Sint-Pietersberg

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Sint-Pietersberg
Sint-Pietersberg en Albertkanaal gezien vanuit het zuiden, nabij de sluizen van Klein-Ternaaien
Sint-Pietersberg en Albertkanaal gezien vanuit het zuiden, nabij de sluizen van Klein-Ternaaien
Hoogte 107 / 171 m
Ligging gemeente Maastricht (NL), gemeente Riemst (B), gemeente Visé (B)
Gebergte heuvel
Ouderdom gesteente Maastrichtien (Krijttijdperk)
Portaal  Portaalicoon   Aardwetenschappen
Topografische kaart van de Sint-Pietersberg, 2015

De Sint-Pietersberg is een heuvel ten zuiden van de Limburgse stad Maastricht. Hij vormt het noordelijke gedeelte van het Plateau van Caestert, een zuid-noord verlopende heuvelrug met een lengte van 8 km (van Jekerdal in Maastricht tot Hallembaye in de Belgische gemeente Wezet). Voor een klein gedeelte ligt het Plateau van Caestert ook in de gemeente Riemst.

Geologie en mergelwinning[bewerken]

Geologie[bewerken]

Het Plateau van Caestert ontstond doordat, aan weerszijden ervan, de Maas en de Jeker circa 60 m diepe dalen uitsleten. De bovenzijde van de Sint-Pietersberg is relatief vlak en ligt op +107 m NAP. Het hoogste punt is D'n Observant (+171 m NAP), ontstaan door het storten van grond die vrijkwam bij de kalksteenwinning.

Mergelblok met twee soorten kalksteen

De gesteenten in de ondergrond zijn gevormd aan het einde van het Krijttijdperk, het naar Maastricht genoemde tijdvak Maastrichtien. De hier aangetroffen gesteenten behoren tot de "Formatie van Maastricht" en bestaan voornamelijk uit kalksteen ("Limburgse mergel"), afgewisseld met vuurstenen concreties. Latere afzettingen van zand, grind en löss dekken het gesteente af.

De Sint-Pietersberg is bekend om zijn uitgestrekte onderaardse kalksteengroeven, die door mensenhanden tot stand zijn gekomen. Maar in de ondergrond zijn ook enkele natuurlijke karstgangen aanwezig, zoals een deel van de Duivelsgrot. Bij steile hellingen en in holle wegen dagzoomt de kalk. De gele kalksteen contrasteert fraai met de omringende natuur. Door de aanwezigheid van kalk kunnen zich aan de oppervlakte kalkgraslanden met bijzondere plantensoorten ontwikkelen.

Ondergrondse mergelwinning[bewerken]

Ondergronds gangenstelsel
Houtskooltekening van Van Schaïk uit 1950 met plattegrond van het toenmalige gangenstelsel
Duivelsgrot en kalkgrasland

De Sint-Pietersberg geniet bekendheid vanwege de eeuwenoude ondergrondse winning van krijtgesteente (meestal aangeduid - hoewel in wezen een foutieve benaming - als "Limburgse mergel"). De mergelblokken uit de kalksteengroeven werden voornamelijk gebruikt als bouwsteen; soms ook als bemestingsmateriaal (kalk) voor akkers. Als gevolg van de ondergrondse mergelwinning was er in het begin van de 20e eeuw een gangenstelsel ontstaan dat zich uitstrekte van het Fort Sint Pieter in het noorden tot Eben Emael in het zuiden. De totale lengte van de gangen bedroeg rond de 150 kilometer en de oppervlakte van alle groeven tezamen bedroeg circa 98 hectare. Hiervan is door de 20e-eeuwse dagbouwwinning circa 80% verdwenen.

Van noord naar zuid kunnen vier grotere gangenstelsels worden onderscheiden, die nog ten dele bestaan, elk met zijn eigen karakter:

Daarnaast zijn er de afzonderlijke stelsels en kleinere groeven: Groeve de Schark (zie: Bevrijding van Maastricht), Groeve de Tombe, de Oude en Nieuwe Maarendalgroeve, de Duivelsgrot (of Wijngaardsberggroeve), Grotwoning Greetje Blanckers, Grotwoning De Kluis en de Keldertjes Slavante. In het Belgische deel van de Sint-Pietersberg bevinden of bevonden zich verder de groeve Aardappelenberg (ook genoemd: Ternaaien-Boven; Frans: Lanaye Intermédiaire) en de groeve Le Collinet met bijbehorende Verloren Vallei (ook genoemd: Ternaaien-Beneden; Frans: Lanaye Inférieure).

Een pionier op het gebied van onderzoek van de onderaardse kalksteengroeven en in het bijzonder van de gangen van de Sint-Pietersberg was ir. D.C. van Schaïk. Van de grotere gangenstelsels zijn de Zonneberg en het Noordelijk gangenstelsel toegankelijk voor het publiek onder begeleiding van een VVV-gids. In 2013 werd aangekondigd dat De Schark vanuit de ENCI-groeve eveneens binnenkort onder begeleiding van een gids te bezoeken zal zijn.[1] De groeven Slavante en het Zuidelijk stelsel zijn inmiddels grotendeels afgegraven door de dagbouwwinning van mergel door de ENCI. Wat nog resteerde van het Zuidelijk stelsel is grotendeels ingestort door het gewicht van D'n Observant, een kunstmatige heuvel van afvalgesteenten. Door de afgravingen is ca 80% van het ondergrondse gangenstelsel verdwenen en rest nog slechts 30 km (ca 20 ha oppervlakte).

Polygoonjournaal 1959: afgraving van de Sint-Pietersberg, grotwoning Greet Blanckers en ondergronds gangenstelsel

Bovengrondse mergelwinning[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie ENCI-groeve voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Vanaf de jaren twintig startte de Eerste Nederlandse Cement Industrie (ENCI) met het winnen van mergel in dagbouw ten behoeve van de productie van cement. Onder vaak luid protest van onder meer de actiegroep ENCI-Stop wist de ENCI de mergelwinning en cementproductie tot op heden voort te zetten en een groot deel van de Sint-Pietersberg af te graven, hoewel het einde hiervan inmiddels in zicht komt. Vanuit natuurhistorisch en cultuurhistorisch oogpunt is er een hoge tol betaald voor de handhaving van werkgelegenheid en de productie van cement. Van de andere kant heeft het afgraven van het plateau geleid tot een bewustwording en erkenning van de waardevolle elementen van dit voor Nederland unieke landschap. De ENCI heeft in dat opzicht een dubbelrol gespeeld door enerzijds verantwoordelijk te zijn voor de afbraak van de 'berg', maar aan de andere kant ook te investeren in onderzoek en beheer van de Sint-Pietersberg.

Natuur en recreatie[bewerken]

Beschermd natuurgebied[bewerken]

Uitzicht op Kanne en de Cannerberg

In 1992 kocht de vereniging Natuurmonumenten voor het symbolische bedrag van één gulden alle terreinen op de Sint-Pietersberg, die op dat moment eigendom waren van de provincie Limburg. Na de overdracht lag de verantwoordelijkheid voor het beheer van de Sint-Pietersberg bij de nieuwe grootgrondbezitter, met uitzondering van enkele randgebieden, zoals de Ganzendries.

Natuurmonumenten betrekt veel maatschappelijke organisaties bij het opstellen van beheersplannen. Tijdens de planningsfase voor de herinrichting van de noordflank van de berg ontstond in 2010/2011 commotie over het op de berg gelegen hondenlosloopgebied, dat dreigde te moeten verdwijnen ten behoeve van de daar geplande natuurontwikkeling. Door een compromis tussen Natuurmonumenten, de gemeente en een platform van hondenbezitters bleef het hondenlosloopgebied op de berg bestaan, hoewel iets kleiner en deels op een andere locatie.[2] Ongeveer tezelfdertijd werd bekend dat een particulier een groot aantal percelen op de oosthelling van de berg nabij het dorp Sint Pieter had weten te verwerven (onder andere door een ruil met Natuurmonumenten. Doel was deze landerijen om te vormen tot een landgoed. Uit het feit dat velen zich hierover zorgen maakten, kan worden opgemaakt dat de 'berg' zeer leeft onder Maastrichtenaren.

De Sint-Pietersberg is bovengronds en ondergronds aangewezen als beschermd Habitatrichtlijngebied. Ondanks deze beschermde status heeft de gemeente Maastricht in 2003 een klein deel van de ondergrondse gangen laten volstorten, nadat er nabij het fort Sint Pieter verzakkingen waren opgetreden. Hoewel er wellicht sprake was van een economisch delict is de gemeente hier nooit op aangesproken.[3] Sinds 2013 is de Sint-Pietersberg, samen met het aangrenzende Jekerdal, officieel Natura 2000-gebied en geniet de berg als zodanig bescherming door de nationale en Europese overheid. Het gebied is 233 hectare groot en omvat tevens 24 hectare aan ondergrondse mergelgroeves.[4]

Wandel- en fietsroutes[bewerken]

Slingerweg nabij Slavante

De Sint-Pietersberg is grotendeels voor gemotoriseerd verkeer afgesloten en vormt daarom voor Maastrichtenaren en bezoekers van de stad een ideaal wandelgebied, op slechts anderhalve kilometer van het Vrijthof. In 2014 wordt begonnen met de aanleg van een 40 meter hoge trap vanaf de Luikerweg naar de ENCI-groeve. De stalen trap met 200 treden, enkele uitzichtplatforms en een betonnen hellingbaan maakt deel uit van het transformatieplan van de groeve.[5] Het oudste en bekendste lange-afstand-wandelpad van Nederland, het Pieterpad, begint (of eindigt) boven op de Sint-Pietersberg. Daar sluit het aan op de Europese wandelroute E2 (Schotland - Nice). De Sint-Pietersberg is opgenomen in diverse fietsroutes en maakt deel uit van het fietsroutenetwerk in Belgisch Limburg.

Wielrennen[bewerken]

Enkele hellingen op de Sint-Pietersberg zijn meermaals opgenomen in de wielerklassieker Amstel Gold Race.

Sint-Pietersberg Noord
Luikerweg
Top 100 m
Locatie Heuvelland
Startplaats Maastricht
Hoogteverschil 50 m
Lengte 1.200 m
Stijgings-% 4,2%
Steilste km 10%
Portaal  Portaalicoon   Wielersport
Sint-Pietersberg Zuid
Luikerweg?
Top 108 m
Locatie Heuvelland
Startplaats Kanne (Riemst, B.)
Hoogteverschil 59 m
Lengte 1.000 m
Stijgings-% 5,9%
Steilste km 15%
Portaal  Portaalicoon   Wielersport
Sint-Pietersberg Oost
Slavante
Top 100 m
Locatie Heuvelland
Startplaats Maastricht
Hoogteverschil 50 m
Lengte 900 m
Stijgings-% 5,5%
Steilste km 10%
Portaal  Portaalicoon   Wielersport

Geschiedenis[bewerken]

De Sint-Pietersberg kent een lange en bewogen geschiedenis. Van de restanten van een 20 hectare groot oppidum, gebouwd in de 1e eeuw v Chr op het Plateau van Caestert, staat niet vast of het Keltisch of Romeins is, hoewel de locatie is voorgesteld als het mogelijke Atuatuca van de Eburonen.[6] Vanwege de strategische ligging aan de Maas, dicht bij de tweeherige stad Maastricht, verrezen er in de loop der eeuwen diverse burchten en versterkingen op de heuvel. Begin 18e eeuw werd op de noordflank het fort Sint Pieter aangelegd. Het dorp Sint Pieter wordt al in zeer oude documenten genoemd, maar de kern van het dorp lag vroeger waarschijnlijk dichter bij de stadsmuren van Maastricht. Het tot het prinsbisdom Luik behorende dorp werd diverse malen verwoest bij belegeringen.

Ontdekking van de Mosasaurus ca 1770 (gravure G.R. Levillaire, 1799)

Rond 1800 kreeg de Sint-Pietersberg veel aandacht van wetenschappers naar aanleiding van de publicatie van Histoire naturelle de la montagne de Saint-Pierre de Maestricht (1799). Hierin werd onder andere een schedel van een mosasaurus beschreven, die omstreeks 1770 in de Sint-Pietersberg was gevonden en die de Fransen na de inname van Maastricht in 1794 naar Parijs hadden overgebracht. Het fossiel werd daardoor bekend in wetenschappelijke kring en heeft mogelijk een rol gespeeld bij de ontwikkeling van de evolutietheorie. Ook in de eeuwen daarna werden op de Sint-Pietersberg regelmatig belangwekkende fossielen aangetroffen, voor het laatst in 2015.

De Nachtwacht, opgerold in opslag (linksonder), juli 1945

In april 1942 werd een aantal nationale kunstschatten, waaronder het schilderij De Nachtwacht, uit veiligheidsoverwegingen van de rijkskluis in Heemskerk overgebracht naar een speciaal daarvoor ingerichte mergelgrot in de Sint-Pietersberg. Pas in de loop van 1945 en 1946 keerden de kunstwerken terug naar hun respectievelijke musea.

De 20e eeuw stond voor een groot deel in het teken van de grootschalige mergelwinning door de ENCI. De ENCI-groeve breidde zich in bijna honderd jaar uit tot een gigantische krater van 135 hectare. Een groot deel van de ondergrondse mergelgroeven, soms met eeuwenoude tekeningen en graffiti, ging daarbij verloren. Tegen de mergelwinning in dagbouw rees veel protest, onder meer door de actiegroep ENCI-STOP. Vanaf 2009 werd de mergelwinning geleidelijk afgebouwd en wordt de groeve deels heringericht tot natuur- en recreatiegebied. Ook buiten de groeve vindt natuurontwikkeling plaats, onder meer door de Vereniging Natuurmonumenten, eigenaar van een groot deel van de berg. Bij het dorp Sint Pieter is begin 21e eeuw een particulier landgoed aangelegd. De omgeving van het gerestaureerde Fort Sint Pieter is rond dezelfde tijd heringericht met een vernieuwd hondenlosloopgebied en een grote, deels in het talud van de helling ingegraven parkeerplaats.

In het Natuurhistorisch Museum Maastricht bevinden zich een groot aantal fossielen van mosasaurussen, zeeschildpadden en andere zeedieren die ooit in de Krijtzee leefden en waarvan de resten in de Sint-Pietersberg bewaard zijn gebleven. De hoeve Lichtenberg bij de gelijknamige kasteelruïne huisvest het Sint Pieters Museum, dat informatie verschaft over de geschiedenis van de Sint-Pietersberg, het dorp Sint Pieter en haar bewoners. In Ternaaien is het Maison de la Montagne Saint-Pierre gevestigd, eveneens een bescheiden museum over de geschiedenis van de 'berg', iets meer vanuit Belgisch perspectief (onder andere de aanleg van het Albertkanaal dwars door het Plateau van Caestert).

Cultureel erfgoed[bewerken]

Uitzicht op Maastricht vanaf fort Sint Pieter

Forten en kastelen[bewerken]

Een vroeg-middeleeuws mottekasteel, waarvan slechts de contouren in het landschap bewaard zijn gebleven, lag op de westelijke flank van de berg: De Tombe. Op de zuidelijke helling, thans in de Waalse gemeente Wezet gelegen, lag het kasteel Caestert, waarvan thans nog slechts de gedeeltelijk ingestorte hoeve Caestert resteert. Langs de Maas in het dorp Sint Pieter ligt het 16e-eeuwse Huis de Torentjes, een oorspronkelijk middeleeuwse versterkte woning. Op de noordoostelijke flank van de Sint-Pietersberg ligt verder de Kasteelruïne Lichtenberg, een middeleeuwse donjon, die hoog boven de ENCI-groeve uitsteekt. In de 18e-eeuwse bijgebouwen zijn thans een klein museum en enkele vakantieappartementen ingericht. Voor deze bijgebouwen bestaan, in het kader van de herontwikkeling van de ENCI-groeve, plannen om een hotel in te richten, dat per lift vanuit de groeve bereikbaar zou zijn.

Het fort Sint Pieter kwam in 1702 gereed als uitbreiding van de vestingwerken van Maastricht. Het enigszins gehavende fort werd begin 21e eeuw gerestaureerd en min of meer in oorspronkelijke staat teruggebracht. Bij de laatste fase van de restauratie, in 2013 afgerond, werd aan het begin van de Luikerweg een natuurtransferium aangelegd, een verdiept, ovaal parkeerterrein, waardoor de Sint-Pietersberg grotendeels verkeersvrij is geworden.

Kerken, kloosters en kapellen[bewerken]

Op de plaats van de hoeve Caestert zou al in de 12e eeuw een kerk hebben gestaan. Ook de kerk van het dorp Sint Pieter heeft een lange geschiedenis, hoewel de huidige neogotische kerk van Sint-Pieter boven van architect Jules Kayser 19e-eeuws is. Ouder zijn de restanten van het Observantenklooster, dat in de 17e eeuw bij het op Luiks grondgebied gelegen dorp Sint Pieter gebouwd werd, omdat de Maastrichtse franciscanen na het Verraad van Maastricht (1638) uit de stad werden verbannen. De naastgelegen barokke Sint-Antoniuskapel dateert uit dezelfde periode. De Sint-Rochuskapel, vlak bij hoeve Lichtenberg, is een eenvoudige, uit baksteen opgetrokken wegkapel uit 1888.

Overige monumenten[bewerken]

Het dorp Sint Pieter, thans een wijk van Maastricht, ligt tegen de oostelijke helling van de Sint-Pietersberg. In het dorp liggen diverse rijksmonumenten, waaronder enkele boerderijen en villa's. Op en rondom de Sint-Pietersberg liggen diverse andere monumentale hoeves. De Zonnehoeve is een typisch Limburgse carréboerderij. De beide eerder genoemde hoeves Lichtenberg en Caestert zijn van oorsprong 17e-eeuwse kasteelhoeves. Ten zuiden van het dorp Sint Pieter ligt het buitengoed Slavante, een fraaigelegen buitensociëteit uit het midden van de 19e eeuw.

De Sint Pietersberg in de kunst[bewerken]

In de loop der eeuwen is de Sint-Pietersberg een geliefd onderwerp geweest voor bekende en minder bekende schilders en tekenaars, zoals Joris van der Haagen, Jan de Beijer en Philippe van Gulpen. In de mergelgrotten zijn tevens tekeningen aangetroffen, waarvan de oudste uit de late middeleeuwen dateren.

Externe links[bewerken]