Schermersoproer

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Schermersoproer
Onderdeel van de Tachtigjarige Oorlog
Jan van Diepenbeeck. Het Schermersoproer te 's-Hertogenbosch in 1579. (ca. 1600). Noordbrabants Museum.
Jan van Diepenbeeck. Het Schermersoproer te 's-Hertogenbosch in 1579. (ca. 1600). Noordbrabants Museum.
Datum 1 juli 1579
Locatie 's-Hertogenbosch
Resultaat Katholieke Bosschenaren verjagen de protestantse Bosschenaren
Strijdende partijen
Prinsenvlag.svg Protestantse Bosschenaren Flag of Cross of Burgundy.svg Katholieke Bosschenaren
Commandanten
Henricus Agylaeus[1]

Het Schermersoproer was een gevecht in 's-Hertogenbosch op 1 juli 1579, tijdens de Tachtigjarige Oorlog. Katholieke en protestantse Bossche burgers raakten met elkaar slaags op de Bossche Markt.

Aanleiding[bewerken]

In de stad 's-Hertogenbosch heerste de protestantse en katholieke bevolking al langere tijd op gespannen voet met elkaar. Toen het Bossche stadsbestuur vernam dat Maastricht in de handen van Alexander Farnese was gevallen wilden zij het schermersgilde er op uitsturen om alle kerkklokken in de Meierij mee te nemen naar Den Bosch, zodat ze de klokken konden omsmelten tot geschut.

Toen de Bossche predikant Henricus Agylaeus dit nieuws vernam ging hij naar de stadshuis toe en wist het bestuur zo ver te krijgen dat men toch voor de Unie van Utrecht koos en daarmee de hulp van stadhouder Willem van Oranje. Het stadsbestuur willigde de eis van Agylaeus in, hoewel men al gekozen had voor Atrecht.[2]

Schermersoproer[bewerken]

De beslissing van het stadsbestuur werd kenbaar gemaakt aan het Bossche publiek dat zich op de Markt bevond. Er bevonden zich echter katholieke gildes op het plein die het niet met deze beslissing eens waren. Eén van hen wilde verhaal gaan halen bij het stadsbestuur, maar onderweg naar het stadshuis loste één van zijn mannen een schot richting het schermersgilde. Hierop ontbrandde de strijd. Maar liefst 42 doden en 120 gewonden vielen op de Bossche Markt tijdens een treffen tussen calvinisten van het schermersgilde en "Spaansgezinde" katholieken. De protestanten onder leiding van Henricus Agylaeus, verloren de slag.

Nasleep[bewerken]

Een dag later zond het stadsbestuur een koerier er op uit om het nieuws over Maastricht te verifiëren. De koerier bevestigde het nieuws. Door de angst van de eventuele Spaanse opmars naar Den Bosch gaf het stadsbestuur de gelegenheid de bevolking weg te trekken naar het noorden van de Nederlanden. Ook bood men die vertrok de gelegenheid om weer terug te keren. Hierop vertrokken de calvinisten massaal uit de stad, naar schatting was dit 20% van de stadsbevolking. Met hen vertrok ook de calvinistische elite van de stad en daarmee kregen de katholieken het heft in handen en vroegen steun aan Alexander Farnese, de landvoogd namens koning Filips II. Hierdoor werd 's-Hertogenbosch één van de weinige Nederlandstalige steden die zich niet aansloten bij de Unie van Utrecht.

Daarna is 's-Hertogenbosch eenmaal door Filips van Hohenlohe-Neuenstein en maar liefst vijfmaal door Maurits van Nassau aangevallen, maar telkens tevergeefs. Pas vijftig jaar later, in 1629, werd 's-Hertogenbosch belegerd en ingenomen door Frederik Hendrik van Oranje, waarna ze eeuwenlang een ondergeschikte positie in zou nemen als hoofdstad van het generaliteitsland Staats-Brabant. Tegen die tijd was de contrareformatie echter geslaagd, en latere protestantiseringspogingen hebben weinig meer uitgehaald.

In herinneringscultuur[bewerken]

  • Het Noordbrabants Museum beschikt over een schilderij van Jan van Diepenbeeck van omstreeks 1600, dat als een soort stripverhaal te lezen is en verhaalt wat op 1 juli 1579 gebeurde.
  • Herman Voicht van Oudheusden, medewerker van de bisschoppelijke rechtbank, schreef een ooggetuigenverslag dat is opgenomen in Vruchten van de goede en de slechte boom, een werk dat onlangs uit het Latijn is vertaald en in boekvorm verschenen. Van Oudheusden zag met lede ogen aan hoe de calvinisten steeds verder opdrongen en het de katholieken steeds lastiger maakten. De katholieke overwinning werd dan ook door velen, de verslaggever inbegrepen, bejubeld, hoewel ook aan die zijde slachtoffers vielen.
Bronnen, noten en/of referenties
  • J.A.M. Hoekx, G. Hopstaken, A.M. van Lith-Droogleever Fortuijn, J.G.M. Sanders (bezorgers); 'Vruchten van de goede en de slechte boom'. De kroniek van Heyman Voicht van Oudheusden over de godsdiensttwisten in zijn stad 's-Hertogenbosch en in Breda, 1577-1581; Tilia Levis Den Dungen, 2008, ISBN/EAN 8789080987296
  • P.Th.J. Kuijer: 's-Hertogenbosch, stad in het Hertogdom Brabant ca. 1185 – 1629, Waanders Uitgevers, Zwolle, 1997
  • Ooggetuige van het Schermersoproer, Brabants Dagblad, 29 januari 2008
Eerste opstand:
(1567-1570)
Valencijn · Wattrelos · Lannoy · Oosterweel · Eerste invasie (Dalheim · Heiligerlee · Groningen · Eems · Jemmingen · Geldenaken · Loevestein)
Tweede opstand:
(1572-1576)
Den Briel · Vlissingen · Tweede invasie (Valencijn · Bergen · Saint-Ghislain · Roermond · Diest · Leuven · Mechelen · Dendermonde · Zutphen · Bredevoort · Zwolle · Kampen · Steenwijk) · Oudenaarde · Stavoren · Dokkum · Don Frederiks veldtocht (Mechelen · Diest · Roermond · Zutphen · Naarden · Geertruidenberg · Haarlem · Diemen · Alkmaar) · Vlissingen · Borsele · Zuiderzee · Alkmaar · Leiden · Reimerswaal · Derde invasie · Mookerheide · Lillo · Zoetermeer · Buren · Oudewater · Schoonhoven · Krimpen aan de Lek · Woerden · Bommenede · Zierikzee · Muiden · Aalst · Slag bij Vissenaken · Maastricht · Antwerpen · Spanjaardenkasteel (Gent)
Algemene opstand:
(1576-1578)
Utrecht · Steenbergen · Breda · Amsterdam · Gembloers · Zichem · Beleg van Limburg · Inname van Dalhem · Nijvel · Kampen · Rijmenam · Aarschot · Deventer
Parma's negen jaren:
(1579-1588)
Maastricht · 's-Hertogenbosch · Baasrode · Kortrijk · Delfzijl · Oldenzaal · Groningen · Mechelen · Zwolle · Hardenbergerheide · Coevorden · Halle · Steenwijk · Kamerijk · Doornik · Noordhorn · Breda · Aalst · Oudenaarde · Punta Delgada · Lochem · Eindhoven · Gent · Aalst · Terborg · Antwerpen · Zutphen · Kouwensteinsedijk (Antwerpen) · Amerongen · IJsseloord · Boksum · Axel · Neuss · Rijnberk · Grave · Zutphen · Warnsveld · Venlo · Sluis · Bergen op Zoom · Grevelingen
Maurits' tien jaren:
(1589-1599)
Zoutkamp · Breda · Steenbergen · Veldtocht van 1591 (Zutphen · Deventer · Delfzijl · Knodsenburg · Hulst · Nijmegen) · Steenwijk · Coevorden · Luxemburg · Geertruidenberg · Coevorden · Groningen · Hoei · Grol · Calais · Hulst · Veldtocht van 1597 (Turnhout · Venlo · Rijnberk · Meurs · Grol · Bredevoort · Enschede · Ootmarsum · Oldenzaal · Lingen · Rijnberk · Zaltbommel)
Elf jaren strijd:
(1600-1607)
Nieuwpoort · Rijnberk · Oostende · Sluis · Spinola 1605-1606 (Oldenzaal · Lingen · Bergen op Zoom · Mülheim · Wachtendonk · Kasteel Krakau · Bredevoort · Berkumerbrug · Grol · Rijnberk · Lochem · Grol · Gibraltar
Twaalfjarig Bestand:
(1609-1621)
Gulik-Kleefse Successieoorlog (Gulik) · Wezel · Antwerpen
Eindstrijd:
(1621-1647)
Gulik · Steenbergen · Bergen op Zoom · Veluwe · Breda · Oldenzaal · Grol · Baai van Matanzas · 's-Hertogenbosch · Veluwe · Wesel · Veldtocht langs de Maas (Venlo · Roermond · Maastricht) · Rijnberk · Philippine · Tienen · Schenkenschans · Breda · Venlo · Kallo · Duins · Sint-Vincent · Hulst · Antwerpen · Venlo · Puerto de Cavite