerken | brontekst bewerken]

Nederlanders spreken het woord sinaasappel vaak met een andere klemtoon dan Vlamingen uit. De Algemene Nederlandse uitspraak heeft een klemtoon op 'sin' (met een relatief korte uitspraak van de aas), terwijl in de Vlaamse uitspraak de klemtoon naar 'naas' verplaatst is (met dus een langgerekte uitspraak van de aas). In Vlaanderen en in de Nederlandse provincies Brabant en Limburg wordt ook vaak het woord appelsien gebruikt.

Niet alleen het Spaanse Valencia, maar ook de gelijknamige stad in Venezuela zijn bekend om de sinaasappels en verschillende cultivars gebruiken deze naam, zonder dat er verband met deze steden hoeft te zijn, bijvoorbeeld Valencia Delta Seedless (uit Zuid-Afrika) en Valencia late. Bij die laatste naam is er een gecompliceerd verband met de Spaanse stad: de Engelse kweker Thomas Rivers importeerde een cultivar uit de Azoren en noemde hem Excelsior. Een klant uit Long Island verstuurde deze en andere cultivars zonder naamsaanduiding naar A.B. Chapman in Californië, die een laat rijpende variëteit aanduidde als Rivers Late. Een bezoeker uit Spanje merkte echter op dat ze erg op een variëteit uit de regio Valencia leken en stelde Valencia Late voor. Pas decennia later bleek dat de Spaanse en Californische cultivars identiek waren. Intussen had een andere klant van Rivers zijn boompjes doorverkocht aan E.B. Hart uit Florida, die ze Hart's Tardiff noemde. Daar duurde het nog langer voor erkend werd dat dit Valencia late was.[4]

De havenstad Jaffa werd in de negentiende eeuw een centrum voor de teelt van en de handel in sinaasappels, nadat er een cultivar was ontwikkeld met een dikkere schil, die beter en langer kon worden bewaard en getransporteerd in sinaasappelkisten. Ook nu staat de merknaam 'Jaffa' nog steeds voor citrusvruchten en vruchtensap.

Fylogenie[bewerken | brontekst bewerken]

De mogelijkheid om met DNA-sequencing onderzoek te doen naar verwantschappen tussen taxa en aan de hand daarvan stambomen op te stellen, heeft aan het licht gebracht dat veel van de citrussoorten kruisingen zijn. Dat geldt onder andere voor Citrus × aurantium, Citrus × limon en Citrus × sinensis. Zodra de fylogenie van het genus definitief is uitgezocht zullen de wetenschappelijke namen moeten worden aangepast of voor conservering moeten worden voorgedragen.[5][6] Fylogenetisch onderzoek door Qiang Xu et al. (2013) toonde aan dat de sinaasappel een hybride is van de mandarijn (Citrus reticulata) met de pompelmoes (Citrus maxima), waarbij driekwart van de genen afkomstig is van de mandarijn en één kwart van de pompelmoes.[7] Zo'n resultaat zou bijvoorbeeld verkregen kunnen worden door eerst de pompelmoes met de mandarijn te kruisen en dan het kruisingsproduct nogmaals met de mandarijn te kruisen. De oudste vermelding van een sinaasappel, in Chinese literatuur, dateert van 314 v.Chr.[7] De kruising moet dus al meer dan 2300 jaar geleden hebben plaatsgevonden.

Wereldwijde productie[bewerken | brontekst bewerken]

Topproducenten van sinaasappel 2018[8]
Land Productie (ton)
Vlag van Brazilië Brazilië 16 713 534
Vlag van China China 9 103 908
Vlag van India India 8 367 000
Vlag van de Verenigde Staten Verenigde Staten 4 833 480
Vlag van Mexico Mexico 4 737 990
Vlag van Spanje Spanje 3 639 853
Vlag van Egypte Egypte 3 246 483
Vlag van Indonesië Indonesië 2 510 442
Vlag van Turkije Turkije 1 900 000
Vlag van Iran Iran 1 889 252
Vlag van Zuid-Afrika Zuid-Afrika 1 775 760
Vlag van Pakistan Pakistan 1 589 856

Media[bewerken | brontekst bewerken]

Zie de categorie Citrus sinensis van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.
Mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Citrus sinensis op Wikimedia Commons.
Zoek sinaasappel op in het WikiWoordenboek.