Atheïsme

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

(Doorverwezen vanaf Atheïst)

Ga naar: navigatie, zoeken

Atheïstisch symbool

Baron d'Holbach

Claude A. Helvétius

Karl Marx

Het atheïsme is de afwezigheid van geloof in één of meerdere goden, of in een nauwere betekenis, het niet aannemen van het bestaan van god(en). Het is het tegenovergestelde van theïsme.

Het woord atheïsme komt van het Grieks: het voorvoegsel 'α' (a) betekent 'niet' en het woord 'θεος' (theos) betekent 'god' of 'godheid'.

[bewerk] Geschiedenis

Atheïsme (afwezigheid van godsgeloof) is ouder dan het geloof in goden zelf.^[bron?] Geloof in goden ontwikkelt zich in de geschiedenis pas na het ontstaan van de natuurreligies en het animisme (geestenverering). Daarbij ontstond het polytheïsme (meergodendom) eerder dan het monotheïsme. Vroege sporen van het atheïsme vinden we terug in het atomisme van Griekse filosoof Democritus.

Het begrip werd oorspronkelijk als negatieve benaming gebruikt voor mensen die een niet-officiële godsdienst beleden. Zo werden de christenen in de eerste eeuw door de Romeinen atheïsten genoemd.

Het moderne atheïsme is een denken dat ontstond toen in Europa na de Middeleeuwen het denken omtrent natuur, mens en maatschappij zich los had gemaakt van het religieus denken van het christendom. In het atheïstische denken wordt er van uitgegaan dat de resultaten van de natuurwetenschappen voldoende hebben aangetoond dat er geen kracht bestaat buiten de levende en niet-levende natuur ('transcendente kracht') om het ontstaan en bestaan ervan te verklaren. De resultaten van de natuurwetenschappen hebben aangetoond dat de ontwikkeling van het leven zich langs een geleidelijk evoluerende weg voltrekt.

Een zeer belangrijk kenmerk van de atheïstische levenshouding is de bereidheid om oude theorieën ter verklaring van (delen van) 'de wereld' of 'de werkelijkheid' te vervangen door theorieën die een betere verklaring bieden. Deze houding is afwezig bij aanhangers van een godsgeloof, vooral wanneer dat gebaseerd is op een 'openbaring'. Daar blijft de inhoud van de openbaring voorop staan als de (eeuwig) beste verklaring van/voor het bestaan.

Het hedendaagse atheïsme is een filosofische stroming die ervan uitgaat dat de fundamentele uitgangspunten niet gerelateerd zijn aan of berusten op de aanname van het bestaan van goden of openbaringen. Het atheïsme beperkt zich tot het feitelijk waarneembare of het logisch afleidbare en kan met een toename van kennis mee-evolueren. De atheïst gaat ervan uit dat zijn overtuiging wetenschappelijk het best gefundeerd kan worden; met andere woorden het meest consistent is met de stand van de wetenschap die niet enkel op experimentele gegevens is gebaseerd maar ook op logische deductie.

[bewerk] Atheïsme en verwante stromingen

Een impliciete atheïst heeft geen weldoordachte mening over het geloof in god(en); van dergelijke personen kan worden gezegd dat ze impliciet geen geloof hebben in goden. Een expliciete atheïst heeft wel een doordachte mening betreffende het geloof in geloof in Goden. Expliciete atheïsten kunnen dan het geloof in goden bewust negeren/vermijden (zwak atheïsme) of er bewust voor uitkomen dat goden niet bestaan (sterk atheïsme).

Een venndiagram dat de verband laat zien tussen zwak/sterk en impliciet/expliciet atheïsme.

Men onderscheidt naast het atheïsme, ook het agnosticisme en het filosofisch materialisme. Een atheïst ontkent het bestaan van goden, maar gaat er niet noodzakelijk van uit dat er 'niets' is tussen hemel en aarde. Een agnost stelt dat het niet mogelijk is om het bestaan van hogere machten aan te tonen (en evenmin het niet-bestaan). Het filosofisch materialisme stelt dat alles tot strikt materiële processen te herleiden is, ook onze denkprocessen. Alle materialisten zijn bij definitie atheïsten, maar niet alle atheïsten zijn materialisten. Zo zijn er mensen die het bestaan van goden verwerpen, maar in telepathie geloven. Zij zijn atheïsten, maar geen materialisten.

De Vrijdenkerij laat zich leiden door zakelijke evidenties en niet door autoriteitsgeloof of traditie. Vrijdenkerij is een levenshouding en is niet per definitie atheïstisch. In de praktijk zijn vele vrijdenkers echter wel atheïst of op zijn minst agnost.

Het hedendaags humanisme is een niet-godsdienstige filosofische stroming die het bestaan van hogere machten in het midden laat en zich bij het oplossen van morele vraagstukken richt op de mens. Overigens zijn de meeste humanisten, althans in Nederland, wel atheïst.

Atheïsme staat niet noodzakelijk haaks op religiositeit: zie bijv. Leo Apostel en Rik Pinxten, met betrekking tot atheïstische religiositeit en religieus humanisme. Er zijn ook religies die zich niet bezig houden met god(en), zoals het Taoïsme, of god(en) bestaan wordt in het Taoïsme niet uitgesloten maar ze houden zich er niet mee bezig (zie religie). De vraag is daarom gerechtvaardigd of dit werkelijke 'religies' zijn en niet beter als levensbeschouwingen gekarakteriseerd zouden moeten worden.

Een term die ingang vond aan het eind van de twintigste eeuw is het 'ietsisme'. Ietsismen zijn mensen die niet geloven in een god maar wel aannemen dat er 'iets of meer is' tussen hemel en aarde.

Bepaalde politieke stromingen zoals het socialisme, anarchisme en het communisme hebben zich verbonden met het atheïsme. In de uit het socialisme voortkomende sociaal-democratische stroming is dat echter al sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer het geval. Atheïsme zelf is niet politiek van aard.

[bewerk] Bekende atheïsten

Zie Lijst van prominente atheïsten voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Een prominente Belgische atheïst is prof. dr. Etienne Vermeersch, ex-jezuïet die zijn geloof op zijn 25e de rug toekeerde. Hij publiceerde onder meer het "Vertoog over de god van het christendom". Een prominente Nederlandse atheïst is prof. dr. Herman Philipse. Hij publiceerde onder meer het Atheïstisch Manifest. De Engelse bioloog Richard Dawkins kan momenteel wel 's werelds beroemdste atheïst genoemd worden: in 2006 publiceerde hij het boek The God Delusion (God als misvatting), waarin hij geloof aanviel en het atheïsme verdedigde. Andere prominente atheïsten in het publieke debat zijn de filosofen Daniel Dennett en Sam Harris, beiden echter voornamelijk actief in de Verenigde Staten.

[bewerk] Religieuze reactie op atheïsme

Christelijke spotprent tegen het Atheïsme

Omdat atheïsme zo lijnrecht tegenover religie staat, wordt atheïsme door religieuze overtuigingen vaak scherp veroordeeld, met name in de grote monotheïstische godsdiensten (christendom, islam en jodendom). In de Bijbel en Koran wordt ongeloof (de Bijbelse benaming van atheïsme) sterk veroordeeld. In het Nieuwtestamentische bijbelboek Openbaring van Johannes 21 staat het in de rij met zonden die de persoon in kwestie uiteindelijk voor eeuwig in de in de 'poel die brandt van vuur en zwavel' van de hel doet belanden. Ongeloof wordt namelijk opgevat als rebellie tegen het oppergezag van God en het niet erkennen van het scheppings- en onderhoudingswerk van God. Elders - in de Psalmen 14 en 53 van het Oude Testament / de Tenach - wordt diegene die geen geloof hecht aan God een dwaas genoemd.