Eindtijd

Armageddon door Nikolaj Rjorich, 1935-1936

De eindtijd, het einde der tijden en armageddon zijn begrippen die met wisselende betekenissen in vele (al dan niet gestructureerde) religies voorkomen.

In sommige religies wordt de periode voorafgaand aan een "einde der tijden" gekenmerkt door bijzondere gebeurtenissen.

In de Heilige Perzische tekst, de Avesta, verschijnt aan "het einde der tijden" een messias die het kwade overwint. Hij zal een zalf van stierenvet en hamoa maken en daarmee onsterfelijkheid bewerken. Op de altaren van Mithras in het aan hem gewijde Taurobolium wordt deze zonnegod afgebeeld terwijl hij zich met stierenbloed wast.

In het boeddhisme heeft men ook een soort eindtijd als de ware Boeddha terugkeert, maar hier speelt dat niet zo'n expliciete rol als in de monotheïstische godsdiensten. Gnostici, New Age'ers en sommige nieuwe religieuze bewegingen spreken over het afronden van een belangrijke periode en de start van het nieuwe koninkrijk Gods op aarde. Het eindtijddenken kent verschillende, ook seculiere politieke vertalingen.

Volgens de traditie van het christendom (de terugkeer van Jezus), de islam (terugkeer van Isa, Jezus, en de komst van de Mahdi) en het jodendom (de komst van de Messias) wordt het gebruikt om het laatste stuk van de wereldgeschiedenis aan te duiden. Moderne christelijke theologen lezen de teksten als een bemoediging voor iedereen die hoopt dat 'de tijden' voorbij zullen gaan.

Christelijke voorstellingen van de eindtijd

Het Laatste Oordeel (detail) van Michelangelo in de Sixtijnse Kapel in Rome

In de voorstelling van de eindtijd binnen de christelijke traditie staat de wederkomst van Jezus Christus centraal, die de wet en de profetieën vervult. Door leven, dood en opstanding van Jezus kan volgens traditioneel-christelijke opvatting ieder mens verzoend worden met God wanneer hij het doopsel ontvangt. In de christelijke traditie belooft Christus aan de gelovige mens het eeuwig leven en het Koninkrijk van God. De eindtijd staat voor een periode die gekenmerkt zal worden door geloofsafval, rampen en oorlogen. Aan het uiterste einde van die eindtijd valt het optreden van de Antichrist, die volgens een gecombineerde interpretatie van onder meer het Boek Openbaringen, de eerste brief aan Timoteüs (4:1) en de twee brieven van Johannes (I 2:18,22 en II 1:7) nu al in de wereld is en die loochent dat Jezus de Messias is. De Antichrist zou 'orde' komen brengen en een korte periode van wereldvrede zal het resultaat zijn, waarna hij echter - geïnspireerd door satan - vervalt in het vervolgen van de christenen, terwijl ook strijd zal uitbreken tussen de volkeren, culminerend in de laatste grote strijd op de vlakte van Armageddon. De eindtijd zou dan worden afgesloten met de Wederkomst van Jezus. In tegenstelling tot de interpretatie van de vroege Kerk dat met Jezus' terugkeer eerst een Duizendjarig vrederijk wordt gesticht (Millennialisme) waarna het Laatste Oordeel plaatsvindt, is in de latere katholieke en oosters-orthodoxe theologie dit vrederijk opgevat als een figuurlijke afspiegeling van de voorafgaande tijdperken waarin de Kerk van Christus triomfeert op aarde. Soms wordt in dit kader de tijdspanne van de Middeleeuwen genoemd, soms ook het christelijke gedeelte van het oude Romeinse Rijk. In deze lezing vindt het Laatste Oordeel plaats vlak nadat Jezus is teruggekeerd op aarde. Zij die in het Laatste Oordeel niet veroordeeld worden, beërven een nieuwe hemel en een nieuwe aarde waar het kwaad en ziekte en dood niet meer bestaan. God zal in hun midden wonen. Zij die wel veroordeeld worden zullen voor altijd van God gescheiden zijn.

Moderne christelijke theologen en het einde der tijden

Moderne theologen wijzen op de grote verschillen in historische context waarin bijbelse teksten over de zogenaamde eindtijd zijn ontstaan. Ze interpreteren deze teksten niet als een 'draaiboek' voor het einde van de wereld, maar als tegendraadse, ondergrondse geschriften die in alle tijden steeds de eigen grote beroeringen, onzekerheden, dreigingen en verdrukking van mensen hebben willen interpreteren als eindig en zo aanmoedigen tot volharding. Het gaat deze theologen in deze teksten dus niet om kennis over 'het einde van de wereld'. Je vindt teksten over het einde der tijden o.a. in het boek Daniël (11, 35-40) en Ezechiël (38-48) - de tijd dus van de Babylonische ballingschap - en eeuwen later keren ze terug bij o.a. Marcus (13), de tijd dus van de bezetting door de Romeinen en het boek Apocalyps dat Johannes op Patmos schreef met de tiran Nero voor ogen. Zulke teksten vormen volgens deze theologen geen orakel voor onze tijd, maar verbeelden in essentie de joodse, messiaanse traditie: een uitzien naar verlossing die telkens weer opduikt, zo ook in de vroege christelijke geloofstraditie. De katholieke theoloog Edward Schillebeeckx heeft aanbevolen teksten over de eindtijd weliswaar te blijven lezen als uitdrukkingen van zulk messiaans verlangen naar de eindigheid van alle verdrukking - en dus niet alleen als merkwaardige archiefstukken uit ver vervlogen tijden - maar hij waarschuwde tegelijkertijd ze niet letterlijk te nemen, omdat ze anders vervormd dreigen te worden tot sombere, gewelddadige orakels om daarmee antwoorden te forceren op eigen onzekerheden.

Islamitische voorstellingen van de eindtijd

De islam kent kleine en grote voortekens van de eindtijd die voor een deel in de Koran en voor een deel in enkele Hadith worden beschreven. De voortekens kunnen ook symbolisch worden opgevat en hoeven niet altijd historisch te zijn.

Als eerste kleine voortekens geven enkele Hadith aan dat de religieuze kennis verdwijnt en onwetendheid (bijgeloof) zal heersen. Het drinken van alcohol wordt normaal gevonden, zina wordt openlijk bedreven, toevertrouwde goederen worden verduisterd, minder goede daden worden gedaan, hebzucht heerst, steeds meer moorden worden gepleegd en de ene mens de andere zijn dood benijdt.

Een overlevering van Hudaifa al Rifari geeft aan dat Mohammed tien dingen als teken heeft gezegd, voordat het Uur aanbreekt, ongeacht in welke volgorde:

• de vervuiling van de lucht
• het optreden van de valse messias
• het opduiken van het beest
• zonsopgang in het westen
• wederkomst van Jezus
• verwoesting van de aarde door Gog en Magog
• drie opeenvolgende verduisteringen, eerst in het westen
• een verduistering in het oosten
• een verduistering op het Arabisch Schiereiland
• een vuur in Jemen, waarbij de mensen in zee vluchten om niet te verbranden

Nieuwe religieuze bewegingen over de eindtijd

Binnen het New Age-denken zijn er gelijkenissen met het christendom voor wat betreft natuurrampen, doch deze worden geïnterpreteerd als een onderdeel van een zuiveringsproces, waarbij Het Leven zichzelf ontdoet van elementen die Het Leven niet op lange termijn dienen. Verder verschijnen er volgens New Age denkers veel meer 'Nieuwetijdskinderen' die de mensheid vooruit zouden helpen in het in onvoorwaardelijke liefde staan ten opzichte van zichzelf en Het Leven in de breedste zin van het woord. Volgens de interpretatie van sommige nieuwe religieuze bewegingen en New Age bewegingen is deze eindtijd het einde van het "oude denken" in polarisaties zoals goed en kwaad, beter en slechter (vaak ontleend aan niet-dualistische Aziatische godsdiensten), etc. Aansluitend op begrippen ontleend aan de antroposofie betekent de terugkeer van Christus hier het "indalen van de Christusenergie in het hart van de mensen", waarbij elk mens zich de onvoorwaardelijke liefde van God terug gaat eigen maken. Het laatste oordeel volgens deze individualistische interpretatie is de dag dat eenieder zijn eigen 'laatste oordeel' over een ander uitgesproken heeft, en aldus Christus weer in zijn/haar hart toelaat.

Politiek en eindtijd

Christen-zionisme en Eindtijd

De politieke betekenis van religieuze verwachtingen over een Eindtijd die nabij is, is vandaag gelegen in hun invloed binnen Christelijk Rechts en het neoconservatisme in de Verenigde Staten, omdat die openstaan voor interpretaties waarin een speciale rol wordt toegekend aan de huidige staat Israël. Je vindt er ook sporen van binnen rechtse christelijke en populistische politieke partijen in Nederland en op de rechterflank van de protestantse kerken. De Britse evangelicale theoloog dr. Stephen Sizer geldt binnen en buiten evangelicale kringen als een van de bekendste kritici van de diverse stromingen van het protestantse Eindtijddenken en van het christen-zionisme. Hij vindt dat deze laatste (niet-joodse) zionistische stroming zich ten onrechte nog christelijk noemt, omdat ze niet meer de verlossing door Jezus Christus van alle mensen en volkeren als gegeven hanteert, maar die verlossing voor zich uit is gaan schuiven en eigenmachtig is gaan voorspellen. Door een eigen reconstructie van letterlijk en niet contextueel begrepen bijbelteksten enerzijds, angstaanjagende toekomstvoorspellingen - die Sizer "futuristisch" pleegt te noemen - en door zich ideologisch te verbinden met sectarische, gewelddadige politieke vormen van joods religieus-zionisme onder Israëlische settlers, plaatsen ze zich volgens hem buiten de de christelijke traditie . Palestijnse christelijke theologen zoals de lutherse bevrijdingstheoloog Mitri Raheb, de rooms-katholieke theoloog Jamal Khader en de Anglicaanse theoloog Naim Ateek wijzen in dit verband ook de zogenaamde Israëltheologie van de hand. Christelijke 'Landtheologen' zien in de oprichting van de staat Israël een vervulling van Gods beloften, maar in de ogen van deze Palestijnse theologen komt dit neer op een fundamentalistische legitimatie van de bezetting van hun land en heeft deze theologie ook invloeden ondergaan van een huns inziens verwerpelijk, ketters chiliasme. Volgens Ateek halen nieuwe Eindtijdprofeten hun inspiratie weliswaar bij de kerkvader Ireneüs (ca. 140-202), maar staan ze ver af van Augustinus (354-430) die juist a-millennialistisch dacht. Ateek maar ook Sizer zien John Nelson Darby (1800-1882) als een van de moderne grondleggers van het premillennialisme. Darby vond op grond van zijn eigen bijbelstudies dat alle joden moesten terugkeren naar Palestina om de Messias (Jezus) te doen terugkeren. Ze noemen ook Anthony Shaftesbury (1801-1885) die zijn millennialistische perspectieven goed vond combineren met de belangen van het Britse Empire. Als derde grondlegger wordt door hen William Blackstone (1841-1935)genoemd, een Amerikaanse evangelist die met Bijbelse argumenten persoonlijke druk uitoefende op de atheïstische Theodor Herzl (1860-1904) om toch vooral geen andere plaats op aarde voor zijn nieuwe staat uit te kiezen dan Palestina, omdat daar de Eindtijd zich diende te voltrekken. Volgens Ateek leidt het premillennialisme tot op de dag van vandaag tot ‘bekrompen, exclusieve, xenofobische paradigma’s’. In Nederland is op de evangelicale televisiezender Family7 de prediker Jan van Barneveld een promotor van het Eindtijddenken en het christen-zionisme. Door zich uitsluitend te beroepen op letterlijke bijbelteksten en door die futuristisch te interpreteren, bijvoorbeeld door te suggeren dat de Bijbel een veldslag bij Armageddon zou voorspellen, blijft onbelicht dat die veldslag in de tekst van de auteurs van de bijbelboeken een historische referentie vormt aan de vele velsslagen van Megiddo die al hadden plaats gevonden, zoals die in de 15e eeuw v.Chr. tussen het Egyptische rijk van Thoetmosis III en een Kanaänitische coalitie onder leiding van de prins van Kadesj.

Ecologisme en Eindtijd

Binnen het ecologisme als seculiere politieke beweging wordt soms een verlangen naar duurzaamheid gerelateerd aan het voorspellen van de ondergang voor mens en milieu die snel naderbij zou komen.

Communisme en nationaal-socialisme en Eindtijd

In de twintigste eeuw bediende het nationaalsocialisme zich van het begrip Duizendjarig Rijk om zijn eigen eindeloze heerschappij mee aan te kondigen. De communistische ideologie koesterde in dit verband het geloof in de komst van een klasseloze samenleving, een toestand die door klassenstrijd zou kunnen worden bereikt. Beide totalitaire systemen konden de structuur van hun toekomstverwachting aan het eindtijddenken ontlenen.

Zie ook

• Eschatologie
• Lijst van voorspellingen van het einde van de wereld
• Dag des oordeels
• Wederkomst van Jezus
• Qiyamah
• Ragnarok
• Marnix Gijsen (boek met dit onderwerp)
• Wachters van de nacht

Externe link

• Prof. dr. Robert Schreiter over de end-stories bij Edward Schillebeeckx

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties: