Homo erectus

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Homo erectus
Fossiel voorkomen:
Vroeg- en Midden Pleistoceen
Sangiran 17
Sangiran 17
Taxonomische indeling
Rijk: Animalia (Dieren)
Stam: Chordata (Chordadieren)
Klasse: Mammalia (Zoogdieren)
Orde: Primates (Primaten)
Familie: Hominidae (Mensachtigen)
Geslacht: Homo (Mensen)
Soort
Homo erectus
(Dubois, 1892)
Holotype (Collectie Naturalis, Leiden)
Holotype (Collectie Naturalis, Leiden)
Homo erectus op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie
Zoogdieren

Homo erectus (Latijn voor 'rechtopgaande mens') is een uitgestorven mensensoort die van 1,9 miljoen tot 400.000 jaar geleden leefde.

Deze soort leefde hoofdzakelijk na Homo habilis, maar het is niet uitgesloten dat beide soorten gedurende een zekere periode tijdgenoten van elkaar waren en een onbekende gemeenschappelijke voorouder hebben.[1] Tegenwoordig worden de Afrikaanse "erectus"-vondsten echter meestal als een aparte soort beschouwd, Homo ergaster. De naam Homo erectus zou dan voorbehouden blijven aan de Aziatische tak. Europese "Homo erectus-achtige" vondsten worden nu meest als Homo antecessor dan wel Homo heidelbergensis ingedeeld.

Vondst en etymologie[bewerken]

De eerste fossielen die werden toegewezen aan Homo erectus omvatten onder meer een schedeldak. Deze mensachtige resten werden tussen 1889 en 1893 door de Nederlandse paleontoloog Eugène Dubois op Java (Indonesië) ontdekt. Zij staan bekend als de 'Javamens'. Aanvankelijk werd deze soort beschreven als Pithecanthropus erectus, of de ‘opgerichte aapmens’. Later, in 1927, werden meer fossielen gevonden in Zhoukoudian (China) door Davidson Black, de toenmalige directeur van de Medische Universiteit van Peking. Deze fossielen werden aanvankelijk beschreven als Sinanthropus pekinensis, of de ‘pekingmens’. Zij worden gedateerd op ongeveer 300.000 tot 400.000 jaar oud. Na het verzamelen en bestuderen van talrijke fossielen kwam Black tot de conclusie dat Sinanthropus zeer sterk leek op de Pithecanthropus van Dubois (veel van dit materiaal is echter verloren gegaan gedurende de Tweede Wereldoorlog). Na verdere vergelijkende studies werden beide soorten uiteindelijk in 1951 binnen eenzelfde soort geplaatst, nl. Homo erectus.

Lichaamsbouw[bewerken]

Het hersenvolume van Homo erectus evolueerde van 850 cc tot 1100 cc. Deze toename in hersenvolume ging gelijk op met een toename in lichaamslengte. De schedel wordt gekenmerkt door opvallend dikke beenderen. Het frontale vlak van het schedeldak is schuin en laag, in tegenstelling tot het rechte en hoge voorhoofd bij Homo sapiens. De neusopening, die groter is dan bij de moderne mens, is lichtjes naar voor geplaatst, wat suggereert dat bij Homo erectus voor het eerst de neus uit het gezicht steekt zoals bij latere mensensoorten ook het geval zal zijn. De onderkaak is massief en zwaar gebouwd met relatief grote tanden. De kin ontbreekt. De lengte van Homo erectus wordt geschat op 1,8 m (63 kg) voor mannelijke individuen en 1,55 m (52 kg) voor vrouwelijke individuen. Aan de bouw van de heup en de heupgewrichten is te zien dat Homo erectus een uitstekende renner moet zijn geweest.

Geografische verspreiding en migratie[bewerken]

Afrika[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie ook: Homo ergaster

Uit Afrika zijn diverse vondsten bekend die tot H. erectus gerekend werden. Zo heeft men in Ternifine (Algerije) kaken, beenderen en tanden gevonden die gedateerd worden tussen 600.000 en 700.000 jaar oud. Ook in andere Noord-Afrikaanse regio’s werden dergelijke fragmenten aangetroffen, zoals in Marokko. Bij Swartkrans, Zuid-Afrika werden fossielen gevonden die aanvankelijk werden beschreven als Telanthropus capensis. Deze vondsten werden later ook tot Homo erectus gerekend. Recentere vondsten uit Oost-Afrika worden gedateerd op 1 miljoen jaar oud.

In 1984 vond Richard Leakey in Kenia een fossiel dat bekend werd als de Turkanajongen. In eerste instantie classificeerde Leakey deze als Homo erectus. Nu men een bijna compleet skelet had, ontdekte men iets opmerkelijks. De jongen kwam wel overeen met andere Afrikaanse "erectus"-fossielen, maar niet met de zware en robuuste Homo erectus-fossielen uit Azië. Men zag dat de Afrikaanse Homo erectus-fossielen behoorlijk afweken van hun Aziatische verwanten. Er werd dus besloten de Afrikaanse variant in een aparte soort te plaatsen: Homo ergaster. Uit deze zou later Homo heidelbergensis ontstaan, de voorouder van zowel de neanderthaler als de moderne Homo sapiens.

Azië[bewerken]

Homo ergaster danwel Homo erectus wordt beschouwd als de eerste mensensoort die het Afrikaanse continent heeft verlaten.

Vondsten uit Dmanisi (Georgië) werden door sommige onderzoekers aan Homo erectus toegeschreven. Inmiddels beschouwt men deze resten echter als een nieuwe soort: Homo georgicus. Deze soort staat evolutionair tussen de oudere Homo habilis en de jongere Homo erectus.

Er zijn aanwijzingen dat Homo erectus reeds 1,8 miljoen jaar geleden in China en op Java aanwezig was. Ongeveer één miljoen jaar geleden zouden populaties, over een periode van ongeveer 25.000 jaar, tot in Oost-Azië zijn terechtgekomen, waar ook Homo erectus pekinensis is gevonden. Vanaf daar zou verdere verspreiding en soortvorming zijn opgetreden, die uiteindelijk zouden hebben geleid tot het ontstaan van de Europese mensensoorten, zoals Homo heidelbergensis en de neanderthaler. Recente ontdekkingen ontkrachten dit scenario echter en tegenwoordig gaat men ervan uit dat Homo heidelbergensis in Afrika ontstaan is.

In Oost-Azië ontwikkelde zich uit Homo erectus mogelijk ook een endemische mensensoort: Homo floresiensis met een uitermate klein postuur. Bij een lengte van ongeveer 1 meter had deze mensensoort een schedelinhoud die niet groter was dan van een chimpansee. De afstamming van Homo floresiensis is echter heel omstreden.

Homo erectus soloensis, de ondersoort die voorkwam op Java, stierf pas 15.000 tot 20.000 jaar geleden uit.[2][3]

Socialisering en ontwikkelingen[bewerken]

Homo erectus vertoonde ander gedrag dan Homo habilis. Deze laatste is wel de eerste die geassocieerd wordt met stenen werktuigen, maar H. erectus en H. ergaster vertonen specialisaties op verschillende vlakken. Bovendien is Homo erectus c.q. H. ergaster de eerste die het Afrikaanse continent verliet.

De sociale structuur van populaties van Homo erectus was vermoedelijk vrij complex. Er zijn aanwijzingen voor georganiseerde jachtpartijen. Ook kenden deze mensen een levensstijl waarbij tijdens hun trektochten vaste plaatsen werden aangehouden die het gunstigst waren gedurende de verschillende jaargetijden, en waar men steeds naar terugkeerde. Men gaat er tevens van uit dat het gebruik en de beheersing van het vuur aanwezig was bij Homo erectus. De oudste bewijzen hiervan zijn afkomstig van de Zhoukoudian-locaties, en bestaan uit verbrande beenderen en stenen, dikke lagen as en verkoold hout. Het gebruik van vuur wordt beschouwd als één van de cruciale vereisten die migratie mogelijk maakten.

De werktuigen bestonden vooral uit chopping tools. De karakteristieke vuistbijlen die gerekend worden tot de Acheuléen-cultuur van Homo ergaster komen slechts zelden voor.

Belangrijke vondsten[bewerken]

Naam Lokatie Leeftijd
Javamens (Homo erectus javanicus) Trinil 1.510.000-900.000 BP
Lantianmens (Homo erectus lantianensis) Lantian, Shaanxi 1.150.000-650.000 BP
Meganthropus (Homo erectus palaeojavanicus of Homo erectus meganthropus)[4] Sangiran
Nankingmens (Homo erectus nankinensis) Nanking 580.000-620.000 BP
Pekingmens (Homo erectus pekinensis) Zhoukoudian 750.000 BP
Solo-mens (Homo erectus soloensis) Ngandong 550.000-140.000 BP[5]
Yuanmoumens (Homo erectus yuanmouensis) Yuanmou, Yunnan 600.000-500.000 BP

Meer afbeeldingen[bewerken]

Voorlopers en oude verwanten van de mens
Fossiel voorkomen Geslacht(engroep) Soorten
7 - 4,4 Ma Sahelanthropus Sahelanthropus tchadensis
Praeanthropus Praeanthropus tugenensis
Ardipithecus Ardipithecus ramidus · Ardipithecus kadabba
4,3 - 2 Ma Australopithecus A. anamensis · A. afarensis · A. bahrelghazali · A. africanus · A. garhi · A. sediba
3,5 Ma Kenyanthropus Kenyanthropus platyops
2,5 - 1 Ma Paranthropus P. aethiopicus · P. boisei · P. robustus
tot heden Homo H. antecessor · H. cepranensis · H. denisova · Homo erectus (Javamens · Pekingmens) · H. ergaster · H. floresiensis · H. gautengensis · H. georgicus · H. habilis · H. heidelbergensis · H. helmei · H. neanderthalensis · H. rhodesiensis · H. rudolfensis · Homo sapiens (H. s. idaltu · Cro-magnonmens · Red Deer Cave-mensen)