Nationaal Park De Alde Feanen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nationaal Park De Alde Feanen
Nationaal park
Nationaal Park De Alde Feanen
Nationaal Park De Alde Feanen
Situering
Land Nederland
Locatie Friesland
Coördinaten 53° 7′ NB, 5° 55′ OL
Dichtstbijzijnde plaats Eernewoude
Informatie
IUCN-categorie II (Nationaal park)
Oppervlakte 23 km²
Opgericht 2006
Beheer It Fryske Gea
Foto's
Kaart van het Nationaal Park
Kaart van het Nationaal Park
Nationaal Park De Alde Feanen
Nationaal Park De Alde Feanen
Broedende ooievaar in De Alde Feanen
Broedende ooievaar in De Alde Feanen

Nationaal Park De Alde Feanen (De Oude Venen) is een nationaal park in de Nederlandse provincie Friesland, gelegen rondom het dorp Eernewoude. Het nationaal park heeft een oppervlakte van bijna 4.000 ha.[1] Het is een “natuurgebied met een rijke historie, een gebied ook van internationale betekenis. Vergelijkbare gebieden als de Alde Feanen zijn er buiten Nederland niet veel te vinden.”[2] Het is het grootste aaneengesloten natuurgebied op het vasteland van de provincie Fryslân.

In het nationaal park bevinden zich nog veel veenmosrietlanden, blauwgraslanden en dotterbloemgraslanden. Er komen meer dan 500 soorten hogere planten voor, waaronder verschillende soorten zeggen en orchideeën. Er broeden meer dan honderd verschillende soorten vogels. In de winter pleisteren in het gebied grote aantallen ganzen, eenden en steltlopers. In het vroege voorjaar kunnen enkele tienduizenden steltlopers zoals kemphaan, grutto en wulp doortrekken.[3]

Eind 2006 is een groot deel van De Alde Feanen aangewezen als Natura 2000 gebied.

Het gebied is van groot belang voor de (water-)recreatie.

Ligging[bewerken]

Het nationaal park De Alde Feanen ligt op het grondgebied van de gemeenten Boornsterhem ((fy) :Boarnsterhim), Smallingerland en Tietjerksteradeel ((fy) :Tytsjerksteradiel). Midden in het gebied ligt het plaatsje Eernewoude ((fy) :Earnewâld). Hemelsbreed ligt Eernewoude ongeveer 12 km. ten zuidoosten van Leeuwarden. De Achmeatoren (115 m.) in Leeuwarden is in het gebied goed te zien.

Centraal in het nationaal park ligt het Princenhof (of Princehof). Aan de west- en zuidwestzijde liggen o.a. De Burd en It Eilân. Ten zuiden van Eernewoude bevindt zich het gebied van de Jan Durkspolder.

De Alde Feanen vormen een gevarieerd laagveenmoeras met meren, veenplassen, petgaten, trilvenen, rietlanden, dotterbloemhooilanden en moerasbossen.

Op 26 april 2006 werd De Alde Feanen door de toenmalige minister Veerman van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit officieel aangewezen als twintigste en laatste nationaal park van Nederland.

Het bezoekerscentrum De Wiidpleats bevindt zich (samen met het Fries Landbouwmuseum) aan de Kooidyk 8 te Eernewoude.

In de Alde Feanen staan verschillende monumentale windmolens, waaronder De Ikkers, een uit de achttiende eeuw daterende spinnenkopmolen. Ten westen van Eernewoude staat de Princehofmolen.

Binnen het gebied is ook ooievaarsbuitenstation It Eibertshiem gevestigd.

De belangrijke recreatieve betekenis van De Alde Feanen blijkt uit het feit dat in 2001 het aantal jaarlijkse bezoekers van het natuurgebied geschat werd op meer dan 250.000. In 1995 werd de jaarlijkse omzet van de recreatieve sector geschat op ongeveer 25 miljoen gulden, d.w.z. ruim 11 miljoen euro en dat deze sector werkgelegenheid bood aan ongeveer tweehonderd gezinnen rond de Alde Feanen.[4]

Frieslands Lage Midden[bewerken]

Dwars door de provincie Fryslân ligt een brede band van veengronden, van Dokkum naar Stavoren. Deze gordel wordt “Frieslands Lage Midden” (de Lege Midden van Fryslân”) genoemd. Volgens sommigen mag – strikt genomen – alleen het laagste deel ervan, tussen Eernewoude en Grouw, die naam dragen.[5] Ongeveer 6000 jaar geleden begon het veen in de strook die grenst aan het hoger gelegen Drents Plateau te groeien. De veengroei kwam tot stilstand toen de zee het gebied overstroomde, Dat gebeurde enkele eeuwen voor het begin van onze jaartelling als gevolg van de langzame stijging van de zeespiegel. Het veenpakket was toen al twee meter dik. In het westen werd veel slib afgezet. Daardoor ontstonden vruchtbare kleigronden, die een aantrekkelijke vestigingsplaats gingen vormen voor terpbewoners. In de daaropvolgende eeuwen hing het af van het zeeniveau of de veengebieden bewoonbaar waren. Toen omstreeks 1200 de zee opnieuw sterk opdrong ontstond de Zuiderzee. Die vormde vanuit het zuidwesten een bedreiging voor het veengebied. De kleigebieden werden bedijkt, en daardoor werd het afvoeren van water uit de veengebieden niet eenvoudiger. Vooral in het onbedijkte gebied tussen Grouw en Eernewoude veroorzaakte het water veel overlast. De bewoners moesten zich terugtrekken op de hoger gelegen zandgronden in het oosten. De veengronden, die op veel plaatsen met een laagje klei bedekt waren, bleven wel in gebruik als hooiland. Het vervoer van het hooi gebeurde deels over het water.[6]

In de loop der eeuwen werden steeds meer delen van Friesland bedijkt en ontwaterd. Het Lage Midden kreeg zo steeds meer het karakter van een boezemwater. Het teveel aan water werd er opgevangen en gespuid bij lage waterstanden. Door de hoge waterstanden die er soms optraden woonden er in het gebied vrijwel geen mensen. De wateroverlast is pas in de loop van de twintigste eeuw voorgoed verdwenen, daardoor zijn grote delen van het gebied nog steeds nauwelijks bewoond.[6]

“Eernewoude, met de kerk op een kleine verhoging, ligt als een ver vooruitgeschoven post in dit stille land”[6] Op deze zandhoogte in het veen vestigden zich in de dertiende eeuw de eerste permanente bewoners.[7] Rond 1900 kon men alleen in droge zomers te voet in het dorp komen. In 1919 werd het gebied rondom Eernewoude bedijkt en werd een gemaal gebouwd.

Veenwinning[bewerken]

Al in de 12e eeuw werd in de Friese venen turf gewonnen, maar pas in de 16e eeuw werd de turfwinning grootschalig aangepakt. Toen werden vaarten gegraven voor de afvoer van de turf naar de steden van Holland. Die activiteiten begonnen in de omgeving van Heerenveen en breidden zich in oostelijke en noordelijke richting uit. Aanvankelijk werd alleen droge vervening toegepast. De hoger gelegen veengronden werden goed ontwaterd en vervolgens tot op de zandgrond afgegraven. Later kwamen ook de nattere veengebieden aan de beurt. Dat gebeurde in droge zomers of na bemaling door een watermolen. Het opbaggeren van het natte veen, en het uitspreiden en drogen op de kant kwam pas in de 18e eeuw op gang. In het gebied rond Eernewoude heeft de vervening vooral in de 18e en 19e eeuw plaatsgevonden volgens de baggermethode. Er ontstonden ongeveer 1,5 meter diepe langgerekte trekgaten, ook wel petgaten (of “petten”) genoemd. Daartussen lagen smalle stroken niet afgegraven veenland, waarop het veen te drogen werd gelegd: de legakkers, ribben of striepen. Door de golfslag werden nogal wat legakkers weggeslagen, waardoor grotere meren werden gevormd. Het vergraven veengebied rondom Earnewâld leende zich niet voor inpoldering.[8] Toen het rond 1900 was afgelopen met de turfwinning kwam waarschijnlijk de huidige naam in gebruik: de verlaten of oude vervening, Oude Venen of Alde Feanen.[9] Het moerassige “onland” werd het terrein van vissers, jagers en rietwerkers.

Er zijn twee keer plannen geweest om het gehele gebied in te polderen. Rond 1870 werd er een plan gemaakt, maar het plan bleek technisch niet uitvoerbaar. Rond 1920, toen opnieuw een plan werd gemaakt, waren de natuur- en recreatiebelangen al zo groot dat inpoldering werd afgewezen.[10]

Topografische kaart van De Alde Feanen, sept. 2014

Natuurbescherming[bewerken]

Al in 1923 kocht de Vereniging Natuurmonumenten de eerste 3 ha. in het gebied van de Alde Feanen aan. Dat was de Rengersmiede. Eén van de eerste aankopen van It Fryske Gea - opgericht in 1930 - was in 1934 Het Prinsehôf, een deel van de Alde Feanen. Dat was een aankoop van 134 ha. In 2001 was het bezit van It Fryske Gea uitgebreid tot 2.500 ha.

Het gebied werd Vogelrichtlijngebied en vanaf 1992 beschermd “wetland” in het kader van de Ramsar-conventie.

Vooral in de tweede helft van de twintigste eeuw werd duidelijk dat water en bodem van De Alde Feanen ernstig verontreinigd waren. Het gebied ligt op het diepste punt van de provincie, en had te lijden onder toestroom van verontreinigd water uit omringende gebieden, tot aan het IJsselmeer toe. In de negentiger jaren werd het gebiedsvreemde water buitengesloten en werd vervuild slib weggebaggerd. Er werden daarnaast nieuwe petgaten gegraven en enkele polders werden ontpolderd.[11]

Eind 2006 werd een groot deel van de Alde Feanen aangewezen als Natura 2000 gebied. De provincie Fryslân is daarmee verantwoordelijk voor het opstellen van een beheerplan. De provincie is hiermee gestart in januari 2010.[12]

Op 16 februari 2000 werd De Alde Feanen uitgeroepen tot Nationaal Park in oprichting. Toen bedroeg de omvang van het natuurgebied 2187 ha. De aanleiding was een maatschappelijke discussie over de realisatie van een recreatiewoningenpark bij Earnewâld. In 1993 sprak de Raad van State uit dat de realisatie van dit park aanvaardbaar zou zijn, mits de natuurwaarden van De Alde Feanen door een beheerprogramma zouden worden veilig gesteld. In 1994 werd zo'n beheerplan opgesteld door de provincie Fryslân en de gemeente Tytsjerksteradiel, Boarnsterhim en Smallingerland, in samenwerking met het toenmalige Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij. Uit dit beheerplan vloeide de oprichting van een breed samengesteld Overlegplatform voort. Dat nam vervolgens het initiatief om na te gaan of het gebied de status van nationaal park zou kunnen krijgen. In 1998 adviseerde de Voorlopige Commissie Nationale Parken (VCNP) aan de minister om het “Nationaal Park De Alde Feanen in oprichting” in te stellen.

In 2005 stelde het “Overlegorgaan” het eerste Beheer- en Inrichtingsplan voor het nationaal park vast.[13] Met de vaststelling van dit plan door de minister op 26 april 2006 was het Nationaal park De Alde Feanen een feit.[14]

Het beheer van het nationaal park wordt grotendeels uitgevoerd door It Fryske Gea. Eéns in de tien jaar dient een nieuw beheerplan geschreven te worden.

De flora van De Alde Feanen[bewerken]

In De Alde Feanen vindt natuurlijke verlanding plaats. Door plantengroei verandert open water via verschillende processen in een aantal stadia weer in land. Vooral de tussenstadia zijn ecologisch interessant, bijv. het trilveen, “een plantendek dat zich aan het oppervlak van het water uitbreidt, terwijl daaronder niets dan prut te vinden is. Lopen over trilveen is een heel aparte sensatie. De grond onder je voeten golft bij elke stap. Wel voorzichtig lopen, anders zak je er doorheen.”[15]

Een ander bijzonder vegetatietype van De Alde Feanen zijn de blauwgraslanden met blauwe en blonde zegge, moerasviooltje en knoopkruid. Andere plantensoorten van de blauwgraslanden in De Alde Feanen zijn de Spaanse ruiter, het moeraskartelblad, de addertong, de zonnedauw en de wateraardbei.

Ook de veenhei is een zeldzaam vegetatietype - heide die groeit op het schrale veen, met naast dophei en struikhei soorten als eenarig wollegras, ronde zonnedauw, rode bosbes, moerasvaren en rietorchis. In de struiken langs de rand komt gagel voor.

Een belangrijk vegetatietype in De Alde Feanen zijn de rietlanden, waaronder het veenmosrietland - het biotoop van de noordse woelmuis.[16]

De fauna van De Alde Feanen[bewerken]

Een Ameriaanse windmolen in het park

In De Alde Feanen komen minimaal 35 soorten zoogdieren voor, waaronder 7 soorten vleermuizen. Van die 35 soorten zijn er vier rode lijstsoorten: boommarter, noordse woelmuis, waterspitsmuis en grootoorvleermuis. De noordse woelmuis komt maar op weinig andere plaatsen voor.[17]

Otter[bewerken]

De otter was tot halverwege de jaren tachtig aanwezig in het gebied, maar stierf uit. Koos van Zomeren schreef naar aanleiding daarvan in 'De laatste otter van Eernewoude': “Uitsterven is een wel erg hevige manier van sterven.”[18]

Na de herintroductie van de otter in 2002 in de Weerribben werden deze al enkele jaren later weer in de directe omgeving van De Alde Feanen waargenomen. In oktober 2011 werden er zes otters in uitgezet. Drie daarvan waren verweesde jongen die in de zomer van 2010 in de Rottige Meenthe waren gevonden. Drie andere waren afkomstig uit Tsjechië en Oostenrijk. Bovendien bleek zich een wilde otter in het gebied te hebben gevestigd.[19]

Avifauna[bewerken]

In het nationaal park komen 180 soorten vogels voor, waarvan meer dan 100 soorten broedvogels. Hoewel enkele soorten in de laatste decennia van de twintigste eeuw zijn afgenomen of verdwenen, zoals de dodaars en de grote karekiet, staan er nog steeds circa 20 broedvogels op de rode lijst. Daaronder bevinden zich baardmannetje, dat het “beeldmerk” van De Alde Feanen is. Vogelrichtlijn-soorten zijn bijvoorbeeld roerdomp, purperreiger, bruine kiekendief, porseleinhoen, kleinst waterhoen, kemphaan, zwarte stern en visdief. In de Princenhof bevindt zich een broedkolonie van de aalscholver. Het aantal nesten heeft er ooit negenhonderd bedragen.

Voor acht vogelsoorten zijn De Alde Feanen een belangrijk doortrekgebied: lepelaar, kolgans, brandgans, smient, krakeend, bonte strandloper en grutto. Er verblijven soms 25.000-35.000 smienten! Andere soorten die regelmatig doortrekken zijn: wilde zwaan, kleine zwaan, kemphaan, zeearend, visarend, blauwe kiekendief, zwarte wouw, rode wouw, wespendief, slechtvalk, smelleken en bosruiter.

Overige[bewerken]

In het park zijn zes soorten amfibieën aangetroffen. Er komen er ook veel verschillende zoetwatervissen in het gebied voor. Hoewel er naar het voorkomen van libellen, dagvlinders en andere groepen ongewervelde dieren nog geen systematisch onderzoek is gedaan zijn er wel wat gegevens over. Er zijn 22 soorten libellen waargenomen, waaronder twee rode lijstsoorten: glassnijder en vroege glazenmaker. Bij de vlinders staat de teller op 20 soorten, waarvan vier op de rode lijst staan, waaronder de zilveren maan, die in een kleine populatie voorkomt.[20]

Voetnoten

  1. An 2010, p. 4. In 2001 bedroeg het oppervlak van het laagveenmoerasgebied De Alde Feanen ruim 2.500 ha: vaarten petgaten, veenplassen, moerassen, rietlanden, schraalgraslanden, struweel en broekbossen. Rintjema c.s. 2001, p. 11
  2. Rintjema c.s. 2001, p. 10
  3. Rintjema c.s. 2001, p. 11
  4. Rintjema c.s. 2001, p. 13
  5. van de Kam 1984, p. 39
  6. a b c van de Kam 1984, p. 40
  7. Rintjema c.s. 2001, p. 11
  8. van de Kam 1984, p. 41
  9. Rintjema c.s. 2001, p. 11
  10. Rintjema c.s. 2001, p. 11
  11. Buissink 2004, p. 29
  12. Natura 2000 Alde Feanen op de website van de provincie Fryslân
  13. Het Beheer- en Inrichtingsplan 2005 is te downloaden via deze pagina op de website van het nationaal park
  14. Hettema 2009, p. 4; zie ook Besluit aanwijzing nationaal park De Alde Feanen op overheid.nl
  15. Buissink 2004, p. 30
  16. Buissink 2004, p. 30/1
  17. Gegevens per 2005; An. 2006, p. 20
  18. 'De laatste otter van Eernewoude' in Een jaar in scherven. Online bijv. alhier
  19. Hettema 2011, p. 57-9
  20. Gegevens per 2005; An. 2006, p. 20/1

Literatuur

  • (nl) An. (Buro Hemmen) (2006) - Nationaal park De Alde Feanen - Beheer en Inrichtingsplan : In Nije Faze. 115 pgs. online als pdf
  • (nl) An. (2010) - Nationaal Park De Alde Feanen : Algemene informatie. Brochure, uitgegeven door Nationaal Park De Alde Feanen. 20 pgs.
  • (nl) Buissink, Frans (2004) - ANWB Nationale Parken Nederland. Den Haag : ANWB. ISBN 90 18 01875 9. 160 pgs. met bijlage wandel-, fiets en kanoroutes.
  • (nl) /(en) Hettema, Halbe (2009) - Gids Nationaal Park De Alde Feanen Guide. Leeuwarden : Friese Pers Boekerij. ISBN 978 90 330 0834 4. 144 pgs.
  • (nl) Hettema, Halbe (samenst.) (2011) - It Fryske Gea - meer dan natuurbehoud : Natuurbescherming door de ogen van Ultsje Hosper. Olterterp : It Fryske Gea. 120 pgs.
  • (nl) van de Kam, Jan (1984) – Spectrum Atlas van Beschermde Natuurgebieden : Nederland & België. Utrecht/Antwerpen : Uitgeverij Het Spectrum. ISBN 90 274 7408 7. 240 pgs.
  • (nl) Rintjema, Sietske, Theo H.L. Claassen, Halbe Hettema, Ultsje G. Hosper en Eddy Wymenga (red.) (2001) - De Alde Feanen : schets van een laagveenmoeras. Olterterp / Ljouwert : It Fryske Gea / Friese Pers Boekerij. ISBN 90 330 1137 9. 192 pgs.

Externe links

Overzicht van de 162 Natura 2000-gebieden in Nederland

Aamsveen (gebiedsnummer 55) · Abdij Lilbosch & voormalig Klooster Mariahoop (151) · Abtskolk & De Putten (162) · Achter de Voort, Agelerbroek & Voltherbroek (47) · Alde Feanen (13) · Arkemheen (56) · Bakkeveense Duinen (17) · Bargerveen (33) · Bekendelle (63) · Bemelerberg & Schiepersberg (156) · Bergvennen & Brecklenkampse Veld (46) · Biesbosch (112) · Binnenveld (voorheen Bennekomse Meent) (65) · Boddenbroek (52) · Boetelerveld (41) · Boezems Kinderdijk (106) · Borkeld (44) · Boschhuizerbergen (144) · Botshol (83) · Brabantse Wal (128) · Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein (104) · Brunssummerheide (155) · Bunder- en Elsloërbos (153) · Buurserzand & Haaksbergerveen (53) · Canisvlietse Kreek (125) · Coepelduynen (96) · De Bruuk (69) · De Wilck (102) · Deelen (14) · Deurnsche Peel & Mariapeel (139) · Dinkelland (49) · Donkse Laagten (107) · Drents-Friese Wold & Leggelderveld (27) · Drentsche Aa-gebied (25) · Drouwenerzand (26) · Duinen Ameland (5) · Duinen Den Helder-Callantsoog (84) · Duinen en Lage Land Texel (2) · Duinen Goeree & Kwade Hoek (101) · Duinen Schiermonnikoog (6) · Duinen Terschelling (4) · Duinen Vlieland (3) · Dwingelderveld (30) · Eemmeer & Gooimeer Zuidoever (77) · Eilandspolder (89) · Elperstroomgebied (28) · Engbertsdijksvenen (40) · Fochteloërveen (23) · Gelderse Poort (67) · Geleenbeekdal (154) · Geuldal (157) · Grensmaas (152) · Grevelingen (115) · Groot Zandbrink (80) · Groote Gat (124) · Groote Peel (140) · Groote Wielen (9) · Haringvliet (109) · Havelte-Oost (29) · Hollands Diep (111) · IJsselmeer (72) · Ilperveld, Varkensland, Oostzanerveld & Twiske (92) · Kampina & Oisterwijkse Vennen (133) · Kempenland-West (135) · Kennemerland-Zuid (88) · Ketelmeer & Vossemeer (75) · Kolland & Overlangbroek (81) · Kop van Schouwen (116) · Korenburgerveen (61) · Krammer-Volkerak (114) · Kunderberg (158) · Landgoederen Brummen (58) · Landgoederen Oldenzaal (50) · Langstraat (130) · Lauwersmeer (8) · Leekstermeergebied (19) · Leenderbos, Groote Heide & De Plateaux (136) · Lemselermaten (48) · Lepelaarplassen (79) · Leudal (147) · Liefstinghsbroek (21) · Loevestein, Pompveld & Kornsche Boezem (71) · Lonnekermeer (51) · Loonse en Drunense Duinen & Leemkuilen (131) · Maasduinen (145) · Manteling van Walcheren (117) · Mantingerbos (31) · Mantingerzand (32) · Markermeer & IJmeer (73) · Markiezaat (127) · Meijendel & Berkheide (97) · Meinweg (149) · Naardermeer (94) · Nieuwkoopse Plassen & De Haeck (103) · Noorbeemden & Hoogbos (161) · Noordhollands Duinreservaat (87) · Noordzeekustzone (7) · Norgerholt (22) · Oeffelter Meent (141) · Olde Maten & Veerslootslanden (37) · Oostelijke Vechtplassen (95) · Oosterschelde (118) · Oostvaardersplassen (78) · Oude Maas (108) · Oudegaasterbrekken, Fluessen en omgeving (10) · Oudeland van Strijen (110) · Polder Westzaan (91) · Polder Zeevang (93) · Regte Heide & Riels Laag (134) · Roerdal (150) · Rottige Meenthe & Brandemeer (18) · Sallandse Heuvelrug (42) · Sarsven en De Banen (146) · Savelsbos (160) · Schoorlse Duinen (86) · Sint-Jansberg (142) · Sint Pietersberg & Jekerdal (159) · Sneekermeergebied (12) · Solleveld & Kapittelduinen (99) · Springendal & Dal van de Mosbeek (45) · Stelkampsveld (60) · Strabrechtse Heide & Beuven (137) · Swalmdal (148) · Teeselinkven (59) · Uiterwaarden IJssel (38) · Uiterwaarden Lek (82) · Uiterwaarden Neder-Rijn (66) · Uiterwaarden Waal (68) · Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht (36) · Ulvenhoutse Bos (129) · Van Oordt's Mersken (15) · Vecht- en Beneden-Reggegebied (39) · Veerse Meer (119) · Veluwe (57) · Veluwerandmeren (76) · Vlijmens Ven, Moerputten & Bossche Broek (132) · Vogelkreek (126) · Voordelta (113) · Voornes Duin (100) · Waddenzee (1) · Weerribben (34) · Weerter- en Budelerbergen & Ringselven (138) · Westduinpark & Wapendal (98) · Westerschelde & Saeftinghe (122) · Wieden (35) · Wierdense Veld (43) · Wijnjeterper Schar (16) · Willinks Weust (62) · Witte en Zwarte Brekken (11) · Witte Veen (54) · Witterveld (24) · Wooldse Veen (64) · Wormer- en Jisperveld & Kalverpolder (90) · Yerseke en Kapelse Moer (121) · Zeldersche Driessen (143) · Zoommeer (120) · Zouweboezem (105) · Zuider Lingedijk & Diefdijk-Zuid (70) · Zuidlaardermeergebied (20) · Zwanenwater & Pettemerduinen (85) · Zwarte Meer (74) · Zwin & Kievittepolder (123)


Externe link: Gebiedendatabase Ministerie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit