Eiken-haagbeukenbos

Eiken-haagbeukenbos
Syntaxonomische indeling
Klasse:	Querco-Fagetea; (klasse van eiken- en beukenbossen op voedselrijke grond)
Orde:	Fagetalia sylvaticae; (orde van eiken- en beukenbossen op voedselrijke grond)
Verbond:	Carpinion betuli; (haagbeuk-verbond)
Associatie
	Stellario-Carpinetum; Oberd. 1957
	Afbeeldingen op Wikimedia Commons

Het eiken-haagbeukenbos, gewoon eiken-haagbeukenbos of eiken-haagbeukenbos sensu stricto (Stellario-Carpinetum) is een associatie uit het haagbeuk-verbond (Carpinion betuli). De associatie omvat loofbossen op mesotrofe, lemige bodems, en gekenmerkt wordt door de dominantie van zomereik, haagbeuk, hazelaar en een zeer diverse voorjaarsflora.

Naamgeving en codering

Synoniemen
Stellario-Carpinetum betuli (Tx. 1930) Oberd. 1957
Stellario holosteae-Carpinetum betuli Oberd. 1957
Stellario-Carpinetum oxalidetosum Stort. et al. 1999

Syntaxoncode voor Nederland (rVvN): r46Ab03
Corine-code: 41.24 : Sub-Atlantic stitchwort oak-hornbeam forests
Natura2000-habitattypecode (EU-code): H9160
BWK-karteringscodes: qa, qk

De wetenschappelijke naam Stellario-Carpinetum is afgeleid van de botanische namen van respectievelijk grote muur (Stellaria holostea) en haagbeuk (Carpinus betulus). De Nederlandse triviale naam 'eiken-haagbeukenbos' verwijst naar de historische structuur van deze bossen, waarin zomereik en/of wintereik als overstaander groei(d)en tussen een hoge hakhoutlaag van haagbeuk.^[1]

Fysiognomie

Het eiken-haagbeukenbos kent een tamelijk complexe fysiognomie. De associatie manifesteert zich in de regel in de formatie van een loofbos. De gemeenschap is structuur- en soortenrijk. Het zijn hoog opgaande bossen met een boomlaag die een hoogte tot ± 25 m kan bereiken. Van oudsher bestond het eiken-haagbeukenbos uit een hoge boomlaag waarin zomereik en/of wintereik als overstaander groeiden tussen een hakhoutlaag van haagbeuk. Het traditionele eiken-haagbeukenbos zag eruit als een middenbos. De struiklaag is zeer goed ontwikkeld, met een groot aandeel van hazelaar. De kruidlaag kan bijzonder soortenrijk zijn en telt vooral veel soorten die in de lente bloeien, waardoor de associatie uitgesproken seizoensaspecten kent. De moslaag is meestal niet goed ontwikkeld.

Ecologie

Het eiken-haagbeukenbos groeit op mesotrofe, vrij zure bodems met periodiek wisselende grondwaterstanden. Het kan gaat om zware leembodems, lössbodems al dan niet gemengd met grover terrasmateriaal, beekleem van fluviatiele oorsprong, maar ook keileem met daarop een dekzandpakket, waarop een dikke laag mull of moder is ontstaan. De bodemvochtigheid is meestal hoog in de winter en in het voorjaar, maar veel lager in de zomer.

Het eiken-haagbeukenbos is beperkt tot oude bosgroeiplaatsen. Het vormt het eindstadium in de natuurlijke successie, de climaxvegetatie, ontstaan uit een opeenvolging van struweelgemeenschappen en andere bosgemeenschappen door de geleidelijke toename van de voedselrijkdom (humus) in de bodem.

Subassociaties in Nederland en Vlaanderen

Binnen het eiken-haagbeukenbos worden in Nederland en Vlaanderen twee formele subassociaties onderscheiden. Deze tweedeling weerspiegelt de verschillen in de hydrologie, trofiegraad en pH van de bodem.

Typische subassociatie

De typische subassociatie (Stellario-Carpinetum typicum) omvat de vleugel met de relatief hoogste trofiegraad en hoogste pH. Deze subassociatie heeft geen differentiërende taxa. Zij wordt floristisch gekarakteriseerd doordat de kentaxa voor het bovenliggende verbond, de orde en de klasse hier met hoge presentie optreden. De syntaxoncode voor Nederland (conform de rVvN) is r46Ab03a.

Subassociatie met dalkruid

Een subassociatie met dalkruid (Stellario-Carpinetum maianthemetosum) omvat de vleugel met een net iets lagere trofiegraad alsmede een net iets lagere pH en GHG. Dit syntaxon vormt een afbuiging richting het zomereik-verbond. Het is in het bijzonder verwant aan de subassociatie met lelietje-van-dalen van het beuken-eikenbos. Differentiërende taxa zijn dalkruid, adelaarsvaren, lelietje-van-dalen, blauwe bosbes, bochtige smele en fraai haarmos. Zij kunnen slechts plaatselijk een hoge bedekkinggraad bereiken. De syntaxoncode voor Nederland (conform de rVvN) is r46Ab03b.

Vegetatiezonering

In de vegetatiezonering kan het eiken-haagbeukenbos contactgemeenschappen vormen met verscheidene andere syntaxa uit uiteenlopende klassen. In de zonering van loofbossyntaxa – in het bijzonder die van hellingbossen – bezet de associatie vaak de plek tussen de hogergelegen gemeenschappen uit de klasse van eiken- en beukenbossen op voedselarme grond en de lagergelegen (andere) gemeenschappen uit de klasse van eiken- en beukenbossen op voedselrijke grond. Aan de bovenzijde gaat het in het bijzonder om het beuken-eikenbos en aan de onderzijde vooral om het Primulo-Carpinetum.

Langs bosranden, bospaden en open plekken van het eiken-haagbeukenbos kan de bosgemeenschap geflankeerd worden door hoogwaardige mantelgemeenschappen uit het verbond van wijfjesvaren en framboos, in het bijzonder de associatie van schaduwkruiskruid en tere woudbraam. Wanneer het eiken-haagbeukenbos op dergelijke plekken geen mantel heeft staat doorgaans in direct contact staan met zoomvegetatie. Onder de zoomgemeenschappen is de schaduwgras-associatie de meest karakteristieke contactgemeenschap;^[1] verder betreft het vaak ruigten uit de klasse van nitrofiele zomen, maar soms ook de wilgenroosje-associatie. Alle voornoemde mantel- en zoomgemeenschappen kunnen ook als cyclische inslaggemeenschap tot ontwikkeling komen op plekken waar relatief recent hakhoutbeheer is uitgevoerd.

Onder de epifytische microgemeenschappen treden vooral gemeenschappen op uit de kringmos-klasse, de schriftmos-klasse en de klasse van vertakt bekermos en neptunusmos.

Biogeografie

Het exacte verspreidingsgebied van het eiken-haagbeukenbos op de Aarde is nog niet helemaal bekend. De belangrijkste oorzaak hiervan is de gecompliceerde syntaxonomie van het haagbeuk-verbond, waarbij vegetatiekundigen niet allemaal dezelfde opvatting delen over wat precies tot welke associatie of subassociatie gerekend zou moeten worden. Waarschijnlijk heeft de associatie een betrekkelijk klein, subatlantisch verspreidingsgebied dat zich ruwweg uitstrekt van het noorden van Frankrijk tot in het noordwesten van Duitsland. In Centraal-Europa is het eiken-haagbeukenbos verreweg de meest algemene associatie uit het haagbeuk-verbond.

In Nederland komt het eiken-haagbeukenbos hoofdzakelijk in de oostelijke helft van het land voor. Het gaat vooral om Zuid-Limburg, het Drents Plateau, Twente, de Achterhoek en het Rijk van Nijmegen. In West-Nederland is de associatie zeer zeldzaam; hier komt het slechts op een enkele plaats voor zoals aan de binnenduinranden bij Den Haag. Het eiken-haagbeukenbos is de enige associatie uit het haagbeuk-verbond die in Nederland geen onmiskenbaar zwaartepunt vindt in Zuid-Limburg.^[2]

Diagnostische taxa voor Nederland en Vlaanderen

In de onderstaande synoptische tabel staan per vegetatielaag de belangrijkste diagnostische taxa voor het eiken-haagbeukenbos in Nederland en Vlaanderen.

Boomlaag

Diagnostiek	Triviale naam	Botanische naam	Opmerking
verbondskentaxa	haagbeuk	Carpinus betulus
verbondskentaxa	winterlinde	Tilia cordata
klassekentaxa	gewone es	Fraxinus excelsior
	beuk	Fagus sylvatica
	zoete kers	Prunus avium
	Spaanse aak	Acer campestre
begeleidende taxa	zomereik	Quercus robur	constant
	gewone esdoorn	Acer pseudoplatanus
	zwarte els	Alnus glutinosa

Struiklaag

Diagnostiek	Triviale naam	Botanische naam	Opmerking
klassekentaxa	hazelaar	Corylus avellana	constant
	gewone vlier	Sambucus nigra
	Gelderse roos	Viburnum opulus
differentiërende taxa	wilde lijsterbes	Sorbus aucuparia	constant
	hulst	Ilex aquifolium
	sporkehout	Frangula alnus
begeleidende taxa	eenstijlige meidoorn	Crataegus monogyna
	tweestijlige meidoorn	Crataegus laevigata
	basterdmeidoorn	Crataegus ×media

Kruidlaag

Diagnostiek	Triviale naam	Botanische naam	Opmerking
associatiekentaxa	witte klaverzuring	Oxalis acetosella	formatie
associatiekentaxa	grote muur	Stellaria holostea	formatie
verbondskentaxa	lelietje-van-dalen	Convallaria majalis
	kleine maagdenpalm	Vinca minor
	boszegge	Carex sylvatica
klassekentaxa	klimop	Hedera helix	constant
	gewone salomonszegel	Polygonatum multiflorum	constant
	bosanemoon	Anemone nemorosa
	aalbes	Ribes rubrum
	venijnboom	Taxus baccata
	wilde kardinaalsmuts	Euonymus europaeus
	drienerfmuur	Moehringia trinervia
	wijfjesvaren	Athyrium filix-femina	formatie
	schaduwgras	Poa nemoralis	formatie
	gevlekte aronskelk	Arum maculatum	formatie
differentiërende taxa	gladde witbol	Holcus mollis
differentiërende taxa	hulst	Ilex aquifolium
begeleidende taxa	zwarte braam	Rubus sect. Rubus	constant
	wilde kamperfoelie	Lonicera periclymenum	constant
	dalkruid	Maianthemum bifolium
	bosgierstgras	Milium effusum
	gewone esdoorn	Acer pseudoplatanus
	ruwe smele	Deschampsia cespitosa
	schedegeelster	Gagea spathacea

Moslaag

Diagnostiek	Triviale naam	Botanische naam
klassekentaxa	geplooid snavelmos	Eurhynchium striatum
	klein snavelmos	Microeurhynchium pumilum
	gerimpeld boogsterrenmos	Plagiomnium undulatum
begeleidende taxa	gewoon sterrenmos	Mnium hornum
	groot rimpelmos	Atrichum undulatum
	fijn laddermos	Kindbergia praelonga
	gewoon dikkopmos	Brachythecium rutabulum

Bedreiging en bescherming

De meeste eiken-haagbeukenbossen bevinden zich op voedselrijkere gronden, zijn daardoor weinig gevoelig voor voedselaanrijking, verdroging en verzuring en gedijen het best met een nulbeheer. Het eiken-haagbeukenbos is van belang omwille van het grote aandeel van monumentale bomen in dit bostype.

Fotogalerij

Lenteaspect van een hellingbos van de typische subassociatie.
Close-up van de kruidlaag met veel bosanemoon, grote muur en gevlekte aronskelk.
Close-up van de kruidlaag in de lente, hier met grote muur en bosanemoon in bloei.
Herfstaspect van een lege vorm van het eiken-haagbeukenbos.

Zie ook

Externe links

Eiken-haagbeukenbos op Flora van Nederland

Zie de categorie Stellario-Carpinetum van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.

Bronnen, noten en/of referenties

J.Schaminée, K.Sýkora, N.Smits & M.Horsthuis, 2010: Veldgids Plantengemeenschappen van Nederland. KNNV Uitgeverij, Zeist.
K.Sýkora, 2008: Field Guide Dutch Plant Communities. Species composition and ecology
Decleer, K. (red.), 2007: Europees beschermde natuur in Vlaanderen en het Belgisch deel van de Noordzee. Habitattypen, dier- en plantensoorten. Mededelingen van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek INBO.M.2007.01, Brussel, 584 p., ISBN 978-90-403-0267-1
L.Durwael, B.Roelandt, L.De Keersmaeker & N.Lust, 2002: Systematiek van natuurtypen voor Vlaanderen: 10. Bossen. Verslag van het Instituut voor Natuurbehoud 2002.
Cornelis J., Hermy M., De Keersmaeker L. & Vandekerkhove K. (2007): Bosplantengemeenschappen in Vlaanderen. Een typologie van bossen op basis van de kruidachtige vegetatie. Rapport INBO.R.2007.1. Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek en K.U.Leuven, afdeling Bos, Natuur en Landschap in opdracht van de Vlaamse Overheid, agentschap voor Natuur en Bos, Brussel.
Vriens L., Bosch H., De Knijf G., De Saeger S., Guelinckx R., Oosterlynck P., Van Hove M. & Paelinckx D. (2011). De Biologische Waarderingskaart. Biotopen en hun verspreiding in Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Mededelingen van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek. INBO.M.2011.1, Brussel, ISBN 9789040303142

1 2 Hommel, P.W.F.M., Haveman, R. & De Ronde, I. (2017). Querco-Fagetea. In: Schaminée, J.H.J. et al., Revisie Vegetatie van Nederland (pp. 185–188). Westerlaan Publisher, Lichtenvoorde.
↑ Schaminée, J.H.J. et al. (2019). Veldgids Plantengemeenschappen van Nederland (pp. 430–431). KNNV.

[rVvN-1] 1 2 Hommel, P.W.F.M., Haveman, R. & De Ronde, I. (2017). Querco-Fagetea. In: Schaminée, J.H.J. et al., Revisie Vegetatie van Nederland (pp. 185–188). Westerlaan Publisher, Lichtenvoorde.

[2] Schaminée, J.H.J. et al. (2019). Veldgids Plantengemeenschappen van Nederland (pp. 430–431). KNNV.

[1]

[2]

Strand en duinen:	duinstruweel (sd(b))
Halfnatuurlijke graslanden:	Struisgrasvegetatie (ha) · Dotterbloemgrasland (hc) · Kalkgrasland (hk) · Vochtig schraalgrasland (hm, hmm, hme) · Vochtig heischraal grasland (hmo) · Droog heischraal grasland (hn) · Mesofiel hooiland (hu)
Soortenrijke permanente graslanden:	Vochtig grasland gedomineerd door russen (hj) · Soortenrijk permanent cultuurgrasland (hp, hpr) · Soortenrijk permanent cultuurgrasland met zilte elementen (*hpr()+da, hp()+da, h+da*)
Struweel:	struweel op kalkrijke bodem (sk) · gagelstruweel (sm) · kapvlakte (se) · vochtig wilgenstruweel op venige of zure grond (so) · vochtig wilgenstruweel op voedselrijke bodem (sf)
Vallei- en moerasbossen:	ruderaal olmenbos (ru, rud) · bronbos (vc) · alluviaal elzen-essenbos (va) · elzen-eikenbos (vf) · nitrofiel alluviaal elzenbos (vn) · elzenbroek (vm) · oligotroof elzenbroek met veenmossen (vo) · venig berkenbroek (vt)
Eiken- en beukenbossen:	eiken-haagbeukenbos met wilde hyacint (qe) · eiken-haagbeukenbos (qa) · eiken-haagbeukenbos op mergel (qk) · eikenbos met witte veldbies (ql) · zuur eikenbos (qs) · eiken-berkenbos (qb) · beukenbos met wilde hyacint (fe) · beukenbos met voorjaarsflora zonder wilde hyacint (fa) · beukenbos met parelgras en lievevrouwebedstro (fm) · beukenbos op mergel (fk) · beukenbos met witte veldbies (fl) · zuur beukenbos (fs)