Vorarlberg

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Vorarlberg
Deelstaat van Oostenrijk Vlag van Oostenrijk
Vlag van Vorarlberg Wapen van Vorarlberg
Details
Ligging van Vorarlberg in Oostenrijk
Situering
Hoofdstad Bregenz
Algemeen
Oppervlakte 2601,48 km²
Inwoners (31-10-2008) 366.854 (141 inw./km²)
Politiek
Gouverneur Markus Wallner (ÖVP)
Coalitie ÖVP
Overig
Districten 0 Statutarstädte
4 Bezirke
Gemeenten 96
ISO_3166-2 AT-8
Detailkaart
Onderverdeling van Vorarlberg in districten
Portaal  Portaalicoon   Centraal-Europa
Bregenzer Ache
Het dorpje Fraxern in Vorarlberg

Vorarlberg (Alemannisch: Vorarlbearg) is een deelstaat (Bundesland) van Oostenrijk. Het ligt in het uiterste westen van het land en heeft 378.952 inwoners.[1] De hoofdstad is Bregenz met 29.153 inwoners (januari 2016).Vorarlberg grenst in het noorden aan Duitsland, in het oosten aan Tirol, in het zuiden en in het westen aan Liechtenstein en Zwitserland.

In tegenstelling tot de rest van Oostenrijk, waar Beiers de traditionele taal is, is Vorarlberg cultureel meer verwant aan het aangrenzende Liechtenstein en Zwitserland, dat ook Alemannisch-sprekend is. Geografisch is het ook makkelijker bereikbaar via de kant van Zwitserland, waar de Rijnvallei ligt en de meeste inwoners van Vorarlberg zich bevinden.

Demografie[bewerken]

In januari 2016 had Vorarlberg 384.073 inwoners en een bevolkingsdichtheid van 138 inwoners per km².[2] Daarmee is Vorarlberg in termen van inwoners de één na kleinste deelstaat van Oostenrijk, na Burgenland.

Inwoners Vorarlberg 1869-2016

Geografie[bewerken]

De deelstaat heeft een oppervlakte van 2601,48 km². De Rijn in het westen is de grens met Zwitserland. De belangrijkste zijrivieren zijn: de Ill in het zuiden, de Dornbirner Ache in het centrum en de Bregenzer Ache in het oosten van Vorarlberg. De laatste twee komen feitelijk in de Bodensee bij Bregenz uit.

Onderverdeling districten[bewerken]

De deelstaat is onderverdeeld in 4 districten (Bezirke) en in 96 onafhankelijke politieke gemeenschappen. Stadsdistricten (Statutarstädte) zijn er niet.

Buurlanden[bewerken]

Vorarlberg grenst in het noorden aan Duitsland, in het oosten aan Tirol, in het zuiden en in het westen aan Liechtenstein en Zwitserland.

Regio en omgeving[bewerken]

Vorarlberg is onderverdeeld in meerdere agglomeraties. De belangrijkste van deze grootstedelijke gebieden is het Rheintal, die zich uitstrek van Bregenz tot Feldkirch. Dit is het grootste stedelijke gebied in Vorarlberg met bijna 240.000 inwoners. Ongeveer twee derde van de bevolking van Vorarlberg woont in dit gebied, in het uiterste westen van het land. De op één na grootste regio is Wolgau met 48.000 inwoners.

Bergpassen[bewerken]

Vorarlberg wordt in het oosten door drie bergpassen verbonden met de rest van Oostenrijk, deze passen zijn echter niet of slechts gedeeltelijk begaanbaar het hele jaar door. Dit zijn de Arlbergpas, de Hochtannbergpas en de Bielerhöhe in de Silvretta (tussen het Montafon en het Paznauntal).

De Flexenpas zorgt voor de verbinding tussen de bovenste Lechtaler Alpen, het Klostertal en de Arlbergpas. Een niet het hele jaar begaanbare bergpas is de Furkajoch die het Rijndal verbindt aan het Laternsdal.

Rivieren en wateren[bewerken]

De belangrijkste rivier in Vorarberg is de Alpenrijn, dit vormt tevens de grens met Zwitserland. De (Ill) is de tweede belangrijkste rivier die door Montafon en Walgau stroomt, voordat deze in de Rijn bij Meiningen (Vorarlberg) uitmondt. Andere belangrijke wateren zijn de Bregenzer Ach en de Dornbirner Ach.

Het grootste meer in Vorarlberg is het Bodenmeer, met een kustlijn van meer dan 28 kilometer. Andere belangrijke meren zijn de Lünersee en Kopsspeicher.

Cultuur[bewerken]

Taal[bewerken]

Vanwege het feit dat Vorarlberg vrij geïsoleerd ligt van de rest van Oostenrijk, spreken veel inwoners van de deelstaat een zeer duidelijke Duits dialect. Dit is voor veel Oostenrijkers lastig te verstaan. In tegenstelling tot de rest van Oostenrijk, waar Beiers de traditionele taal is, is Vorarlberg cultureel meer verwant aan het aangrenzende Liechtenstein en Zwitserland, dat ook Alemannisch-sprekend is. Het Vorarlbergse dialect is verdeeld in een aantal andere regionale sub-dialecten (bijvoorbeeld de Montafonse, Lustenauer en Bregenzerwälder dialecten), die soms aanzienlijk van elkaar verschillen.

De Seebühne van de Bregenzer Festspiele in 2011-2012

Festivals[bewerken]

De Bregenzer Festspiele zijn een cultuurfestival in Bregenz dat elk jaar in juli en augustus plaatsvindt. Met opera's en musicals zoals Die Zauberflöte, West Side Story en Carmen trekken de Bregenzer Festspiele jaarlijks honderdduizenden toeschouwers. Noemenswaardig is de Seebühne, een indrukwekkend podium in het Bodenmeer waarop tonelen gespeeld worden.

Alpine Transhumance[bewerken]

De Alpine cultuur kent een rijke cultuurhistorie. Eeuwenoude tradities als Jodelen, Schwingen en de Alpenhoorn, spelen nog steeds een belangrijke rol. Alpine Transhumance draagt voor een groot deel bij aan deze tradities.

Natuur[bewerken]

Vorarlberg staat bekend om haar veelzijdige natuur en gebergten. Het grootste meer in de regio is het Bodenmeer. Het natuurgebied Rijndal geldt als een van de belangrijkste broed- en rustplaats voor vogels.

Gebergten in Vorarlberg[bewerken]

De hoogste berg in Vorarlberg is de Piz Buin (3315 meter). Hiermee is het na de Piz Linard (3410 meter) en de Fluchthorn (3399 meter), de hoogste bergtop van de Silvretta. In de Silvretta bevindt zich ook de grootste gletsjer van Vorarlberg. Andere bekende bergen zijn de Braunarlspitze en de Galinakopf.

Valleien in Vorarlberg[bewerken]

Het bergachtige Vorarlberg is geografisch gestructureerd door vooral valleien en de rivieren; het Rijndal met de Rijn en de Walgau met de Ill, zijn de meest dichtbevolkte gebieden. Andere valleien en hun rivieren zijn de Montafon (Ill), het Klostertal (Alfenz), het Brandnertal (Alvier), het Bregenzerwald (Bregenzer Ach), het Kleinwalsertal (Breitach) en Lech (Lech).

Toerisme[bewerken]

Wintersport[bewerken]

Vorarlberg is een zeer geliefd en luxe wintersportgebied. Plaatsen als Lech en Zürs trekken veel liefhebbers van alle soorten wintersport aan. Over het algemeen zijn de skigebieden in Vorarlberg minder groot dan de skigebieden elders in Oostenrijk. Het Montafon en de Arlbergpas (dat voor een deel in Tirol ligt) zijn de grotere skigebieden in Vorarlberg.

Wandelgebied[bewerken]

In de zomer is Vorarlberg populair onder wandelliefhebbers. Het gebied telt meer dan 5.500 kilometer aan wandelpaden in verschillende hoogtes.[3]

Architectuur[bewerken]

De architectonische scene in Vorarlberg heeft een goede naam in Europa. De Nieuwe Vorarlberger Bauschule wordt beschouwd als een van de belangrijkste pioniers van de nieuwe Alpine Architecture. Kenmerkend voor de historische architectuur, is de eigenzinnige stijl van de traditionele huizen in het Bregenzerwald en Montafon.

Geschiedenis[bewerken]

Vorarlberg in de middeleeuwen[bewerken]

De vroege geschiedenis van Vorarlberg is nauw verbonden met die van het prinsbisdom Chur. De graven van Bregenz (uitgestorven in de 12e eeuw) en de graven van Pfullendorf (uitgestorven omstreeks 1180) speelden toen een belangrijke rol. Na 1180 kwam veel gebied in handen van de Hohenstaufen en na hun uitsterven in 1268 werd het Rijksgoed. De graven van Bregenz werden opgevolgd door paltsgraaf Hugo van Tübingen (overleden 1182). De gebieden in Vorarlberg kwamen vervolgens aan zijn tweede zoon Hugo. Deze stichtte het grafelijk geslacht Montfort. In de tijd daarna werd het gebied versnipperd door delingen binnen het huis Montfort.

Vorarlberg onder Habsburg[bewerken]

Het huis Habsburg slaagde erin om gedurende enkele eeuwen stapje voor stapje het huidige Vorarlberg in handen te krijgen.

  • in 1363 werd de aan de Rijn gelegen heerlijkheid Neuburg gekocht van de ridders Thumb van Neuburg.
  • in 1390 kwam het graafschap Feldkirch aan Habsburg door koop van graaf Rudolf V van Montfort-Feldkirch.
  • in 1418 kwam de heerlijkheid Bludenz aan Habsburg door koop van graaf Albrecht III van Werdenberg-Bludenz
  • in 1451 werd een deel van het graafschap Bregenz door Habsburg gekocht van gravin Elizabeth, de echtgenote van markgraaf Willem van Baden-Hachberg. Dit betrof de halve stad Bregenz met de gerechten Hofsteig, Alberschwende en Lingenau.
  • in 1453 de Tannberg met Lech en het Kleinwalsertal
  • in 1474 het graafschap Sonnenberg
  • in 1523 werd het noordelijk deel van het graafschap Bregenz door Habsburg gekocht van graaf Hugo III van Bregenz.

In de periode na deze verwervingen probeerden de graven van Hohenems een tweede staat te vormen in Vorarlberg en overwogen de Habsburgers de heerlijkheden te verkopen. Zo was er tijdens de Spaanse Successieoorlog in 1702 een plan om de heerlijkheden te verkopen aan de abdij Sankt Gallen de abdij Einsiedeln en de abdij Kempten. De standen wisten deze vervreemding echter te voorkomen. Keizerin Maria Theresia liet de heerlijkheden sinds 1752 besturen vanuit Freiburg als deel van Voor-Oostenrijk. Na 1782 werden ze weer bestuurd vanuit de hoofdstad van Tirol, Innsbruck.

In 1759 stierven de graven van Hohenems uit. Maria Theresia liet zich vervolgens door haar echtgenoot, keizer Frans I Stefan belenen met dit graafschap. De rijkshof Lustenau was in personele unie verbonden met Hohenems. Zij nam Lustenau wederrechtelijk in bezit. Deze nieuwe gebieden bleven deel uitmaken van de Zwabische Kreits terwijl de oudere bezittingen deel uitmaakten van de Oostenrijkse Kreits. Oostenrijk verhinderde de toetreding van de nieuwe gebieden tot de Vorarlberger Standen. Onder keizerin Maria Theresia werden de rechten van Joodse inwoners in Vorarlberg ingeperkt. Onder keizer Jozef II werden de beperkingen voor Joden verlicht doch kwamen andere ingrijpende hervormingen tot uiting: afschaffing van contemplatieve kloosters, afschaffing van processies en volksgebruiken, invoering van geschreven wetteksten in de rechtbanken (geen gewoonterecht meer) en uitbreiding van de ambtenarij (ter vervanging van klerikale besturen).

In 1779 werd de heerlijkheid Tettnang met Argen gekocht van het graafschap Montfort.

situatie 1783

Binnen Vorarlberg lagen ook nog enclaves van de abdij Weingarten: St. Gerold en de heerlijkheid Blumenegg. Door de Reichsdeputationshauptschluss van 25 februari 1803 kwamen deze enclaves aan het vorstendom Nassau-Oranje-Fulda, het nieuwe vorstendom van de latere koning Willem I der Nederlanden. Oostenrijk kocht deze gebieden in 1804. In 1804 werd tevens het rijksvorstendom Lindau geruild tegen grootgrondbezit in Oostenrijk met de vorst van Bretzenheim. Ook deze voormalige rijksstad werd bij Vorarlberg gevoegd. Ten slotte werd in hetzelfde jaar nog het graafschap Rothenfels gekocht van de familie Königsegg.

In de Vrede van Presburg van 26 december 1805 moest Oostenrijk in artikel 8 aan het koninkrijk Beieren, bondgenoot van Frankrijk, afstaan:

Vorarlberg als deel van het koninkrijk Beieren (1805-1815)[bewerken]

Beieren scheidde de gebieden in Vorarlberg af van Tirol en stichtte voor de rechtspraak 7 districten met een landgerecht.

  • Bludenz
  • Nüziders (tot 1810)/Sonnenberg
  • Feldkirch
  • Hohenems
  • Bregenz
  • Dornbirn
  • Weiler

Ook verder voerde Beieren een modern eenheidsbestuur in. De bevolking was echter gehecht aan zijn oude privileges en kwam gelijktijdig met de bevolking van Tirol in 1809 in opstand onder leiding van dr Anton Schneider. Deze opstanden werden echter neergeslagen en het koninkrijk Beieren voerde haar hervorming en modernisering van het gerecht uit. Vorarlberg bleef deel van Beieren tot de Franse nederlagen in 1813 en 1814.

Vorarlberg als deel van het keizerrijk Oostenrijk (1815-1918)[bewerken]

Het Congres van Wenen van 1815 gaf vooral de oudere gebieden van Vorarlberg terug aan Oostenrijk. Beieren behield Königsegg-Rothenfels met Lindau. Tettnag en Argen waren inmiddels sinds 1810 deel van het koninkrijk Württemberg. Van de oudere gebieden behield Beieren het landgericht Weiler (oorspronkelijk deel van het graafschap Bregenz) dat een corridor vormde naar Lindau. Oostenrijk behield de instelling van de zes landgerichten uit de Beierse tijd en liet het gebied verder besturen door de regering van Tirol. Deze constructie voerde de titel Vorstelijk Graafschap Tirol en het Land Vorarlberg

De titels en het wapen tijdens de Dubbelmonarchie[bewerken]

wapen van 1864

In de grote titel van de keizers werden vrijwel alle gebieden vermeld die deel uitmaakten van de monarchie. Keizer Frans Jozef voerde na zijn troonsbestijging in 1848 54 titels. Op de plaatsen 46 t/m 49 stonden de gebieden in Vorarlberg: graaf van Hohenems, Feldkirch, Bregenz, Sonnenberg, etc. Het ect sloeg alleen op de overige gebieden in Vorarlberg.

Op 20 augustus 1864 werd een wapen ingevoerd, waarin de meeste bestanddelen van het land waren vertegenwoordigd. Dit wapen zou dienstdoen tot het einde van de monarchie.

Middenschild: graafschap Feldkirch

Eerste rij:

  • graafschap Bregenz
  • graafschap Sonnenberg
  • stad Feldkrich

Tweede rij:

  • Bludenz
  • middenschild
  • graafschap Hohenems

Derde rij:

  • gerecht Dornbirn
  • stad Montafon (in spits)
  • Bregenzer Wald

Vorarlberg als bondsstaat (1918-heden)[bewerken]

Op 3 november 1918 besloot de landdag van Vorarlberg op grond van het zelfbeschikkingsrecht het land tot een zelfstandige staat binnen Duits-Oostenrijk te maken. Hierdoor kwam er een eind aan de bestuurlijke band met Tirol. In een volksraadpleging op 11 mei 1919 sprak vervolgens 80% van de kiezers zich uit voor aansluiting bij Zwitserland. Deze aansluiting werd ingegeven door de slechte economische situatie in Vorarlberg en de onzekere politieke toekomst van Duits-Oostenrijk. Een privé-campagne werd in Zwitserland ingezet om de uitslag van het referendum om te zetten in een officiële Zwitserse reactie. Voor de affiches zorgde de Zwitser Jules Courvoisier[4]. In Zwitserland was de politieke reactie aarzelend: de aansluiting van Vorarlberg zou het delicate Zwitserse evenwicht verstoren in taal - Vorarlberg zou de Duitstalige meerderheid versterken - en in godsdienst - Vorarlberg zou betekenen méér katholieken -[5]. De aansluiting van Vorarlberg werd finaal niet erkend door Zwitserland en evenmin door Oostenrijk. De weigering van de overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog in het (Verdrag van Saint-Germain van 10 september 1919) was doorslaggevend: het resultaat van het referendum werd begraven[6].

Landschap in Vorarlberg
Landschap in Vorarlberg

Geboren[bewerken]

  • Gertrude Anna Luise Therese Thusnelde ‘Traut’ von Sarnthein (1918-1959), in 1939 getrouwd met Olympisch zeiler Ernst Moltzer.