Gij

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Gij, of zonder klemtoon ge, is een persoonlijk voornaamwoord van de tweede persoon enkelvoud en meervoud.

Naast jij/je/jullie en u (de beleefdheidsvorm) is 'gij' een vorm die nu alleen nog gebruikt wordt in de spreektaal in het zuiden van het Nederlandse taalgebied (Brabant, Limburg en Vlaanderen). 'Gij' heeft dan qua gevoelswaarde een tussenpositie tussen het (te) strenge 'u' en het (te) familiaire, wat gemaakte 'jij'.

Gebruik[bewerken]

'Gij' is de in de spreektaal in Vlaanderen bijna uitsluitend gebruikte tegenhanger van 'jij' in de schrijftaal. Als zodanig wordt het in Vlaanderen niet als beleefder opgevat dan 'jij'. Door andere Nederlandstaligen wordt het Vlaamse gebruik van 'gij' vaak gezien als een beleefdheidsvorm. In andere Nederlandstalige gebieden wordt 'Gij' soms nog in (katholieke en protestantse) kerken gebruikt als aanspreekvorm voor God (vergelijk het Engelse 'Thou'). 'Gij' wordt ook wel gebruikt om te spreken tegen de koning(in), hoewel dit bijna niet meer voorkomt. Daarbuiten wordt het als archaïsch opgevat.

Verbuigingen[bewerken]

Onderwerpsvorm: gij (beklemtoond) of ge (onbeklemtoond). Bv. Gij komt te laat.

Niet-onderwerpsvorm: u. Bv. Als ge hard werkt, zal ik u belonen.

Wederkerend voornaamwoord: u. Bv. Ge vergist u.

Bezittelijk voornaamwoord: uw. Bv. Drinkt ge uw glas niet leeg? In de spreektaal, waar 'ge' nog wordt gebruikt, wordt de 'w' vaak nauwelijks gehoord.

Vervoegingen met "gij"[bewerken]

Vervoegen met gij is moeilijk[1], omdat de meeste Nederlanders hiervoor het gevoel zijn kwijtgeraakt. Vlamingen hebben er minder problemen mee, omdat de vormen gebezigd worden in de spreektaal.

In de onvoltooid tegenwoordige tijd is de vervoeging meestal dezelfde als met "u". Uitzonderingen vormen zijn en mogen:

  • Gij jaagt
  • Gij wacht
  • Gij hebt
  • Gij kunt
  • Gij zijt
  • Gij moogt

In de onvoltooid verleden tijd wordt formeel bij de vervoeging van werkwoorden bij 'gij' een 't' toegevoegd aan de enkelvoudsvorm zoals voor u geldt. De vervoeging van sterke werkwoorden bestaat uit de verledentijdsstam met uitgang -t. De klinker a wordt daarbij verdubbeld tot aa, indien de vorm niet eindigt op -d of -t: gij laast en gij zaagt. Zijn is onregelmatig. Bij zwakke werkwoorden is in de praktijk de slot-'t' verloren gegaan. In de onderstaande voorbeelden is in deze gevallen de 't' tussen haakjes geplaatst.

  • Gij speelde(t) (spelen)
  • Gij wachtte(t) (wachten)
  • Gij zongt (zingen)
  • Gij liept (lopen)
  • Gij mocht (mogen)
  • Gij kwaamt (komen)
  • Gij zaagt (zien)
  • Gij waart (zijn)

NB: de vervoeging van het werkwoord na de meervouds-gij ("gijlui" of een variant hiervan) is hetzelfde als die na de enkelvouds-gij.

De lange 'a' die optreedt wanneer je in de meervoudsvorm een lange 'a' hoort (wij kwamen) en de volgende letter geen d of t is, is een nog oudere vervoeging van ge, in de moderne spreektaal in Vlaanderen wordt die 'a' even kort uitgesproken als in de ik-vorm.

Ontstaan[bewerken]

Oorspronkelijk is 'gij' de tweede persoon meervoud, vergelijkbaar met het Duitse "ihr". Vanaf de 16de eeuw werd de vorm ook als beleefdheidsvorm voor de tweede persoon enkelvoud gebruikt en zou in toenemende mate gebruikt worden als de gewone tweede persoon enkelvoud, waardoor "du" geleidelijk verdween uit de gesproken taal.

Meer noordelijk werd 'jij' gebruikt. 'U' was aanvankelijk de accusatief van beide. In de periode dat 'gij' en 'jij' niet meer werden gebruikt als beleefdheidsvorm, was er geen alternatieve beleefdheidsvorm. Deze is sinds de zeventiende en achttiende eeuw gevormd uit 'Uedele' (uwe edelheid). Dit werd later afgekort tot 'U.E.' (uitgesproken als Uwe). Weer later werd 'Uwe' geschreven en zo ontstond 'u'.

Voorbeeld[bewerken]

Bij de Vlaamse vervoersmaatschappij De Lijn (begin 2008):

Onze 'Ge zijt nen engel'-wedstrijd, in het kader van de gelijknamige actie, is voorbij. [...]

Zie ook[bewerken]

Referenties[bewerken]

  1. Walter Haesereyn, Guido Geerts, Algemene Nederlandse Spraakkunst, Groningen 1997.
Icoontje WikiWoordenboek Zoek gij op in het WikiWoordenboek.