Kasteelruïne Lichtenberg

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Kasteelruïne Lichtenberg
De donjon (links) en kasteelhoeve vanaf de St-Pietersberg
De donjon (links) en kasteelhoeve vanaf de St-Pietersberg
Locatie Maastricht, Sint Pieter
Algemeen
Kasteeltype hoogteburcht
Eigenaar Natuurmonumenten
Gebouwd in 13e-15e eeuw (kasteel); 18e-19e eeuw (hoeve)
Monumentale status rijksmonument
Monumentnummer 27976
Lichtenberg hoog boven de cementfabriek ENCI
Lichtenberg hoog boven de cementfabriek ENCI

Kasteelruïne Lichtenberg is een ruïne van een kasteel gelegen op de Sint-Pietersberg ten zuiden van het dorp Sint Pieter in de Nederlandse gemeente Maastricht. Het is een overblijfsel van een van de zeldzame hoogteburchten in de Noordelijke Nederlanden. Van het kasteel is slechts een ruïneuze donjon en een deel van de noordvleugel bewaard gebleven. Vanaf de hoog gelegen donjon heeft men een weids uitzicht over het Maasdal. In een deel van de kasteelhoeve was van 1991 tot 2018 het Sint Pieters Museum gevestigd.[1] Onder de kasteelruïne bevindt zich een kalksteenwand die geclassificeerd is als Geologisch monument Typelocatie Maastrichtien. In de kalksteen onder de kasteelruïne bevinden zich nog de overgebleven resten van het uitgestrekte gangenstelsel Slavante. Via een putschacht had de hoeve verbinding met dit gangenstelsel.[2]

Vlak bij de kasteelruïne bevindt zich de Sint-Rochuskapel.

Geschiedenis[bewerken]

Benaming[bewerken]

De oorspronkelijke naam van het kasteel zou "Luchtenborg" zijn geweest, wat "hooggelegen burcht" zou betekenen. Ook de Latijnse naam "Mons Lucis" komt voor, verwijzend naar een (mythisch) lichtbaken langs de Maas. Een nog onwaarschijnlijkere verklaring is dat een roofridder die op Lichtenberg woonde de voorbij reizende kooplieden van hun koopwaar 'verlichtte'.[3]

Bouwhistorie[bewerken]

Met de bouw van het eerste kasteel is waarschijnlijk begonnen in 1212, tijdens de Luiks-Brabantse oorlogen door de prins-bisschop Hugo II van Pierrepont. Hij gebruikte hiervoor de fundamenten van een in de 10e eeuw gebouwde donjon. Hiermee is de uit vuursteenblokken en kolenzandsteen gemaakte onderbouw van de ruïne wellicht een van de oudste nog zichtbare kasteelrestanten in Nederland. In de 12e en 15e eeuw werd de donjon uitgebreid met twee extra verdiepingen. Het kasteel zelf werd omstreeks 1400 gebouwd en is in de 15e en 16e eeuw meerdere keren uitgebreid.[3]

Kasteel Lichtenberg (Andries Schoemaker, begin 18e eeuw)
Precaire ligging (1939)

Bij het beleg van 1673 en dat van 1676, tijdens de Hollandse Oorlog, werd het kasteel verwoest, maar daarna weer hersteld. In 1740 was het kasteel nog bewoond, maar na een brand in 1747 was het geheel in verval geraakt. De brand was mogelijk een gevolg van inkwartiering voor en na de Slag bij Lafelt. Op het kasteelterrein werd daarna een gesloten hoeve gebouwd, waarvan het woonhuis nog bestaat. Het poortgebouw met geknikt schilddak en de hierbij gelegen stallen zijn in 1816 gebouwd.[3]

In 1904 werd een ijzeren trap met een houten platform aangebracht in de ruïnetoren en kreeg de toren de functie van uitzichttoren — een belvedère. In 1921 ging het eigendom over naar de "Société Anonyme Fabrique Portland et Briquetterie de Raevels" de latere ENCI (Eerste Nederlandsche Cement Industrie). Door de bouw van de ENCI-fabriek en de afgravingen in de ENCI-groeve ten behoeve van de mergelwinning voor de cementindustrie staan de hoeve Lichtenberg en de ruïne van het kasteel enigszins geïsoleerd en als het ware op een steile kale rotspartij met bijna loodrechte verticale wanden.[3]

In 1985 werd de ruïne geconsolideerd en de bijgebouwen gerestaureerd.

Bewoningsgeschiedenis[bewerken]

De oudste vermelding van bewoners dateert uit 1267, toen de familie Lichtenberg het kasteel bewoonde. Mogelijk waren zij tevens de eigenaren van de Poort van Lichtenberg in de Bredestraat in Maastricht, vermeld in 1294.[4] Andere bewoners waren Jan Happart uit Wyck en Rogier Bock (in 1410). De kleindochter van Bock trouwde in 1439 met Johan van Eynatten, heer van Neubourg bij Gulpen. Deze herbouwde het kasteel en breidde het verder uit. Ook bouwde hij in 1455 een kluizenarij bij het kasteel, die later tot observantenklooster werd verheven (zie: Slavante). In 1568 vestigde Alva zijn tijdelijke hoofdkwartier op de Lichtenberg en bij het beleg van 1632 streek de Staatse bevelhebber Pinssen van der Aa er neer. In 1659 kwam het domein in bezit van de familie Von Schaesberg, die tot eind 18e eeuw eigenaar bleef, ook toen het eigenlijke kasteel in 1747 door brand was verwoest. De laatste adellijke bewoners van Lichtenberg waren August Fréderic Antoine Marie, Graaf van Schaesberg (1730–1804) en Isabelle, barones van Cortenbach.[3]

In 1809 verkocht de Franse administratie het geconfisqueerde bezit Lichtenberg aan Christiaan Coenegracht, burgemeester (maire) te Maastricht. Zijn kleindochter Maria Christina Sara Dorothea Coenegracht bewoonde het goed vanaf haar huwelijk in 1862 met Hubertus Theodorus Laurentius Straetmans.

Beschrijving[bewerken]

Kasteelruïne[bewerken]

Het onderste deel van de torenruïne, bestaande uit kolenzandsteen en vuursteenblokken, dateert mogelijk uit de stichtingsperiode (1212). In de toren is een stalen trap geplaatst, die naar een uitzichtplatform leidt. De aan de donjon vast gebouwde noordvleugel van Limburgse mergel kwam mogelijk in de 15e eeuw tot stand. De rode verkleurung van de mergel herinnert aan de brand van 1747.[5]

Kasteelhoeve[bewerken]

Hoeve Lichtenberg is een grote vierkantshoeve, gelegen om een binnenplaats. De noordzijde bestaat uit de kasteelruïne. De zuid- en westvleugels zijn grotendeels 18e-eeuws. In de poorttoren is een sluitsteen met het jaartal 1816 aangebracht.[6] De grote schuur op de rand van de oosthelling dateert uit 1870.[5]

Ruïne Lichtenberg in de kunst[bewerken]

De romantisch gelegen kasteelruïne, hoog boven de Maas op de helling van de Sint-Pietersberg, inspireerde tal van kunstenaars, vooral in de 19e eeuw. Ook de Fransman Prosper de la Barrière raakte er door geïnspireerd. In het boekwerk Voyage pittoresque dans le Royaume des Pays-Bas, in 1825 te Brussel uitgegeven door Jean-Joseph de Cloet, waren twee lithografieën van de ruïne opgenomen van de hand van Jean-Baptiste Madou. De Maastrichtse amateur-historicus en tekenaar Philippe van Gulpen legde de ruïne zeker vijfmaal met zijn pen of potlood vast.

Trivia[bewerken]

  • De nabijgelegen hoeve Zonneberg ontstond in 1873 toen de pachter Emanuel Duchateau ruzie kreeg met de eigenaar van de Lichtenberg. De naam Zonneberg is gekozen naar analogie van Lichtenberg.[7]
  • Tijdens de Eerste Wereldoorlog konden inwoners van Maastricht vanaf het uitzichtplatform in de toren het strijdtoneel volgen net over de grens in Wezet (Visé).[8]
  • In de kasteelhoeve kan men sinds enige jaren overnachten.[8]

Aan den Bollenberg · Landgoed Aan gen End · Kasteel Aerwinkel · Kasteel Afferden · Alde Huys · Kasteel De Aldenborgh · Kasteel Aldenghoor · Alte Burg · Kasteel Amstenrade · Slot Annendael · Kasteel Arcen · Arenborg · Baersdonck · Baronsberg · Belfort · Kasteel De Berckt · Kasteel Bethlehem · Huis Blankenberg · Kasteel Bleijenbeek · Boerlo · Bolberg · Bollenberg · Kasteel De Bongard · Borchgrave · Kasteel d'Erp · Kasteel Borggraaf · Kasteel Borgharen · Kasteel Born · Huis Bree · Kasteel Broekhuizen · Gracht Bruggraaf · Kasteel De Burght · Kasteel Cartils · Kasteel Cortenbach · Huis De Dael · Dalheym · Huis Ten Dijcken · Kasteel Doenrade · Landgoed Doesborgh · Kasteel Erenstein · Kasteel Eijsden · Eijsden · Kasteel Elsloo · Eperhuis · Etzenraderhuuske · Exaten · Kasteel Eijckholt · Kasteel Eyckholt · Eys · Kasteel Genbroek · Gebroken Slot · Kasteel Geijsteren · Kasteel Op Genhoes · Kasteel Genhoes · Genneperhuis · Kasteel Het Geudje · Kasteel Geulle · Kasteel Geusselt · Kasteel Goedenraad · Kasteel Grasbroek · Kasteel Groenendaal · Groethof · Kasteel van Gronsveld · Kasteel Haeren · Kasteel Den Halder · Heerlaer · Kasteel Hillenraad · Kasteel Hoensbroek · Kasteel Holtmühle · Huize Holtum · Kasteel Horn · Huys ter Horst · Kasteel ten Hove · Kasteel Hurpesch · Kasteel Sint-Jansgeleen · Kasteel Jerusalem · Kasteel Kaldenbroek · Den Kamp · Kasteel Karsveld · Kasteel Keverberg · Klimmender Huuske · Koppelberg · Kasteel Lemiers · Leymskamp · Kasteelruïne Lichtenberg · Kasteel Limbricht · Huize Lovendael · Luyseycke · Huize Maagdenberg · Malbeck · Huize Manresa · Kasteel van Meerlo · Kasteel Meerssenhoven · Kasteel van Mheer · Kasteel Millen · Kasteel Montfort · Sint-Jozefklooster Villa Moubis · De Munt · Château Neercanne · Kasteel Neubourg · Huis Nierhoven · Nieuwborg · Kasteel Nieuwenbroeck · Nije Huys · Kasteel Nijenborgh · Kasteel Nijswiller · Kasteel De Bockenhof · Kasteel Obbicht · Kasteel Ooijen · Kasteel Oost (Valkenburg) · Kasteel Oost (Oost-Maarland) · Kasteel Ouborg · Kasteel Passarts-Nieuwenhagen · Prinsenhof · Kasteel Puth · Kasteel Raath · Kasteel De Raay · Reiderode · Kasteel Reijmersbeek · Kasteel van Rijckholt · Kasteel Rivieren · Kasteel Schaesberg · Kasteel Schaloen · Kasteel Scheres · Landgoed Schoneborg · Huis Severen · Sibberhuuske · Château St. Gerlach · Huis De Spyker · Stadhuis van Venlo · Huize Stalberg · Kasteel Stein · Stoel van Swentibold · Kasteel Strijthagen · Struyver · Kasteel Terborgh · Kasteel Ter Worm · De Tombe · Huis de Torentjes · Kasteel Vaalsbroek · Kasteel Vaeshartelt · Kasteel Valkenburg · Vinckenhof · Kasteel Vliek · Vogelsanxhof · De Vroenhof · Vrijburg · Kasteel Wambach · Weyborch · Kasteel Wijnandsrade · Wijnandsrade · Huize Witham · Kasteel Wittem · Kasteel Wolfrath · Kasteel Wylre · Kasteel Wijlre · In het Zand