Sterre der Zee (Maastricht)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De "Sterre der Zee", met rode mantel en kroon, op het neogotische altaar

Sterre der Zee is de populaire naam van een 15e-eeuws genadebeeld van Maria in Maastricht. De rooms-katholieke Sterre der Zee devotie is met name populair in Zuid-Nederland en België. Het Maastrichtse beeld staat opgesteld in een zijkapel van de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek.

Geschiedenis[bewerken]

Sterre-der-Zee-altaar in de Nieuwenhofkapel (tekening Philippe van Gulpen, ca. 1845)
Oude foto "Sterre der Zee", zonder mantel
De Mérodekapel met mozaïekvloer en ex voto's

Kapel Maria-ten-Oevere[bewerken]

De verering van Maria in Maastricht is veel ouder dan de verering van de Sterre der Zee. Zowel in de Sint-Servaaskerk als in de Onze-Lieve-Vrouwekerk bevonden zich vanouds altaren die aan Maria gewijd waren. In die laatste kerk bevindt zich het zogenaamde Heimo-kapiteel, waarop een beeldhouwer een fraai bewerkt kapiteel aanbiedt aan Maria, een vroeg teken van Mariadevotie in Maastricht. Het oudste, bewaard gebleven Mariabeeld in Maastricht is een Maaslandse Sedes Sapientiae uit omstreeks 1275 in de Sint-Servaas. In 1281 wordt een kapel aan de Maas vermeld, die Maria Minor (Maria de Mindere) werd genoemd. De aanduiding 'mindere' zou in dit geval kunnen wijzen aan een ondergeschiktheid van de kapel aan het kapittel van de Onze-Lieve-Vrouwekerk (Maria Maior). Later veranderde de naam in Maria ad littam (Maria ten Oevere).

Bij de Minderbroeders[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie ook Franciscanen in Maastricht

Het beeld dat tegenwoordig bekendstaat als de Sterre der Zee werd rond 1470 geschonken door de edelman Nicolaus van Harlaer bij zijn intrede bij de Minderbroeders (franciscanen) in Maastricht. Vanaf die tijd stond het beeld in een (niet meer bestaande) kapel van de Oude Minderbroederskerk aan de Hondsstraat. Het beeld is waarschijnlijk Duits en dateert uit het begin van de vijftiende eeuw. Het behoort tot het type van de Schöne Madonnen, beelden die gekenmerkt worden door een informele, lieflijke uitstraling en een gebogen vorm, die hanchement (of minder subtiel: "gebroken heup") wordt genoemd. Maria wordt in deze traditie afgebeeld als een jonge moeder die ongedwongen speelt met het Kindje Jezus. Het vaasje met de zilveren lelie dat de Sterre der Zee in haar rechterhand draagt was oorspronkelijk een peer, waarnaar het Kind begerig zijn handje uitstrekte. Dit attribuut is waarschijnlijk verwijderd in een tijd dat men een dergelijke speelsheid te frivool vond. Een vergelijkbaar beeld van een Madonna met een druiventros bevindt zich in de Sint-Servaaskapel, de dagkapel van de Sint-Servaasbasiliek.

In de kerk van de Minderbroeders werd het beeld het centrum van een levendige volksdevotie. Naar verluidt gebeurde dit na enkele wonderbaarlijke genezingen en gebedsverhoringen. Aan deze eerste bloeiperiode kwam een einde door de verdrijving van de minderbroeders uit de stad in 1639. Dit gebeurde na het zogenaamde Verraad van Maastricht (1638), waarbij de minderbroeder pater Vinck gespioneerd zou hebben voor de Spanjaarden. Het beeld kwam via schuilplaatsen in Wyck en het observantenklooster "Slavante" op de Sint-Pietersberg terecht in het minderbroedersklooster in Tongeren. Tijdens het korte Franse bestuur van 1673 tot 1678 mocht het beeld terugkeren naar Maastricht. Na de Vrede van Nijmegen kregen de Minderbroeders korte tijd de beschikking over een gedeelte van hun oude klooster. Ook het beeld van de Sterre der Zee keerde daar terug, in een noodkapel. In deze tijd is voor het eerst sprake van de titel "Sterre der Zee". Toen de minderbroeders in 1700 hun nieuwe klooster op de Minderbroedersberg betrokken, namen zij ook het beeld mee. Daar bleef het tot de opheffing van de kloosters door de Fransen in 1796. Leden van de devotionele broederschap van de Sterre der Zee zorgden ervoor dat het beeld ongedeerd door de Franse Tijd kwam.

Van de Sint-Nicolaaskerk naar de Onze-Lieve-Vrouwekerk[bewerken]

In 1804 verhuisde het beeld naar de Sint-Nicolaaskerk, de parochiekerk naast de kapittelkerk van Onze Lieve Vrouw. Toen de Sint-Nicolaaskerk werd gesloten, kreeg de parochie de kapittelkerk als nieuw onderkomen toegewezen. Op 10 oktober 1837 werd de Sterre der Zee overgebracht naar de Onze-Lieve-Vrouwekerk, waar het een plaats kreeg op een zijaltaar in het noordertransept. In 1903 verhuisde het naar de Mérodekapel, een 15e-eeuwse aanbouw aan de kruisgang van de Onze-Lieve-Vrouwekerk, die daarna Sterre-der-Zeekapel genoemd werd. De bekende architect Pierre Cuypers leidde de herinrichting van de kapel (1904-1906), waarbij de muur tussen het voorportaal en de Mérode-kapel werd weggebroken. Cuypers ontwierp tevens een mozaïekvloer met vrome voorstellingen. Het beeld werd geplaatst op een speciaal ontworpen neogotisch altaar, dat in 1905 door de firma Langenberg uit Goch werd geleverd. Na de "kroning van Maria" in 1912, een plechtigheid waarbij Maria en het Kindje Jezus allebei een mantel en een zilveren kroon ontvingen, paste het beeld niet langer in de nis van het neogotische altaar. Sindsdien staat het beeld op een piëdestal vóór de nis.

Devotie 20e eeuw[bewerken]

De verering van de Sterre der Zee nam in het begin van de 20e eeuw een hoge vlucht, vooral door toedoen van de toenmalige pastoor Piet Jacobs (1850-1930). De verplaatsing van het beeld naar de Mérodekapel, het herstel van de Maria-bidweg (1904), de inrichting van de kapel met het neogotische altaar en mozaïekvloer, de fusie van de twee Maria-broederschappen (1906), de vervaardiging van het nieuwe parochiezegel met een afbeelding van de Sterre der Zee (1907), het Gebed tot de Sterre der Zee (1908), het verlenen van een volle aflaat (1908), de bestelling van kopiebeelden (1912), de kroning van het beeld, de organisatie van het Maria-Congres (1912), en een aantal Sterre der Zee-liederen (vanaf 1912), hebben de devotie tot de Sterre der Zee sterk bevorderd.[1]

Verering Sterre der Zee[bewerken]

Kaarsje branden bij de Sterre der Zee; links het Prayer to the "Star of the Sea"

Het altaar met het beeld van de Sterre der Zee staat, omgeven door bloemen, opgesteld achter een glazen wand in de kapel van Mérode. Ervoor staat een bank waarop mensen kunnen knielen of plaatsnemen om te bidden. Voor de bank staan offertafels met kaarsenhouders, waar bezoekers tegen betaling een brandende kaars kunnen plaatsen. Naast de glazen wand is het Gebed tot de Sterre der Zee in het Nederlands, Duits en Engels te lezen. In de kapel staan enkele zitbanken en ligt een intentieboek. Tegen de zijwanden van de Mérodekapel zijn ex voto's bevestigd. Dagelijks bezoeken zo'n duizend Maria-vereerders, mensen in nood en toeristen de kapel van de Sterre der Zee. Het opsteken van een kaarsje bij de Sterre der Zee is voor veel Maastrichtenaren en bezoekers van de stad een vast ritueel.

Devotionele gebeden en liederen[bewerken]

De tekst van het Gebed tot de Sterre der Zee is in 1908 geschreven door pastoor Jacobs en speelt een grote rol in de devotie tot de Sterre der Zee. Op de website van de Sterre der Zee[2] is de tekst in 13 talen te lezen.

Het bekendste Sterre der Zee-lied is O reinste der schepselen, een oorspronkelijk Engels Maria-lied van de componist Henri Frederick Henry uit 1864 met een tekst van Marie Koenen uit 1912 (gedeeltelijk uit het Engels vertaald).[3]

Aankleding beeld[bewerken]

Het beeld wordt al eeuwen, naar Zuid-Europese mode, bekleed met een wijde kegelvormige mantel, waardoor de iconografie ook aangepast moest worden: het blote Jezuskindje kreeg eveneens een mantel, waarvoor een armpje werd afgezaagd. Het beeld wordt, naargelang het Kerkelijk jaargetijde, bekleed met verschillende mantels. De oude blauwe mantel wordt gedragen door het jaar heen; de nieuwe blauwe mantel is bedoeld voor plechtige feestdagen. De rode mantel is voor de Paastijd en voor lagere feestdagen. In de Vastentijd en in de Advent draagt het beeld géén mantel; dit is dan ook de meest oorspronkelijke verschijningsvorm van het beeld. In de Vasten en de Advent zijn de luiken van het retabel van het altaar van de Sterre der Zee gesloten.

Feestdagen[bewerken]

Op 10 oktober wordt sinds 2005 het liturgische feest van de Sterre der Zee gevierd. Tweemaal per jaar staat het beeld extra in de belangstelling als het wordt meegedragen in de Grote en Kleine Stadsprocessie.

Zie ook[bewerken]

Bronnen[bewerken]

  1. De la Haye (2008), p. 25.
  2. [1]
  3. De la Haye (2009), pp. 1-5.

Externe link[bewerken]