Limes (Romeinse Rijk)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Grenzen van het Romeinse Rijk
Werelderfgoed cultuur
Limes03.jpg
Land Vlag van Duitsland Duitsland
Vlag van Verenigd Koninkrijk Verenigd Koninkrijk
UNESCO-regio Europa en Noord-Amerika
Criteria ii, iii, iv
Inschrijvingsverloop
UNESCO-volgnr. 430
Inschrijving 1987 (11e sessie)
Uitbreiding 2005 en 2008
UNESCO-werelderfgoedlijst
Limes langs de Rijn

De limes (Latijn voor 'grens') is de aanduiding van de grens van het toenmalige Romeinse Rijk. Die liep van de Noordzee langs de Rijn en Donau naar de Zwarte Zee. Meer naar het oosten volgde de limes de Eufraat (vanaf de tijd van keizer Septimius Severus de Tigris); in het zuiden vormde de Sahara een natuurlijke grens tegen invallen.

Woordbetekenis[bewerken]

Het Latijnse woord limes is van oorsprong een landmetersterm en betekende aanvankelijk "grenspad", bijvoorbeeld tussen twee akkers of wijngaarden. Later kwam daar de betekenis van "weg" bij. De betekenis van "grensweg" (in de zin van een geplaveide weg langs forten) werd pas in de vierde eeuw gebruikt in de specifieke, militaire betekenis van grens tussen het Romeinse Rijk en de niet-onderworpen gebieden.[1] In de negentiende eeuw werd dankzij Duitse archeologen de term limes het vaste begrip voor de versterkte grens van het Romeinse Rijk.

De noordelijke rijksgrens[bewerken]

De limes werd gevormd door een gordel van verdedigingstorens, gestandaardiseerde kampen voor hulptroepen (castella) en legioenbases (castra), zoals Xanten (Castra Vetera), Neuss (Novaesium) en Nijmegen (Ulpia Noviomagus Batavorum). De gemiddelde afstand tussen de castella bedroeg 6,5 kilometer;[2] op grond hiervan zouden er nog verborgen of weggespoelde castella in Nederland moeten zijn.

Ofschoon het woord limes strikt genomen zou moeten slaan op de grensrivier, de Rijn, hadden de Romeinen ook verdediging in de diepte, wat het bestaan van versterkingen aan de Waal en Maas verklaart. Verschillende stenen resten in de Maas zijn wel als militair geduid. Bij Cuijk (Ceuclum) zijn de resten van een tijdelijk kamp gevonden. In de Late Oudheid werd deze diepteverdediging uitgebreid met versterkte bruggen in bijvoorbeeld Maastricht en opnieuw Cuijk. Overigens moet bedacht worden dat nagenoeg ieder castrum en elk castellum omringd werd door een dorp (vicus) dat dienstbaar was aan het fort.

Geschiedenis[bewerken]

De limes is ontstaan toen de Romeinen in 47 n. Chr. definitief van de verovering van Germania afzagen. Belangrijk daarbij was de Varusslag in 9 na Chr. in het Teutoburgerwoud waarbij drie Romeinse legioenen in een hinderlaag werden afgeslacht. Op bevel van keizer Claudius I trokken de Romeinen zich terug op de Rijn, die de grens werd. Daarbij speelde ook een rol dat bevoorrading van de legioenen via de Rijn aanzienlijk eenvoudiger was vanuit het centrum van het Rijk dan via de Elbe.

In Nederland werden langs de Rijn circa twintig forten gebouwd. Aan de weg lagen wachttorens waarvan de onderlinge afstand zodanig was dat men van de ene naar de andere wachttoren lichtsignalen kon afgeven.[3]

De limes was niet alleen bedoeld om het gebied aan de overzijde van de rivier te beheersen en vijandelijke invallen onmogelijk te maken of te bestrijden. De militaire voorzieningen waren ook en vooral bedoeld om controle uit te oefenen over de Rijn als belangrijkste verbinding tussen het Duitse Rijnland en Brittannië.

Bij de Bataafse Opstand van 69-70 werden veel forten in brand gestoken. Na de opstand zijn ze weer opgebouwd. Een volgende bouwfase lijkt rond 200 te hebben plaatsgevonden, toen de versterkingen werden herbouwd uit steen. Verwoestingslagen suggereren dat de limes rond 240 is bezweken, werd hersteld, en opnieuw bezweek rond 258. Dat wordt gewoonlijk geassocieerd met een ook uit geschreven bronnen bekende Frankische inval. De Bataafse keizer Postumus herstelde de grens, die definitief bezweek toen Aurelianus in 274 het Gallische keizerrijk liquideerde. De Romeinse aanwezigheid in de vierde eeuw had een totaal ander karakter.

De namen van een aantal castella (met hun afstanden) zijn overgeleverd op de Peutinger kaart en het Itinerarium Antonini. In Nederland liep de limes langs wat nu de Oude Rijn, de Kromme Rijn en de Nederrijn is, van Lugdunum (Katwijk) naar Duitsland. Langs deze grens liep de limesweg, die ook wel de limes wordt genoemd. Hij verbond de vele castella die langs de grens waren opgericht met elkaar. Archeologisch onderzoek maakt duidelijk dat in tijd van de keizers Traianus en Hadrianus fors is geïnvesteerd in de uitbouw en het onderhoud van de weg.

De Limes als monument[bewerken]

UNESCO heeft de limes in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland op de Werelderfgoedlijst geplaatst. In Nederland is van de limes niet veel meer te zien. Sommige gemeenten zijn de zichtbaarheid ervan aan het vergroten. Zo werd op 9 november 2007 in het centrum van Utrecht, vlak bij de Dom met een 80 centimeter brede strook van gekleurd licht en nevel de plaats van het oude castellum Traiectum (Utrecht) aangegeven.

Elders[bewerken]

Bu Njem in Libië

De limes had overal een ander karakter. In Engeland beschermde een stenen muur de Romeinen tegen de Picten. Deze muur bestaat deels nog en wordt Muur van Hadrianus genoemd. De versterkingslijn door het Odenwald en Zwarte Woud (de Germaans-Raetische limes) was daarentegen van hout, al werd het oostelijk deel later met steen herbouwd. Langs de Midden-Donau had de Romeinse rijksgrens een karakter dat aan de limes in de Lage Landen doet denken. In Dacië slingerde de lijn forten zich door de Karpaten. De woestijngrenzen in Syrië (Limes Arabicus) en langs de Sahara (Limes Tripolitanus) hadden een meer open karakter.

Romeinse forten langs de limes in Nederland[bewerken]

Noord-route (Oude-Rijn-grens) vanaf Duitse grens tot de Noordzee:

  1. Carvium, Bijlandse Waard
  2. castellum bij Duiven, Loowaard
  3. castellum bij Meinerswijk Arnhem (Castra Herculis?), het castra ligt volgens de Peutinger kaart echter aan de weg Nijmegen-Rijn-kust.
  4. mogelijk een castellum bij Driel
  5. castellum bij Randwijk(?)
  6. Carvo(ne), Kesteren.
  7. Mannaricium, Maurik indien de afstand FECTIO-LEVEFANO XVI op de Peutinger kaart inderdaad een schrijffout is van VIII.
  8. Levefanum, Rijswijk indien de afstand FECTIO-LEVEFANO XVI op de Peutinger kaart inderdaad een schrijffout is van VIII.
  9. Fectio, Vechten, votiefsteen gevonden met inscriptie FECTIONE.
  10. castellum in Utrecht (Traiectum), vermelding Traiecto in het Itinerarium Antonini tussen Mannaricium en Albaniana
  11. castellum Fletio bij Utrecht-De Meern.
  12. Laurium, Woerden.
  13. mini-castellum bij Bodegraven, vermoedelijk ter verdediging van een brug.
  14. Nigrum Pullum, Zwammerdam.
  15. Albaniana, Alphen aan den Rijn.
  16. Matilo of Matilone, De wijk Roomburg in Leiden.
  17. logistieke basis bij Valkenburg ZH-Marktveld
  18. Praetorium Agrippinae, Valkenburg ZH, scherf gevonden met inscriptie (A)GRIPPINA(E).
  19. Lugdunum Batavorum, westelijk van Katwijk; de ruïnes staan bekend als Brittenburg.

Zuidroute (deels Waal/Maasgrens) vanaf de Noordzee langs Nijmegen:

  1. Forum Hadriani (ook genaamd Municipium Aelium Cananefatium ), Voorburg
  2. Flenio
  3. Tablis
  4. Caspingio
  5. Grinnibus, Rossum (Gelderland)
  6. Ad Duodecimum
  7. Oppidum Batavorum/Ulpia Noviomagus Batavorum, Nijmegen met castra op het Kops Plateau en de Hunnerberg
  8. Ceuclum, Cuijk: tijdelijk kamp, later ook een brug
  9. Blariacum, (Hout-)Blerick
  10. Catualium, Heel
  11. Feresne, Dilsen in België
  12. Atuatuca Tungrorum, Tongeren in België
  13. Maastricht

Ook ter kustverdediging hadden de Romeinen hun forten, zoals:

  1. Flevum te Velsen?, fortencomplex met tentenkamp en marinehaven.
  2. Oostvoorne (Helinio?) (vermoedelijk).
  3. Goedereede-Oude Wereld (vermoedelijk).
  4. Walcheren-De Roompot (vermoedelijk).
  5. Rodanum, Aardenburg.
  6. castellum te Maldegem.
  7. castellum te Oudenburg.
  8. De Vicus van Ockenburgh.

Literatuur[bewerken]

  • Tilmann Bechert en Willem Willems, De Romeinse Rijksgrens tussen Moezel en Noordzeekust (1995)
  • Bernard Colebrander, MUST(redactie), Limes Atlas, (Uitgeverij 010, 2005 Rotterdam)
  • Margot Klee, Grenzen des Imperiums. Leben am römischen Limes (2006 Stuttgart)
  • Dr. Vojislav Vujovic, Marlies Vujovic Der Limes,Limes - Von der Nordsee bis zum Schwarzen Meer, Wieser Verlag, 2008 Klagenfurt, ISBN 978-3-85129-582-5

Noten[bewerken]

  1. Colenbrander e.a. (red.) Limes Atlas, p. 21.
  2. T. Bloemers, Een eerste stap in stedelijkhed in de Rijndelta, in: Colenbrander e.a. (red.) Limes Atlas, p. 24.
  3. Verschillende wachttorens zijn teruggevonden bij de opgravingen in de Vinex-locatie Leidsche Rijn.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]