Oostkolonisatie
De Oostkolonisatie (Duits: Ostsiedlung) slaat op de vestiging van kolonisten uit het Heilige Roomse Rijk in Slavische en Baltische gebieden in Centraal- en Oost-Europa tijdens de Middeleeuwen.
Het woord is rechtstreeks uit het Duits vertaald (Ostkolonisation) en wordt door de meeste huidige historici afgewezen omdat het een bezetting en exploitatie door een buitenlandse macht van in ontwikkeling lager staande landen en volken suggereerd. In een aantal gevallen was daarvan inderdaad sprake, zoals bij de verovering van de gebieden tussen Elbe en Oder door met name Saksische hertogen en de bezitneming door de Duitse Orde van het land van de Pruisen, maar in de meeste andere gebieden initieerden en stimuleerden inheemse Slavische vorsten en lagere adel en ook kloosters de 'kolonisatie' die dan beter immigratie genoemd zou moeten worden.
Inhoud |
De kolonisatie[bewerken]
De Slavische stammen die aan de oostgrenzen van het Heilige Roomse Rijk woonden, leefden meest in een positie van horigheid ten opzichte van de plaatselijke adel. Dit belemmerde de vooruitgang in landbouwtechniek en ambachtelijke vaardigheid. Het verhinderde tevens dat zich onafhankelijke steden ontwikkelden met handels- en handwerkgilden en eigen bestuur en rechtspraak.
De economische onderontwikkeling ten opzichte van westelijker streken in Europa, leverde de Slavische adel veel macht maar weinig geld op, omdat de belastingheffingen navenant beperkt bleven. Hun militaire kracht was niet opgewassen tegen de expansie van de adel in het Duitse Rijk en met het toenemen van contacten in de Duitse landen werden de Slavische hertogen en koningen zich daarvan bewust. Zij besloten op grote schaal kolonisten uit het westen aan te werven tegen aantrekkelijke voorwaarden, zoals belastingvrijdom voor een aantal beginjaren, vrije grondeigendom en eigen rechtspleging. Grondschenkingen werden vooral gedaan in de vorm van woeste gronden (bosland en moeras), onder de voorwaarde dat deze in cultuur gebracht zouden worden.
Eerste fase[bewerken]
De eerste, gewelddadige kolonisatiefase was de verovering door meest Saksische hertogen van het gebied tussen de Elbe en de Oder, van eind 10e tot begin 12e eeuw.
De Slavische bevolking werd met geweld gekerstend en de kolonisten vestigden zich onder militaire bescherming. Dat lokte weer opstanden uit die pas ophielden aan het einde van de 12e eeuw, toen de Slavische vorsten definitief verslagen waren of opgingen in de Duitse adelstand. De Slavische bevolking behield lang een lagere rechtspositie maar zou uiteindelijk assimileren. In de 16de eeuw leefden nog Slavisch-sprekenden in afgelegen delen van Mecklenburg, en tot op heden wonen er nog Sorben in Saksen.
Tweede fase[bewerken]
De tweede, vreedzame kolonisatiefase begon na 1220 en vloeide door tot in de 14e eeuw. Zij vond plaats ten oosten van de Oder in Silezië en Pommeren, en oostelijker in het koninkrijk Polen.
Kloosters en Slavische vorsten organiseerden de kolonisatie, geïnspireerd door de successen in het gebied tussen Elbe en Oder. In betrekkelijk korte tijd werden planmatig vele honderden dorpen en vele tientallen steden gesticht door boeren en handwerkers uit het overbevolkte westen van het Duitse Rijk. Rond 1300 woonden er in deze gebieden al meer kolonisten en afstammelingen dan Slavische autochtonen, en twee eeuwen later waren ze bijna overal samengesmolten tot een nieuwe bevolking.
In het land van de Pruisen, dat niet tot het Poolse koninkrijk behoorde, was wel sprake van kolonisatie op basis van militaire expansie. Daar vestigde de geestelijk-adellijke Duitse Orde zijn eigen staat en koloniseerde deze met boeren uit het noorden van Duitsland, de Nederlanden en Silezië. De laatsten waren de jonge generatie van eerdere kolonisten in Silezië waar een bevolkingsoverschot ontstond.
De kolonisten kwamen uit alle gebieden van het Heilige Roomse Rijk, dat het tegenwoordige Duitsland, Oostenrijk, Nederland en België omvatte. Wat het huidige Duitsland betreft kwamen ze vooral uit Westfalen en Franken. Friese, Hollandse en Vlaamse kolonisten werden geworven als inpolderaars en bedijkers langs de kusten en rivieren en in de delta’s van Elbe, Oder en Weichsel. Een concentratie van Vlamingen zocht een nieuw bestaan in de naar hen genoemde Fläming, een landstreek tussen Berlijn en Dresden.
Een apart element in de kolonisatie was de verbreiding van het zogenaamde Duitse stadsrecht. De steden verbonden zich met grote steden in het westen zoals Lübeck, Maagdenburg en Neurenberg waaraan ze hun rechtsvormen ontleenden en die hen konden beschermen tegen feodale machtsaanspraken. Tot ver in Polen, het Balticum, Hongarije en Slowakije werd dit stadsrecht geschonken aan steden waar zich kolonisten vestigden.
Waar de Duitse burgerij in Polen alleen een bovenlaag van stedelijk patriciaat vormde, werd zij in de 15de eeuw geassimileerd. In de steden van het koninkrijk Bohemen werd het Duitstalige patriciaat aan het begin van de 15e eeuw door de Hussieten met geweld bestreden en verdreven. In de Baltische landen - het huidige Estland en Letland - handhaafden Duitstalige burgerijen tot aan het einde van de 19e eeuw hun dominantie.
In het Oostzeegebied vormde het stedelijke Hanzeverbond, uitgaande van Lübeck, vanaf de 14de eeuw de grootste burgerlijke macht, vergelijkbaar met die van de Vlaamse en Noord-Italiaanse steden.
Door de kolonisatie vervijfvoudigde de bevolking zich in een tijdsbestek van twee eeuwen. Maar daarna volgde een halvering door de Zwarte Dood, verslechtering van het klimaat en uitputting van schrale gronden. De eerst vrije maar nu verarmde boeren en zelfs de kleinere steden moesten steeds meer van hun rechten verkopen aan de steeds machtigere adel. De economie stagneerde en alleen enkele grotere steden zoals Danzig, Stettin en Breslau ontwikkelden zich verder.
Derde fase[bewerken]
Een derde, kleinere kolonisatiefase begon in de 16de eeuw. Ze baseerde zich op mijnbouw en ijzergieterijen, steenbakkerijen en glasblazerijen. Vooral handwerkers uit Saksen deden hieraan mee. Zij vestigden zich in het Erts-, Sudeten- en Reuzengebergte, en langs de Karpaten.
Eind 18de eeuw volgde een nieuwe stroom kolonisten uit Saksen die tot ver in Polen huisindustrieën vestigden op basis van textielverwerking, een bedrijfstak die hier en daar uitgroeide tot een moderne fabrieksindustrie, zoals met name in en rond Lodz (het ‘Poolse Manchester’). In dezelfde periode kwam een nieuwe stroom boerenkolonisten naar het oosten op gang, nu uit de zuidwestelijke Duitse landen. De Habsburgse keizers, de Russische tsaren en ook de regionale adel nodigden deze verarmde, vaak landloze boeren uit naar ontvolkte gebieden waartegenover bepaalde vrijheden en voorrechten stonden, die de bevolking ter plaatse niet bezat.[1]
Politisering[bewerken]
Het thema oostkolonisatie werd in de 19e eeuw gepolitiseerd en kwam in een kwade reuk te staan. Voor het Duitse nationalisme stond het gelijk aan beschavingsarbeid vanuit de Duitse meerderwaardigheid ten opzichte van de Slavische volken. Het nationalisme van deze volken zag er daarentegen uitbuiting en vernietiging van de eigen cultuur in.
Na 20e-eeuws gewelddadig imperialisme en de massale verdrijving van Duitsers na de Tweede Wereldoorlog uit dit deel van Europa werd de geschiedenis tussen 1200 en 1945 uitgewist alsof zij niet had bestaan of slechts een tijdelijke Duitse bezetting was geweest.
Tegenwoordig vinden Duitse, Poolse en Tsjechische historici elkaar steeds meer in het herstellen van een reëel en gezamenlijk geschiedenisbeeld, vrij van de volgens nationalistische ideologieën vervormende interpretaties uit de 19de en 20ste eeuw. Ook het naoorlogse taboe op het thema 'Ostkolonisation' is in Duitsland inmiddels afgezwakt. Bevrijd van nationale politisering kan de geschiedenis eindelijk in een algemene Europese ontwikkeling geplaatst worden. In omvang en uitwerking blijft de 'Oostkolonisatie' uniek en zeer bepalend voor Midden-Europa.
Bronnen, noten en/of referenties
|
