Schatkamer Sint-Servaasbasiliek

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Schatkamer van de Sint-Servaasbasiliek
Sint-Servaasbasiliek (Maastricht) - Schatkamer 2014.jpg
Opgericht ±1070
Locatie Keizer Karelplein 6, Maastricht
Type Religieuze kunstvoorwerpen, textilia, archeologische vondsten
Overig
Monumentstatus Rijksmonument
Website www.sintservaas.nl
Portaal  Portaalicoon   Kunst & Cultuur

De Schatkamer van de Sint-Servaasbasiliek is een museum van religieuze kunst en kunstvoorwerpen in de Basiliek van Sint-Servaas te Maastricht.

Geschiedenis kerkschat[bewerken]

De kerkschat van de Sint-Servaaskerk is in de loop van vele eeuwen ontstaan. Een van de oudste, niet meer bestaande schatten is de zogenaamde Einhardsboog, een Karolingische reliekhouder in de vorm van een triomfboog met kruis, een geschenk van Einhard, biograaf van Karel de Grote en abt van het Sint-Servaasklooster. Waarschijnlijk was Einhard ook de schenker van de zogenaamde sleutel van Sint-Servaas.[1] In de 10e eeuw verdwenen enkele relikwieën van Sint-Servaas (onder andere zijn kromstaf) naar de door Hendrik de Vogelaar nieuw gestichte Sint-Servaaskerk in Quedlinburg. In 1039 schonk keizer Hendrik III het borstkruis, dat later bekend werd als het borstkruis van Sint-Servaas. Omstreeks 1070 was de kerk al zo rijk aan schatten, dat een kanunnik (de custos) met de zorg ervoor belast werd.

Reliekentoning vanaf de dwerggalerij (uit: Blokboek van St Servaas, ±1460)
De dubbelkapel
Plattegrond schatkamer: 1.Servatiana; 2.Noodkist; 3.Archeologie; 4.Textilia; 5&6.Reliekhouders, liturgische voorwerpen

In de late Middeleeuwen nam de reliekenschat sterk toe. Tijdens de zevenjaarlijkse Heiligdomsvaarten werden de belangrijkste relieken van de kerk vanaf de dwerggalerij aan de verzamelde pelgrims op het Vrijthof getoond. Bij de reliekentoning luidden de kerkklokken en bliezen de pelgrims op hun hoorns. Vooral de toning van de zogenaamde drie hemelse doeken (die volgens de traditie om het lichaam van de dode Servaas gewikkeld waren) trok pelgrims van heinde en ver.[2]

Bij de inname van de stad door Alexander Farnese, hertog van Parma, in 1579 had de kerkschat erg te lijden van de plunderingen. De drie hemelse doeken en het borstbeeld van Sint-Servaas gingen verloren. Van 1634 tot 1654 werd de kerkschat uit veiligheidsoverwegingen overgebracht naar Luik. In 1677 stelde kapitteldeken Lipsen voor het eerst een gedetailleerde catalogus op. Na de inname van Maastricht door de Fransen in 1794, kreeg het kapittel van Sint-Servaas zware oorlogsschattingen opgelegd, waardoor een groot deel van de kerkschat moest worden omgesmolten in gouden en zilveren baren. Enkele belangrijke stukken waren door de kanunniken in veiligheid gebracht, maar een deel daarvan is nooit teruggevonden en verdween naar buitenlandse musea en bibliotheken, zoals de Koninklijke Bibliotheek[3] in Den Haag, de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis[4] te Brussel, het Louvre[5] en het Petit Palais[6] in Parijs, de Alte Pinakothek[7] in München, het Kunstgewerbemuseum[8] in Berlijn, het Museum für Kunst und Gewerbe[9] in Hamburg, het Victoria and Albert Museum[10] in Londen en het Metropolitan Museum of Art[11] in New York. De huidige schat van de Sint-Servaasbasiliek, rijk als deze is, is om die reden slechts een fractie van wat het ooit was.

Een belangrijk keerpunt in de herwaardering van de kerkschat was de publicatie van een studie van de Akense kanunnik Franz Bock en de Roermondse kanunnik Michaël Willemsen uit 1872.[12]

Huisvesting[bewerken]

De schat van de Sint-Servaaskerk was al in 1340 in een donkere, overwelfde ruimte op de benedenverdieping van de zogenaamde dubbelkapel ondergebracht, waar de relieken in kasten werden bewaard. De dubbelkapel, ook wel stiftskapel genoemd, werd in de 11e eeuw in het verlengde van de noordelijke transeptarm gebouwd en was alleen toegankelijk vanuit de kloostergangen. De dubbelkapel lijkt door de eeuwen heen de vaste locatie van de schatkamer te zijn gebleven. In 1873 verhuisde de schatkamer naar de door Cuypers gerestaureerde voormalige kapittelschool in de westelijke kruisgang; in 1895 naar de even verderop gelegen voormalige refter, die vanaf dat moment werd aangeduid als 'heiligdommenkapel'. In 1930 werd de heiligdommenkapel met een extra ruimte aan de noordkant uitgebreid.

Na restauratie van de historische dubbelkapel werd de schatkamer in 1982 verplaatst naar de oorspronkelijke locatie. De huidige schatkamer bevindt zich op de beide verdiepingen van de dubbelkapel, plus een extra zijruimte op elke etage. De ingang bevindt zich in de oostelijke kloostergang, die vanaf het Keizer Karelplein toegang biedt tot kerk en schatkamer. Via enkele treetjes naar beneden betreedt men de gewelfde ruimte van de benedenkapel, waar zich de kostbaarste schatten bevinden. De bovenkapel is bereikbaar via een trap in de zijruimte. In de voorruimte van de benedenkapel bevindt zich een trap naar de kelder, waar restanten van een ouder kerkgebouw zichtbaar zijn gemaakt.

Collecties[bewerken]

De schat van de Sint-Servaasbasiliek bestaat traditioneel uit vier afdelingen: 1. de Servatiana: delen van de schat die betrekking hebben op het leven van Sint-Servaas; 2. relieken en reliekhouders; 3. liturgische voorwerpen en 4. de textielschat. Het museum bezit tevens een collectie schilderijen, prenten en beeldhouwwerken, maar deze maken geen deel uit van de historische kerkschat. Tevens worden in een deel van de schatkamer archeologische vondsten tentoongesteld.

Servatiana[bewerken]

De voornaamste voorwerpen in de schatkamer die in verband worden gebracht met het leven van de Heilige Servatius zijn:

  • de zogenaamde 'sleutel van Sint-Servaas', gegoten zilveren siersleutel uit begin 9e eeuw, vanaf de Middeleeuwen het vaste attribuut van de heilige en kenteken van het kapittel;[13]
Nuvola single chevron right.svg Zie Sleutel van Sint-Servaas voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
  • het zogenaamde 'borstkruis van Sint-Servaas', houten reliekenkruis, gevat in goud en zilver en met email en edelstenen versierd, met een ivoren corpus, waarschijnlijk uit de eerste helft van de 11e eeuw;[14]
Nuvola single chevron right.svg Zie Borstkruis van Sint-Servaas voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
  • het draagaltaar van Sint-Servaas, bestaande uit serpentijnsteen met zilverbeslag (12e eeuw);[15]
  • de drinknap van Sint-Servaas, Romeins millifioriglas (1e eeuw), met bijbehorende zilveren ananasbeker (17e eeuw);[16]
  • de reiskelk en pateen van Sint-Servaas, zilver (13e eeuw);[17]
  • de pelgrimsstaf van Sint-Servaas, houten staf met zilverbeslag en bewerkte ivoren kruk (9e eeuw);[18]
  • de kromstaf van Sint-Servaas, houten bisschopsstaf met krul van ivoor en zilver (12e eeuw). Deze verving de oorspronkelijke kromstaf, die in de 10e eeuw aan Quedlinburg was afgestaan;[19]
  • het zegel van Sint-Servaas, bewerkte bloedsteen in zilveren vatting (13e-15e eeuw).[20]

Relieken en reliekhouders[bewerken]

De voornaamste reliekhouders in de kerkschat, de 'Noodkist' en het borstbeeld van Sint-Servaas, bevinden zich in het oostelijk deel van de benedenkapel. In de bovenkapel bevindt zich het patriarchaal kruis en een grote aantal reliekhouders in de vorm van hoofden, armen en voeten, ostensoria, tafelreliekhouders, ivoren reliekenkistjes, reliekhoorns en bewerkte struisvogeleieren en kokosnoten.

  • de 'Noodkist', het rijk versierde reliekschrijn van Sint-Servaas, het pronkstonk van de schatkamer. Oorspronkelijk bevatte de kist de relieken van Servatius en enkele andere Maastrichtse en Tongerse bisschoppen. De kist is van hout, bekleed met reliëfs van verguld koper. Het iconografisch programma van de reliëfs is ontleend aan het Nieuwe Testament. De vier bijbehorende pendanten bevinden zich tegenwoordig in een museum in Brussel;
Nuvola single chevron right.svg Zie Noodkist voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
  • het verguld zilveren borstbeeld van Sint-Servaas, geschonken door de hertog van Parma na de inname van Maastricht in 1579, waarbij het oorspronkelijke borstbeeld grotendeels verloren ging. De acht bewerkte zilveren plaquettes met scènes uit het leven van de heilige, afkomstig van het oorspronkelijke beeld, bevinden zich in Hamburg. Een deel van de schedel van de heilige zou zich nog steeds in het beeld bevinden;
Nuvola single chevron right.svg Zie Borstbeeld van Sint-Servaas voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
  • Een ander pronkstuk van de schatkamer is een 73 cm hoge zilveren patriarchaal kruis met relieken van het Heilig Kruis, waarvan de voet rond 1490 werd vervaardigd door de Maastrichtse zilversmid Meester Ulrich Peters. Het kruis zelf is waarschijnlijk ouder.
Nuvola single chevron right.svg Zie Patriarchaal kruis (Maastricht) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
  • Verder kunnen genoemd worden: enkele reliekdoosjes met emaille uit Limoges (12e/13e eeuw), een verzameling reliekhoorns en -kistjes van ivoor (13e/14e eeuw), een aantal runder- of oeroshoorns met zilverbeslag (14e/15e eeuw), een vijftal reliektafels van verguld koper (14e eeuw), drie zilveren reliekbustes van Johannes de Doper en van de heiligen Livinus en Lambertus (alle 14e eeuw), de zilveren reliekarm van de heilige Thomas (ca. 1450), een groot aantal 19e- en 20e-eeuwse koperen reliekhouders en een aantal bijzondere reliekhouders in de vorm van een struisvogel- of casuariusei (14e/15e eeuw) en een rijkversierde kokosnoot (17e eeuw).

Liturgische voorwerpen[bewerken]

Dit is het deel van de kerkschat dat het meest geleden heeft onder de secularisering tijdens de Franse tijd. Veel gouden en zilveren voorwerpen werden toen omgesmolten om aan de heffingen te voldoen, die aan het kapittel waren opgelegd. Toch bleven nog enkele voorwerpen uit de middeleeuwen en relatief veel kelken en monstransen uit de baroktijd bewaard.

Textielschat[bewerken]

Ondanks het feit dat de drie hemelse doeken in 1579 verloren gingen, geldt de middeleeuwse textielschat van de Sint-Servaaskerk als één van de belangrijkste ter wereld.[21] Van 1989-1991 werd de schat kosteloos gerestaureerd, geconserveerd en gedocumenteerd door specialisten van de Zwitserse Abegg-Stiftung[22] in Riggisberg. In het deel van de bovenkapel waar de textielschat is tentoongesteld bevindt zich een plaquette waarop het bestuur van de basiliek en de schatkamer hun erkentelijkheid uitdrukken. Dit gedeelte van de schatkamer is deels verduisterd om de kwetsbare stoffen te beschermen. Tot de topstukken behoren de zogenaamde albe van Sint-Servaas (afkomstig uit de Noodkist)[23] en het kleed van Monulfus.[24] Verder tal van vroeg-middeleeuwse zijden stoffragmenten uit Constantinopel,[25] Egypte[26] en Centraal-Azië[27] en diverse middeleeuwse stoffen uit het Maas-Rijngebied,[28] Spanje,[29] Italië[30] en het Midden-Oosten.[31]

Kunstcollectie[bewerken]

De kunstcollectie van de Schatkamer van Sint-Servaas bestaat uit een bescheiden verzameling schilderijen, etsen en gravures, boeken met illuminaties, houtsnijwerk, stenen beelden, ivoorkunst, emaillekunst en edelsmeedkunst. Een waardevol schilderij van het Vera Icon van een onbekende 15e-eeuwse schilder, verdween in de Franse tijd uit de schatkamer en bevindt zich thans in de Alte Pinakothek in München.[32] De collectie in de schatkamer vormt in feite één geheel met de schilderijen en beelden, die zich elders in de kerk bevinden.

Archeologie[bewerken]

In 1981-82 vonden archeologische opgravingen plaats onder de dubbelkapel (de huidige schatkamer). Onder de vloer van het op de begane grond gelegen Sacrarium inferior werden graven van proosten en kanunniken gevonden. Het oudste grafschrift dateerde uit 1296. Tevens werd muurwerk ontdekt van wat aanvankelijk een 12-hoekige centraalbouw leek.[33] Later bleek dit muurwerk te behoren tot de laat-10e of vroeg-11e-eeuwse kerk, waarvan de transepten veelhoekige beëindigingen hadden.[34] Resten van deze opgravingen zijn in de kelder onder de schatkamer te bezichtigen. Ook bevindt zich in de schatkamer een verzameling archeologische vondsten, die afkomstig zijn uit andere delen van de kerk of de onmiddellijke omgeving. Door ruimtegebrek is een deel van de archeologische vondsten ondergebracht in een lapidarium in de oostcrypte van de kerk. Een belangrijke recente vondst bleek het grafkruis van Humbertus, dat een betrouwbare bron is voor de bouwgeschiedenis van de kerk. Humbertus stierf in 1086 en kreeg het loden grafkruis met uitgebreide tekst mee in zijn graftombe, midden in de kerk. Humbertus was proost van het St-Lambertuskapittel in Luik en van het St-Servaaskapittel in Maastricht. Onder zijn bewind werd onder andere de dubbelkapel gebouwd.

Trivia[bewerken]

  • Volgens de 11e-eeuwse Franse Benedictijn en schrijver van de Servaaslegende Jocundus, ontvreemde de latere koningin Gerberga van Saksen bij een bezoek aan de Sint-Servaaskerk een fraai kleed uit de kerkschat. Jocundus had klaarblijkelijk een hekel aan Gerberga, want hij stelde haar ook verantwoordelijk voor het opstoken van haar man Giselbert II tegen haar broer Otto de Grote, wat uiteindelijk leidde tot de ondergang van Giselbert.[35]
  • In 1614 bood de 22-jarige Fransman Jacques de Bruneau de schatkamer een gouden ketting aan, waarbij hij als tegenprestatie een bijdrage in zijn levensonderhoud vroeg. De beherende kapelaan bood hem 128 gulden. Nog diezelfde dag werd ontdekt dat de ketting van minderwaardig metaal was. De Bruneau werd opgepakt, veroordeeld, aan de schandpaal gezet, gegeseld en gebrandmerkt en daarna de stad uitgezet.[36]
  • Volgens een hardnekkig gerucht zou al sinds het Beleg van Maastricht (1579) ergens in of rondom de Sint-Servaaskerk een schat begraven zijn. Van 1810-16 ondernam de schatgraver Willem Heck talloze pogingen om deze schat op te graven. Uit het feit dat Heck in 1820 berooid stierf, kan worden afgeleid dat hij niets gevonden heeft.[37]

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]

Bronnen

  • Koldeweij, A.M., Der gude Sente Servas. Assen/Maastricht, 1985
  • Koldeweij, A.M. en P.M.L. van Vlijmen (red.), Schatkamers uit het Zuiden. Utrecht, 1985
  • Kroos, R., Der Schrein des heiligen Servatius in Maastricht und die vier zugehörigen Reliquiare in Brüssel. München, 1985
  • Panhuysen, T., 'Sleutelfiguren uit de vroegste geschiedenis van de Sint-Servaasabdij van Maastricht'. In: Publications (PSHAL #147), 2011, pp. 9-62
  • Stauffer, A., Die mittelalterlichen Textilien von St. Servatius in Maastricht. Bern, 1991
  • Tagage, S. & diverse fotografen, Kunstschatten uit de St.-Servaas. Maastricht, 1976
  • Ubachs, P.J.H. en I.M.H. Evers, Historische Encyclopedie Maastricht. Zutphen, 2005

Referenties

  1. Panhuysen, p. 37 e.v.
  2. Koldeweij, pp.197-207, 263
  3. Bedoeld wordt het zogenaamde Edenboek van Sint-Servaas (15e eeuw) → Koldeweij/Van Vlijmen, pp. 150-152
  4. Bedoeld worden de vier verguld koperen pendanten behorende bij de Noodkist (12e eeuw) en de zogenaamde Hoorn van Sint-Servaas, een 78cm lange reliekhoorn van olifantstand (11e/12e eeuw) → Kroos, pp. 242-251 en Koldeweij, pp. 247-258
  5. Bedoeld worden de gouden doos behorende bij het Edenboek (11e eeuw) en een fragment van de Dioscurenstof (7e/8e eeuw) → Koldeweij/Van Vlijmen, p. 151 en Stauffer, p. 50
  6. Bedoeld worden de twee triptiekjes met Heilig Kruis relikwieën (12e eeuw) → Kroos, p. 57
  7. Bedoeld wordt het zogenaamde Vera Icon, een geschilderd portret van Christus in de trant van Jan van Eyck (15e eeuw) → Koldeweij/Van Vlijmen, pp. 156-158
  8. Bedoeld wordt een fragment van de Dioscurenstof (7e/8e eeuw) → Stauffer, p.50
  9. Bedoeld worden de acht zilveren reliëfs afkomstig van het originele borstbeeld van Sint-Servaas (15e eeuw) → Koldeweij, pp. 65-66, 154-156
  10. Bedoeld wordt een bronzen object met de afbeelding van een Kruisafneming (±1150) → Collectie V&A, Londen
  11. Bedoeld wordt een fragment van de Dioscurenstof (7e/8e eeuw) → Stauffer, p. 50
  12. Bock, F., en M. Willemsen, Die mittelalterlichen Kunst- und Reliquienschätze zu Maestricht. Keulen/Neuss, 1872
  13. Koldeweij, pp. 61-131
  14. Koldeweij, pp. 173-196
  15. Koldeweij, pp. 239-243
  16. Koldeweij, pp. 219-239
  17. Koldeweij, pp. 207-219
  18. Koldeweij, pp. 145-161
  19. Koldeweij, pp. 132-144
  20. Koldeweij, pp. 243-247
  21. Hans Christoph Ackermann (1991): "Diese Sammlung von Reliquienstoffen gehört zu den bedeutendsten Gruppen mittelalterlicher Textilien." (Stauffer, p.7)
  22. Zie Duitse wikipedia: Abegg-Stiftung
  23. Stauffer, catalogusnr. 7A
  24. Stauffer, catalogusnr. 96
  25. Stauffer, catalogusnrs. 1, 2, 10-14, 35-49
  26. Stauffer, catalogusnrs. 28, 32, 33
  27. Stauffer, catalogusnrs. 3, 6, 8, 23-26, 30, 34, 53-57, 64, 106-110, 122, 151
  28. Stauffer, catalogusnrs. 100-105, 112, 114, 132, 134, 140
  29. Stauffer, catalogusnrs. 50, 51, 58, 59, 65-91, 96-99, 120, 121
  30. Stauffer, catalogusnrs. 16, 111, 113, 115-119, 123-129, 131
  31. Stauffer, catalogusnrs. 9, 27, 29, 31
  32. Koldeweij/Van Vlijmen, pp. 156-158
  33. De Sint Servaas (tweemaandelijks restauratiebulletin), 1982-1, pp. 5-7
  34. E. den Hartog, Romanesque Sculpture in Maastricht. Maastricht, 2002, p. 6
  35. M. van Heyst, 'Enkele aantekeningen over Giselbert II'. In: De Sint Servaas (tweemaandelijkse restauratie-informatie bulletin), februari 1987, pp. 251-252.
  36. I. Evers, 'Een "gouden" ketting voor Sint Servaas'. In: De Sint Servaas (tweemaandelijkse restauratie-informatie bulletin), april 1983, p. 67.
  37. R. de La Haye, 'Willem Heck en zijn schatgraverij in de Sint-Servaas'. In: De Sint Servaas (tweemaandelijkse restauratie-informatie bulletin), augustus 1985, pp. 173-175.