Buurtspoorwegen van de provincie West-Vlaanderen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Buurtspoorwegen van de provincie West-Vlaanderen, stand 1940 voor de lijnen en de spoorwegen

De Nationale Maatschappij van Buurtspoorwegen was georganiseerd in regionale groepen die een grote zelfstandigheid en eigen beleid hadden. Oorspronkelijk waren alle lijnen in de provincie geëxploiteerd door pachters die hun eigen lijnen, stelplaats en organisatie hadden. De NMVB heeft bij de overname van de concessies, de pachter organisatie niet veranderd. De lijnen aan de kust zijn nog tot na de Tweede Wereldoorlog door een pachter geëxploiteerd. Hierdoor kent de NMVB in de provincie 4 groepen:

  • Groep Zwevezele (Brugge): de lijnen rond Brugge + Tielt, Roeselare, Hooglede. Pachter NWV: NM tot Uitbating van den Buurtspoorwegen van het Noorden van West-Vlaanderen
  • Groep Kortrijk: lijnen rond Kortrijk en het Zuiden. Pachter: SA Intercommunale de Courtrai
  • Groep van de kust: de kustlijn inclusief de lijn naar Brugge. Pachter SELVOP: SA pour l'Exploitation des Lignes Vicinaux d'Ostende et des Plages belges
  • Groep Diksmuide: lijnen rond Diksmuide en in de Westhoek. Pachter: NM voor de Uitbating van den Buurtspoorwegen van de Omtrek Diksmuide - Yper

Eerste Wereldoorlog[bewerken | brontekst bewerken]

Tijdens de Eerste Wereldoorlog waren alle spoorlijnen die door de frontlinie liepen vernietigd. Beide legers gebruikten de buurtspoorwegen voor de bevoorrading van het front en bouwden vele aanvullende lijnen. (Blauwe lijnen op de kaart) De hiervoor benodigde rails werden door het Duitse leger bemachtigd door talrijke buurtspoorweglijnen in België op te breken. Deze tijdelijke lijnen bij het front zijn na de oorlog opgebroken en de oorspronkelijke lijnen zijn hersteld.

Geëlektrificeerde lijnen[bewerken | brontekst bewerken]

Een rit met een NMVB-tram. Er zijn nog een aantal oude trams beschikbaar voor speciale ritten op de Kustlijn.

De huidige kustlijn die geëxploiteerd wordt door De Lijn is qua route weinig veranderd ten opzichte van de buurtspoorwegentijd. De kustlijn is de samenvoeging van twee lijnen:

  • 1 Oostende (Marie-Joséplaats) – Bredene-aan-Zee - De HaanBlankenbergeHeistKnokke (Station) – Knokke (Het Zoute). (Oorspronkelijk ging deze lijn via Bredene-dorp)(lijn 1 doorstreept) De lijn is vanaf ca.30 juni 1967 beperkt tot het station. De Knokke stadsdienst en speciale ritten reden door tot de grens (zie stadslijnen Knokke).
  • 2 Oostende (Station) – Middelkerke BadNieuwpoortKoksijde BadDe Panne (Dijk). Onder "De Lijn" is de lijn in 1998 verlengd tot Adinkerke station, over ongeveer dezelfde route als de vroegere stadslijn 21 van De Panne.[1] Bij Nieuwpoort-Bad is in 1986 een nieuw traject in dienst genomen (verder van het strand af)

Pas op 1 augustus 1929 is de hele kustlijn geëlektrificeerd op de huidige route.[2][3] Een jaar later op 22 april 1927, wordt de kustlijn verpacht aan de "Société pour l'Exploitation des Lignes Vicinales d'Ostende et des Plages belges" (SELVOP) een dochtermaatschappij van de Empain holding. Op 1 januari 1956 is de pacht beëindigd en heeft de NMVB de kustlijn weer in eigen beheer genomen.

Opgebroken lijnen
( ) = Gemeenschappelijk met andere lijnen. De vermelde lijnnummers zijn de laatst gebruikte lijnnummer voor het volledig traject.[4]

Stadstram lijn 2 in Brugge in de Noordzandstraat richting Grote Markt in 1920. Later rijdt deze lijn niet meer langs de Markt
Tram in Knokke-Zoute (postkaart van 1921)
  • Knokke
    • 10 (Brugge (Station) – Smedenpoort) – EzelpoortWarandebrugDudzeleWestkapelle – (Knokke (Station) – Het Zoute) Eerst had deze lijn het nummer 21.
    • 12 (Heist – Knokke) – Elizabethlaan – Het Zoute – Oosthoek (Siska). Lijn 1 (de kustlijn) rijdt langs het station.
    • 13(Knokke station - Oosthoek/Siska.)(zomerlijn)
    • 14 (Knokke (Station) – Westkapelle) – Sluis (Nederland). Ook deze lijn had eerst lijnnummer 21.
    • H (Het Zoute – Oosthoek (Siska)) – Retranchement (Nederland). Heeft wel reguliere dienst gehad, in de zomers 1929-1939.[5] 'H' is een administratief lijnnummer.(Holland)
    • In Zeebrugge was er een aftakking van kustlijn van (Vaart) naar (Havenhoofd)(goederentrams)(sedert 1948 was er alleen nog een keer driehoek van over)(die er in 1966 nog was)
Tramlijn D in Kortrijk in de Rijselsestraat op 24 mei 1956.
  • stadslijnen Oostende
    • 3 heen: (Marie-Joséplaats – Station Oostende – Voorhaven – Militair Hospitaal); terug: Militair Hospitaal – Vuurtoren – Voorhaven (daarna heenroute).
    • 4 (Marie-Joséplaats – Station Oostende – Voorhaven) – Sas Slijkens Nukkersstraat.
    • Onder lijnnummer "1" Sas SlijkensBredene-Dorp – KlemskerkeDe Haan). Deze lijn, de eerste lijn tussen Oostende en De Haan, was een alternatieve route voor de kustlijn (Tramlijn 1) , reed dezelfde route als lijn 4 tot in Sas Slijkens,en bestond tussen 1886 en 1956. Er was ook nog een lijn Bredene-Dorp – Renbaan – Bredene-aan-Zee. Alleen voor bezoekers van de toenmalige renbaan. Geen foto bekend. In gebruik van ca. 1923 tot 1939, laatste deel verwijderd in 1949.
    • 5/6 Stene (alleen lijn 6) – Elizabethlaan – Klein Parijs – Kursaal – Kaaistation – Zeedijk – Klein Parijs - Mariakerke-Bad – Mariakerke-Dorp (alleen lijn 6). (De lijn kruist zichzelf in Klein Parijs)
  • Westhoek
    • 7 (De Panne (Dijk) – Koksijde-Bad) – Koksijde-Dorp – Veurne
    • 9 (Veurne – Koksijde-Dorp) – Oostduinkerke-Dorp – Oostduinkerke-Bad
    • 20 De Panne (Dijk) – OosthoekVeurne
    • 21 De Panne (centrum) – Station De Panne (Adinkerke)
      Bijna dezelfde route als de huidige lijn, alleen vertrok de oude lijn vanaf het centrum van De Panne, reed door het centrum, en reed niet achterlangs de bebouwing bij Moeder Lambik en bij Plopsaland langs. De oude lijn lag met enkelspoor gewoon naast de weg. De oude lijn was vroeger een paardentramlijn met een spoorbreedte van 600 mm. Na een periode van stoom- en dieseltractie wordt de lijn omgebouwd naar meterspoor, geëlektrificeerd en vanaf 25 juni 1932 overgenomen door de NMVB . In de jaren 30 heeft deze lijn eerst lijnnr. 13, en daarna 14. [7] De opbergruimte voor het smalspoor bestaat in 2019 nog, maar is na allerlei functies nu buiten gebruik.[8]

Niet geëlektrificeerde lijnen[bewerken | brontekst bewerken]

(lijnnummers uit het spoorboek)[9]

dieseltram gebruikt op niet elektrische lijnen te Koekelare (eigen waarneming)

Rond Brugge

Rond Kortrijk

Bij de kust lijn

Westhoek

Stoomtram bij Veurne station
Start van eigen bedding richting Leffinge. Nu een fietspad.

Eerste/Laatste buurttram in de provincie[bewerken | brontekst bewerken]

Op 5 juli 1885 is de eerste buurtspoorweglijn in België geopend van Oostende (Keizerskaai) naar Middelkerke-Dorp. Vervolgens is de hele lijn, langs de dorpen, naar Nieuwpoort is geopend op 15 juli 1885.[12] De laatste opheffing is op 30 juni 1967[13] wanneer de kustlijn ingekort wordt van Het Zoute tot het station van Knokke.

  • Nadat op 31 juli 1951 de laatste stadslijn van Brugge verbust werd, wordt op 29 september 1956 ook de lijn Knokke - Brugge opgeheven.
  • Op 25 mei 1963 wordt Moeskroen - Kortrijk, de laatste elektrische buurtspoorlijn rond Kortrijk opgeheven.
  • Op 2 juni 1956 worden de laatste stadslijnen van Oostende verbust. Kort daarna, op 17 juni 1956, wordt de route Oostende - Den Haan langs Bredene-dorp opgeheven.
  • Op 5 september 1954 worden de laatste tramlijnen in de Westhoek (behalve de kustlijn) opgeheven.
  • De lokale tramlijnen in Knokke (naar Oosthoek Siska en de lijnen via de Elizabethlaan) worden op 30 juni 1951 opgeheven.

De laatste niet-elektrische tramlijn waar reizigerstrams reden is op de lijn (Kortrijk) Bissegem - Moorsele (Geluwe). Op 21 mei 1955 is daar de reizigersdienst opgeheven.

Stelplaatsen in de provincie[bewerken | brontekst bewerken]

Vroegere tramstelplaats in Diksmuide nu in gebruik als busstelplaats.
  • Aarsele, Assebroek (in Brugge, werkplaats voor alle diensten)
  • Beveren a/d IJzer, Blankenberge, Brugge
  • De Panne, Diksmuide (Werkplaats stoomdienst)
  • Geluwe
  • Heist
  • Ieper
  • Knokke, Koekelare
  • Koksijde
  • Kortrijk (bij Menenpoort)
  • Leke
  • Moeskroen
  • Oostende (werkplaats voor alle diensten)
  • Poperinge
  • Roeselare
  • Steenwerck (Frankrijk), Stene
  • Tielt
  • Veurne
  • Waasten, Wevelgem
  • Zwevezele

NMVB in de andere provincies[bewerken | brontekst bewerken]

Externe links[bewerken | brontekst bewerken]

Referenties[bewerken | brontekst bewerken]

  1. die lijn had ook nummer 13 en 14)(te zien in boek "Allemaal de Tram op, burgers!")(uitg. Hk editions)(geen ISBN)
  2. "De Panne-Knokke, een mooi verhaal", uitg. Railmemories, 2010.
  3. Behalve zeer kleine wijzigingen zoals de route in Nieuwpoort die sinds 1986 twee straten verder van het strand af ligt. Ook gaat de route sinds 2019 niet meer door Lombardsijde-dorp.
  4. Rail Atlas Vicinal, Uitgever: Rail memories. Door Stefan Justens & Dick van der Spek
  5. bronnen:"Railatlas Vicinal, en "in het spoor van de Knokse tram", op Zwinstreek.eu, en "Dienstregeling Buurtspoorwegen Autobussen en Stoombooten 1936"(boekje)(waarin staat dat er van 1 juli tot 30 september gereden werd. Ongeveer 9 ritten per doordeweekse dag.
  6. Uitspraak van de voorzitter van de Franse AMITRAM vereniging, die een expositie organiseerde van tramgeschiedenis in de streek. Waarschijnlijk aangelegd door de Duitsers in WWI.
  7. Allemaal de tram op, burgers! De tram van de kust no. 2, door Jean Berger, uitg. Hk-editions, geen ISBN.
  8. foto in "de Tram maakte de kust",R. van Craeynest, 1985.
  9. Spoorboek zomerdienstregeling 1933
  10. "de Tram maakte de kust",door R. Van Craeynst, 1985
  11. FACS website
  12. Instappen a.u.b.!, Honderd jaar buurtspoorwegen in België
  13. Deze datum is onzeker. Anderen spreken over 1966 en 1968. Zie verder bij kusttram

8 : ⬆️boek "de Tram maakte de kust, R.van Craeynest, 1985,geen ISBN.

9 : ⬆️te zien in boek "Allemaal de Tram op,burgers !",Jean Berger, uitg. Hk-editions,geen ISBN.

Zie de categorie NMVB/SNCV van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.