Leeuw (heraldiek)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De leeuw is in de heraldiek een populair wapendier. In Duitsland en het oostelijk deel van Europa spelen adelaars een belangrijke rol in de heraldiek. In het Westen van het continent is de leeuw het meest gebruikte wapendier[1].

Lion rampant

De leeuw staat voor moed en het dier wordt meestal "rampant" of klauwend afgebeeld. Er zijn uitzonderingen want de fantasie van de heraldicus heeft in de loop der eeuwen tientallen verschillende en nauwkeurig benoemde leeuwen voortgebracht. Zo is er de zeeleeuw, een heraldisch wezen met de romp van een leeuw en de staart van een vis. Er kwam vervolgens ook een "dubbele zeeleeuw" die één romp en twee vissenstaarten heeft. Ook de gevleugelde leeuw van Sint-Marcus, wapendier van Venetië, is een heraldisch bedenksel. Leeuwen kunnen ook twee staarten hebben of een blauwe tong en blauwe nagels. Er is in de heraldiek ook een "laffe leeuw" met staart tussen de achterpoten beschreven.

Leeuwinnen spelen in de heraldiek geen rol.

De anatomie van de leeuw is in de heraldiek meestal niet natuurgetrouw. Het gaat immers om een heraldisch symbool, niet om een tekening naar de natuur. De leeuw werd aangepast om schilden en wapens zoals een bijl of een zwaard te kunnen dragen. Daarbij is het goed heraldisch gebruik om de leeuw het gehele schild te laten vullen. De verhoudingen van leeuw en schild zijn dus op elkaar afgestemd. In Duitsland worden leeuwen ook wel gekluisterd in een traliehelm en men trekt ze ook wel handschoenen aan. De heraldische leeuw onderscheidt zich van de echte leeuwen door de mannelijke geslachtsorganen die geprononceerd op de buik zijn aangebracht. Dat is bij honden, paarden en hondachtigen de normale anatomie. Bij de leeuwen en andere katachtigen zijn de penis en testikels relatief klein en hangen zij onder de staart.

De leeuw in de Noordelijke Nederlanden en Nederland[bewerken]

De nieuwe "Generaliteitsleeuw" van de Republiek.

Een aantal leeuwen, waaronder de Nederlandse leeuw, draagt een kroon. De leeuw komt ook voor op de provinciewapens van Friesland, Noord- en Zuid-Holland, Overijssel, Gelderland, Zeeland, Noord-Brabant en Limburg.

Ook in tal van gemeentewapens en wapens van waterschappen komen leeuwen voor.

De rode generaliteitsleeuw in het wapen van de Republiek der zeven Vereenigde Nederlanden werd met een pijlenbundel, zinnebeeld van de eenheid, afgebeeld.

Ook in de wapens van gemeenten en van adellijke en burgerlijke geslachten komen in Nederland veel leeuwen voor. Men vindt ze afgebeeld op het wapenschild, als helmteken en als drager van het wapen.

De leeuw in de Zuidelijke Nederlanden en België[bewerken]

De Koning der Belgen voert een leeuw als wapen. Deze leeuw is ontleend aan het wapen van Brabant en de Brabantse leeuw en het schild is ook het wapen van België. In België is ook de Vlaamse Leeuw een geliefd en veelbezongen nationaal en politiek symbool. In de nationale beleving van de Vlamingen is de Vlaamse leeuw al sinds de middeleeuwen een krachtig politiek symbool en het teken waaronder zij zich schaarden, in de middeleeuwen in de strijd tegen de Franse Koningen en later ook in de taalstrijd binnen het Koninkrijk België. Een leeuw komt ook voor de provinciewapens van Limburg (Belgische provincie), Luxemburg, Namen, Waals-Brabant, Oost-Vlaanderen, Vlaams-Brabant, West-Vlaanderen.

De leeuw is ook nog in de wapens van de Duitstalige Gemeenschap, Vlaamse Gemeenschap en het Vlaams Gewest afgebeeld.

Ook in de wapens van gemeenten en van adellijke en burgerlijke geslachten komen in België veel leeuwen voor. Men vindt ze afgebeeld op het wapenschild, als helmteken en als drager van het wapen.

De leeuw in het landswapen[bewerken]

De leeuw is het nationaal symbool van de volgende landen:

De purperen leeuw van Leon

In het verleden was de leeuw het symbool van veel nu verdwenen of tot provincie of landsdeel geworden staten:

Voorbeelden van heraldische leeuwen[bewerken]

Leeuw als helmteken
Leeuw

De begrippen dexter en sinister, heraldisch voor rechts en links, spelen in de heraldiek een grote rol. Leeuwen worden bijna altijd dexter beschreven. Zij lopen naar rechts, wat voor de beschouwer dus links zal zijn. Een naar heraldisch links gewende leeuw, de "lion sinister" kan op bastaardij wijzen maar ook op deze regel bestaan uitzonderingen.

Een zich omdraaiende leeuw is een "lion contourné", een de beschouwer met het hele lichaam aanziende leeuw is een "lion affronté". De omkijkende leeuw is een "lion regardant" en de leeuw die de naar dexter of sinister is gericht maar de beschouwer desondanks aankijkt, zoals de leeuwen die tot 1909 het Nederlandse rijkswapen droegen, zijn "lions guardant" of "gardant". De laffe leeuw draagt de staart tussen de poten.

De staart van de leeuw kan gevorkt of "aux queue fourchée" zijn zoals bij de heraldische witte leeuw van Bohemen. De dubbele "queue doubblé" is ook een vast onderdeel van het heraldisch repetitorium.

In de heraldiek wordt gestreden over het verschil tussen leeuwen en luipaarden. Men moet daarbij bedenken dat het hier niet om de Afrikaanse roofdieren met die naam gaat maar om de middeleeuwse Europese heraldische beesten. De middeleeuwse tekenaars hadden vaak nog nooit in hun leven een echte leeuw of een luipaard gezien. Men kopieerde andermans tekeningen en ging af op verhalen. In de beeldhouwkunst leverde dat naïeve afbeeldingen en varianten op grote poezen op. De heraldicus werd voor deze naïviteit bewaard omdat zijn medium eendimensionaal is de wapendieren worden gestileerd.

Het luipaard is in de heraldiek een wandelende leeuw. Of manen rond de hals van het luipaard een verschil maken is omstreden maar de drie luipaarden in het wapen van de Engelse koningen worden altijd "lions léopardé" genoemd. Het zijn dus "geluipaarde" leeuwen want het Franse woord "léopardé" is een vorm van een werkwoord.

Een heraldische leeuw die de beschouwer aankijkt, de "Lion Guardant" is, wanneer het dier loopt een "léopard lionné" of om nauwkeuriger te zijn een "Lion Passant Guardant" of "lion léopardé guardant", een "aanziend geleeuwd luipaard". Hier bepaalt de stand van de kop de omschrijving.

Luipaarden en leeuwen zijn, zo kan men hieruit opmaken, heraldisch gezien dezelfde dieren. Toch zijn er heraldici die steeds over luipaarden spreken wanneer zij de drie met manen afgebeelde "lions léopardé guardant" beschrijven.

Leeuwinnen hebben net als de echte luipaarden geen manen. Zij spelen in de heraldiek geen rol omdat een wapenschild in beginsel in één blik herkenbaar moet zijn. De heraldiek gebruikt daarom enkel eenvoudig te herkennen figuren.

Lions rampant[bewerken]

Lions/Leopards passant[bewerken]

Heraldiek in Azië[bewerken]

Lions couchant[bewerken]

Referenties & voetnoten[bewerken]

  • Fox-Davies, Arthur Charles. (1909). A Complete Guide to Heraldry. New York: Dodge Pub. Co.
  1. Carl-Alexander von Volborth, "Heraldiek".