Prins-bisschop

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

thumbJohann Otto von Gemmingen, prins-bisschop van Augsburg Een prins-bisschop of vorst-bisschop was een bisschop, die naast het geestelijk bestuur over zijn bisdom tegelijkertijd ook het wereldlijk gezag uitoefende over een bepaald territorium, waarvan hij dan de hoogste landsheer was.

Inleiding[bewerken]

Prins-bisschoppen kwamen voor in Engeland, Macedonië, Polen, Andorra en Montenegro, telkens waar een plaatselijke bisschop door het strategisch belang van zijn stad een grote macht had weten te verwerven. Het ging hier dus min of meer om toeval. De term prins-bisschop wordt vooral gebruikt door historici, de bisschoppen zelf voerden meestal andere titels.

De laatste heersende prins-bisschop was die van Montenegro, tot het land in 1860 een gewoon vorstendom werd. In Montenegro regeerde een bisschop van de Servisch-orthodoxe Kerk als vorst-bisschop en vazal van de Turkse sultan. De titel en waardigheid waren erfelijk binnen de familie Njegosh en de (ongehuwde) bisschoppen werden opgevolgd door hun neven. Sinds bisschoppen geen wereldlijk gezag meer bekleden, wordt de titel alleen nog in een historische context gebruikt.

Prins-bisschoppen in het Heilige Roomse Rijk[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook: Rijkskerkenstelsel en Hoogstift

In het Heilige Roomse Rijk daarentegen vormden een vijftigtal prinsbisdommen een onderdeel van de rijksorganisatie (naast vele honderden andere vorstendommen). In 1220 werden de prins-bisschoppen vrijwel zelfstandig door het verdrag dat zij sloten met keizer Frederik II: de Confoederatio cum principibus ecclesiasticis. Tijdens de Reformatie werd een aantal prinsbisdommen geseculariseerd en omgezet in wereldlijke vorstendommen. De laatste prinsbisdommen verdwenen ten slotte bij de Reichsdeputationshauptschluss van 1803. De belangrijkste geestelijke vorsten waren de aartsbisschoppen van Mainz, Trier en Keulen, die tevens keurvorst waren.

In de Nederlanden bestond tot 1526 het prinsbisdom Utrecht en tot 1795 het prinsbisdom Luik. In 1672 werd de Republiek onder andere aangevallen door de keurvorst-aartsbisschop van Keulen en de prins-bisschop van Münster. De laatste was Bernhard von Galen van Münster, die in Groningen als Bommen Berend bekendstaat.

Een minder belangrijke variant van de prins-bisschop was de prins-abt zoals prinsdom Stavelot-Malmedy (dat vaak in personele unie verbonden was met het prinsbisdom Luik) en het abdijvorstendom Thorn.

Lijst van prinsbisdommen binnen het Heilige Roomse Rijk[bewerken]

Kerkprovincie Mainz[bewerken]

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Wappen Erzbistum Mainz.png Mainz Aartsbisdom en keurvorstendom Erzstift und Kurfürstentum Mainz Keur-Rijnse Kreits Vlag van Duitsland Duitsland Keurvorst en pauselijk legaat van Duitsland; primas Germaniae.
Wappen Bistum Straßburg.png Straatsburg Bisdom Bistum Strossburi
Principauté épiscopale de Strasbourg
Hochstift Straßburg
Boven-Rijnse Kreits Vlag van Frankrijk Frankrijk
Vlag van Duitsland Duitsland
Wappen Bistum Worms.png Worms Bisdom Hochstift Worms Boven-Rijnse Kreits Vlag van Duitsland Duitsland
Wappen Bistum Speyer.png Spiers Bisdom Hochstift Speyer Boven-Rijnse Kreits Vlag van Duitsland Duitsland
Wappen Bistum Chur.png Chur Bisdom Hochstift Chur
Uvestgieu da Cuira
Oostenrijkse Kreits Vlag van Zwitserland Zwitserland
Wappen Bistum Augsburg.png Augsburg Bisdom Hochstift Augsburg Zwabische Kreits Vlag van Duitsland Duitsland
Wappen Bistum Konstanz.png Konstanz Bisdom Hochstift Konstanz Zwabische Kreits Vlag van Duitsland Duitsland
Vlag van Zwitserland Zwitserland
Vlag van Oostenrijk Oostenrijk
Wappen Bistum Würzburg.png Würzburg Bisdom Hochstift Würzburg Frankische Kreits Vlag van Duitsland Duitsland In 1168 verleende keizer Frederik I Barbarossa de titel hertog van Franken aan de bisschoppen van Würzburg.
Wappen Bistum Eichstätt.png Eichstätt Bisdom Hochstift Eichstätt Frankische Kreits Vlag van Duitsland Duitsland
Wappen Bistum Verden.png Verden Bisdom Hochstift Verden Nederrijns-Westfaalse Kreits Vlag van Duitsland Duitsland In 1566 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom verdween in 1648.
Wappen Bistum Paderborn.png Paderborn Bisdom Hochstift Paderborn Nederrijns-Westfaalse Kreits Vlag van Duitsland Duitsland
Wappen Bistum Hildesheim.png Hildesheim Bisdom Hochstift Hildesheim Nedersaksische Kreits Vlag van Duitsland Duitsland
Wappen Bistum Halberstadt.png Halberstadt Bisdom Hochstift Halberstadt Nedersaksische Kreits Vlag van Duitsland Duitsland

Kerkprovincie Keulen[bewerken]

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Wappen Erzbistum Köln.png Keulen Aartsbisdom en keurvorstendom Erzstift und Kurfürstentum Köln Keur-Rijnse Kreits Vlag van Duitsland Duitsland Keurvorst en aartskanselier van Italië.
Wappen Bistum Lüttich.png Luik Bisdom Principauté épiscopale de Liège
Prinsbisdom Luik
Hochstift Lüttich
Nederrijns-Westfaalse Kreits Vlag van België België
Vlag van Nederland Nederland
Wappen Bistum Utrecht.png Utrecht Bisdom Sticht Utrecht Nederrijns-Westfaalse Kreits Vlag van Nederland Nederland
Wappen Bistum Osnabrück.png Osnabrück Bisdom Hochstift Osnabrück Nederrijns-Westfaalse Kreits Vlag van Duitsland Duitsland Sinds 1648 wisselden lutherse en katholieke bisschoppen elkaar af.
Wappen Bistum Minden.png Minden Bisdom Hochstift Minden Nederrijns-Westfaalse Kreits Vlag van Duitsland Duitsland
Wappen Bistum Münster.png Münster Bisdom Hochstift Münster Nederrijns-Westfaalse Kreits Vlag van Duitsland Duitsland
Cambrai-bisdom.PNG Kamerijk Bisdom Principauté épiscopale de Cambrai Nederrijns-Westfaalse Kreits Vlag van Frankrijk Frankrijk Het bisdom Kamerijk omvatte een groot deel van de Zuidelijke Nederlanden, maar de wereldlijke macht van de bisschop beperkte zich tot de stad Kamerijk en haar omgeving.

Kerkprovincie Trier[bewerken]

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Wappen Erzbistum Trier.png Trier Aartsbisdom en keurvorstendom Erzstift und Kurfürstentum Trier Keur-Rijnse Kreits Vlag van Duitsland Duitsland Keurvorst en aartskanselier van Bourgondië.
Blason fr Bishop of Metz.svg Metz Bisdom Hochstift Metz
Principauté épiscopale de Metz
Boven-Rijnse Kreits Vlag van Frankrijk Frankrijk Metz is één van de Drie Bisdommen die in 1552 veroverd werden door Hendrik II van Frankrijk.
Blason Toul.png Toul Bisdom Principauté épiscopale de Toul Boven-Rijnse Kreits Vlag van Frankrijk Frankrijk Toul is één van de Drie Bisdommen die in 1552 veroverd werden door Hendrik II van Frankrijk.
Wappen Bistum Verdun.png Verdun Bisdom Principauté épiscopale de Verdun Boven-Rijnse Kreits Vlag van Frankrijk Frankrijk Verdun is één van de Drie Bisdommen die in 1552 veroverd werden door Hendrik II van Frankrijk.

Kerkprovincie Salzburg[bewerken]

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Wappen Erzbistum Salzburg.png Salzburg Aartsbisdom Erzstift Salzburg Beierse Kreits Vlag van Oostenrijk Oostenrijk
Wappen Bistum Brixen.png Brixen Bisdom Hochstift Brixen Oostenrijkse Kreits Vlag van Italië Italië
Wappen Bistum Passau.png Passau Bisdom Hochstift Passau Beierse Kreits Vlag van Duitsland Duitsland
Vlag van Oostenrijk Oostenrijk
Wappen Bistum Regensburg.png Regensburg Bisdom Hochstift Regensburg Beierse Kreits Vlag van Duitsland Duitsland
Wappen Bistum Freising.png Freising Bisdom Hochstift Freising Beierse Kreits Vlag van Duitsland Duitsland
Vlag van Oostenrijk Oostenrijk

Kerkprovincie Bremen[bewerken]

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Wappen Erzbistum Bremen.png Bremen Aartsbisdom Erzstift Bremen Nedersaksische Kreits Vlag van Duitsland Duitsland In 1566 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom verdween in 1648.
Wappen Bistum Lübeck.png Lübeck Bisdom Hochstift Lübeck Nedersaksische Kreits Vlag van Duitsland Duitsland

Kerkprovincie Maagdenburg[bewerken]

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Wappen Erzbistum Magdeburg.png Maagdenburg Aartsbisdom Erzstift Magdeburg Nedersaksische Kreits Vlag van Duitsland Duitsland In 1566 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom werd geseculariseerd tot hertogdom Maagdenburg in 1680.
Wappen Bistum Lebus.png Lebus Bisdom Hochstift Lebus
Diecezja Lubuska
Geen Vlag van Duitsland Duitsland In 1555 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom werd deel van het markgraafschap Brandenburg in 1598.
Wappen Bistum Merseburg.png Merseburg Bisdom Hochstift Merseburg Geen Vlag van Duitsland Duitsland In 1544 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom werd deel van het keurvorstendom Saksen in 1565.
Wappen Bistum Meißen.png Meißen Bisdom Hochstift Meißen Geen Vlag van Duitsland Duitsland In 1581 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom werd deel van het keurvorstendom Saksen in 1663.
Wappen Bistum Naumburg-Zeitz.png Naumburg-Zeitz Bisdom Hochstift Naumburg-Zeitz Opper-Saksische Kreits Vlag van Duitsland Duitsland In 1542 werd het bisdom luthers, waardoor de wereldlijke taken van de bisschoppen vervielen. Het (lutherse) bisdom werd deel van het keurvorstendom Saksen in 1565.

Kerkprovincie Besançon[bewerken]

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Blason-diocèse-Besançon-ancien.svg Besançon Aartsbisdom Principauté épiscopale de Besançon Geen Vlag van Frankrijk Frankrijk De aartsbisschoppen regeerden over de stad Besançon. Toen die in 1290 een vrije rijksstad werd, behielden de aartsbisschoppen wel bepaalde privileges.
Wappen Bistum Basel.png Bazel Bisdom Hochstift Basel
Principauté épiscopale de Besançon
Boven-Rijnse Kreits Vlag van Zwitserland Zwitserland
Vlag van Duitsland Duitsland
Vlag van Frankrijk Frankrijk
Wappen Bistum Lausanne.png Lausanne Bisdom Principauté épiscopale de Lausanne Geen Vlag van Zwitserland Zwitserland In 1536 werd het prinsbisdom veroverd door het kanton Bern en werd het bestuur geseculariseerd.

Direct onder de paus vallende bisdommen[bewerken]

Kerkprovincie Aquileja[bewerken]

Wapen Naam Statuut Lokale na(a)me(n) Kreits Moderne
staat
Opmerkingen
Friuli Arms.svg Aquileja Patriarchaat Patrie dal Friûl
Oglejski patriarhat
Geen Vlag van Italië Italië In 1445 op het Concilie van Florence-Ferrara afgestaan aan de republiek Venetië.
Wappen Bistum Trient.png Trente Bisdom Hochstift Trient
Principato vescovile di Trento
Oostenrijkse Kreits Vlag van Italië Italië
Vlag van Oostenrijk Oostenrijk
Nuvola single chevron right.svg Zie ook: Lijst van prins-bisschoppen van Luik
Nuvola single chevron right.svg Zie ook: Lijst van bisschoppen van Hildesheim

Prins-bisschoppen in Frankrijk[bewerken]

In Frankrijk bekleedden de bisschoppen traditioneel geen wereldlijke macht, tenzij dan in de gebieden die veroverd waren op het Heilige Roomse Rijk. Wel waren er zes bisschoppen die van ambtswege een adellijke titel droegen en daardoor behoorden tot de pairs van Frankrijk. De pairie ontstond in de 12e eeuw. In 1216 werd het aantal pairs vastgesteld op 9: 6 geestelijke en 3 wereldlijke. Hoewel het aantal wereldlijke pairs sterk varieerde, bleef het aantal geestelijke pairs altijd stabiel. Aangezien Sint-Remigius in 496 Clovis gekroond had tot eerste koning van Frankrijk, kreeg de aartsbisschop van Reims de eerste plaats onder de pairs. De andere geestelijke pairs speelden ook een rol in de kroningsceremonie. In 1674 benoemde Lodewijk XIV de aartsbisschop van Parijs tot hertog van Saint-Cloud, die daarmee de zevende geestelijke pair werd.

Wapen Naam Adellijke
titel
Lokale na(a)me(n) Taak bij de kroning
Blason Archevêques de Reims.svg Aartsbisschop van Reims Hertog Archevêque-duc de Reims Hij zalft en kroont de Koning.
Blason Evêques de Laon.svg Bisschop van Laon Évêque-duc de Laon Hij draagt de Heilige Ampul met de gewijde olie om de Koning mee te zalven.
Blason ville fr Langres (Haute-Marne).svg Bisschop van Langres Évêque-duc de Langres Hij draagt de scepter van de Koning. Hij is de enige die niet onder de kerkprovincie Reims valt.
Blason Evêques de Beauvais.svg Bisschop van Beauvais Graaf Évêque-comte de Beauvais Hij draagt de mantel van de Koning.
Blason Evêques de Châlons-en-Champagne.svg Bisschop van Châlons Évêque-comte de Châlons Hij draagt de ring van de Koning.
Blason Evêques de Noyon.svg Bisschop van Noyon Évêque-comte de Noyon Hij draagt de gordel van de Koning.
Blason paris 75.svg Blason ville fr Saint-Cloud (Hauts-de-Seine).svg Aartsbisschop van Parijs, hertog van Saint-Cloud Hertog (sinds 1674) Archevêque de Paris, duc de Saint-Cloud Geen.